Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
394
UDK:
633.31:631.8:631.5
KO‘ChAT QALINLIGI VA MA’DAN O‘G‘ITLAR ME’YoRLARINI
KROTALARIYa PIChANI SIFAT KO‘RSATKIChLARIGA TA’SIRI
Holiqova Dildora Bahodir qizi, tayanch doktoran,
Negmatova Surayyo Teshaevna, q.x.f.d., professor,
Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yetishtirish agrotexnologiyalari ilmiy-tadqiqot
instituti
Respublikamiz chorvachiligini jadal rivojlantirishda ozuqabop ekin
maydonlarini tashkil qilish har gektar xisobiga 100-150 s ozuqa birligi tayyorlash
shu kunning eng muhim vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda. Mollarni qishki va
yozgi ratsionlarida shirali (silos, senaj va lavlagi), dag‘al (beda pichani) va
konsentrat ozuqalar belgilangan me’yorlarda bo‘lishi shart va zarur [1]. Shu bois
keyingi yillarda yangi yuqori hosilli va to‘yimli, barqaror urug‘li serunum
ozuqabop ekinlar sinab ko‘rilmoqda. Ular orasida krotalyariyani ham istiqbolli
ozuqabop o‘simliklar sifatida ko‘rsatish mumkin.
Krotalariya yuqori oqsilli ozuqabop ekin hisoblanib, ozuqa sifatida ko‘k
massasi, quritilgan poyalari va pichani ishlatilib, bir amal davri davomida 4-5
martagacha ko‘k massa hosili (400-500 s\ga) olish mumkin. Pichani tarkibida
protein darajasi juda yuqori (18% dan 22% gacha) bo‘lib, chorvachilikda yuqori
kaloriyali yem-xashak hisoblanadi [4].
J. Mosjidis va boshqalarni [3] ta’kidlashicha, krotalyariya barglarida hech
qanday zaharlilik belgilari yo‘q va chorva mollari uchun yem-xashak yoki silos
sifatida ishlatish uchun xavfsiz, ko‘k massa sifatida ham ko‘pchilik chorva
mollarining ehtiyojlarini qondirish uchun yetarli miqdorda xom proteinga ega.
Bundan tashqari, azot chorva go‘ngi orqali yaylovga qaytariladi va tuproq
unumdorligini oshiradi.
Jose Dubeux va boshqalar [2] tomonidan krotalyariya (Crotalaria juncea L.)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
395
ning ikki navida: yarim oy (Crescent Sun) va havorang barg (Blue Leaf) navlarida
o‘simlik tarkibidagi xom protein miqdorlari o‘rganilganda, ikkala navda ham xom
protein miqdori yuqori - 18% ekanligi aniqlandi. Yarim oy navi havorang barg
naviga nisbatan azotni ko‘proq to‘plashi lekin, ozuqaviy miqdori kamligi kuzatildi.
Har qanday yangi ekinning xalq xo‘jaligidagi ahamiyatini baholash uchun
avvalo, uning kimyoviy tarkibini o‘rganish muhim hisoblanadi. Shu boisdan, ilmiy
izlanishlarimizda krotalyariya pichani tarkibidagi umumiy oqsillar va azot miqdori
aniqlandi.
Tajribaning 2022 yilda olingan ma’lumotlariga ko‘ra, gektariga 10 kg
ekilgan variantlarda azot miqdori 1,4; 1,7; 2,3; 2,8 % ni, gektariga 14 kg ekilgan
variantlarda 1,9; 2,0; 2,2; 2,6 % ni, gektariga 18 kg ekilgan variantlarda esa 1,6;
1,74 2,4; 2,3 % ni tashkil etib, bunda gektariga 10 kg ekilib, ma’dan o‘g‘itlarni
yuqori me’yorlari qo‘llanilgan variantlarda pichan tarkibidagi azot miqdori eng
yuqori ko‘rsatkichlarni (2,3; 2,8 %) namoyon etib, gektariga 14 kg ekilib, xuddi
shu ma’dan o‘g‘itlar me’yori qo‘llanilgan 7, 8-variantlarga nisbatan 0,1-0,2% ga,
gektariga 18 kg ekilib, shu ma’dan o‘g‘itlar me’yori qo‘llanilgan variantlarga
nisbatan esa 0,1-0,5 % ga yuqori bo‘lganligi aniqlandi.
Diagramma.
Krotalyariya (Srotalaria juncea) pichanining sifat
1,4
1,7
2,3
2,8
1,9
2
2,2
2,6
1,6
1,7
2,2
2,3
12,1
12,7
13,6
13,3
12,6
13,2
12,8
13,2
11,1
12
12,7
13,3
0
2
4
6
8
10
12
14
16
KROTALARIYA PICHANI SIFAT KO‘RSATKICHLARI
Azot miqdori, %
Umumiy oqsil miqdori, %
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
396
ko‘rsatkichlariga ko‘chat qalinligi va o‘g‘it me’yorining ta’siri, 2022 y.
Xuddi shunday qonuniyat pichan tarkibidagi oqsil miqdori bo‘yicha ham
kuzatilib, bunda oqsil miqdori gektariga 10 kg ekilib, ma’dan o‘g‘itlarni yuqori
me’yorlari qo‘llanilgan variantlarda bu ko‘rsatkichlar mos ravishda 13,6; 13,3 %
ni tashkil etib, gektariga 14 kg ekilib, xuddi shu ma’dan o‘g‘itlar me’yori
qo‘llanilgan 7, 8-variantlarga nisbatan 0,1-0,8 % ga, gektariga 18 kg ekilib, shu
ma’dan o‘g‘itlar me’yori qo‘llanilgan variantlarga nisbatan esa 0,0-0,9 % ga yuqori
bo‘ldi.
Xulosa.
Respublikamizning markaziy mintaqasi Toshkent viloyatining tipik
bo‘z tuproqlari sharoitida parvarishlangan krotalariya pichani tarkibidagi yuqori
azot va oqsil miqdorlari krotalariya urug‘ini gektariga 10 kg me’yorda ekib,
ma’dan o‘g‘itlarni yuqori N
90
P
135
K
90
va N
120
P
180
K
120
me’yorlari berilganda olinib,
bunda azot miqdori o‘rtacha 2,5-2,8 % ni, oqsil miqdori 13,3-14,8 % ni tashkil etdi.
Bunda azot miqdori boshqa variantlarga nisbatan 0,2-0,5 % ga, oqsil miqdori esa
0,8-1,5 % yuqori bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Allashov B.D., Jamolov S.G‘.. “Cug‘oriladigan maydonlarda ozuqabop
ekinlarni yetishtirish” O‘quv uslubiy qo‘llanma – Toshkent, 2019. B. 21
2.
Jose Dubeux, João Vendramini, Garcia L., Jaramillo D., Santos E., van Cleef
F. Sunn Hemp: A Fast Growing Annual Forage Legume. UF/IFAS
Agronomy Department. May 3, 2019.
3.
Mosjidis J.A., J.M. Burke, and J.B. Hess. The facts about sunn hemp
toxicity. Crop Sci. 52: 2012. Рр.1469-1474
1.
Negmatova S.T., Yoqubov G.Q., Nurillaeva M., Yoqubov Sh.Q. Yem-
xashak uchun yetishtirilgan crotalarianing osishi, rivojlayishi va
hosildorligi. Yem-xashak uchun yetishtirilgan crotalarianing osishi,
rivojlayishi va hosildorligi.
