Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
374
DESTRUKTIV XULQ-ATVORNINGNING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK DETERMINANTLARI
Ismatova Halovat Baxtiyorovna
Buxoro davlat universiteti “Pedagogika kafedrasi” o‘qituvchisi
Kirish.
O‘smirlik davri inson hayotidagi eng muhim va murakkab
bosqichlardan biridir. Bu davrda yoshlar biologik, psixologik va ijtimoiy jihatdan
katta o‘zgarishlarni boshdan kechiradilar. O‘smirlar o‘z shaxsiyatini shakllantirish
jarayonida yangi ijtimoiy aloqalarni o‘rnatadi, o‘zini jamiyatdagi o‘rni va rollarini
aniqlaydi. Afsuski, bu jarayonda baʼzi o‘smirlar destruktiv xulq-atvorlar —
jamiyatga zararli, noxush yoki xavfli xatti-harakatlar ko‘rsatishga moyil bo‘lishi
mumkin. Destruktiv xulq-atvorlarning shakllanishi esa ko‘plab ijtimoiy va
psixologik omillar bilan chambarchas bog‘liqdir.
O‘smirlarda destruktiv xulq-atvorlarning yuzaga kelishiga turli omillar taʼsir
qiladi. Bu omillardan biri — oila muhitining taʼsiri bo‘lib, ota-ona munosabatlari,
oilaviy munosabatlar va moliyaviy sharoitlar o‘smirning xulq-atvoriga bevosita
taʼsir ko‘rsatadi. Shuningdek, do‘stlar, maktab va ijtimoiy guruhlar o‘smirlar
orasida boshqalar bilan o‘zaro munosabatlarning shakllanishida muhim o‘rin
tutadi. Psixologik stress va jamiyatdagi ijtimoiy normalar ham o‘smirlarda
destruktiv xulq-atvorning rivojlanishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Ushbu maqolada o‘smirlar orasida destruktiv xulq-atvorning shakllanishi
jarayonini tahlil qilishga, unga taʼsir qiluvchi asosiy ijtimoiy-psixologik omillarni
o‘rganishga harakat qilinadi. Shuningdek, destruktiv xulq-atvorning oldini olish va
unga qarshi kurashish uchun qanday ijtimoiy va psixologik yondashuvlar samarali
bo‘lishi mumkinligi haqida fikr yuritiladi.
Destruktiv xulq-atvor, ya'ni odamni yoki jamiyatni zararli ta'sirga olib
keladigan xatti-harakatlar, o‘smirlik davrida yuzaga kelishi mumkin. Bu xulq-
atvorlar ijtimoiy, psixologik va iqtisodiy omillarning o‘zaro ta'siri natijasida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
375
shakllanadi. O‘smirlar o‘zlarini qanday qabul qilishlari, oila va do‘stlar bilan
aloqalari, ularning psixologik holati va jamiyatdagi ijtimoiy normalar ular xulq-
atvorining shakllanishida muhim omillardir.
Ijtimoiy-psixologik omillar, masalan, oila muhitining o‘zgarmasligi, ota-onalar
o‘rtasidagi munosabatlar, o‘smirning maktabdagi ahvoli, do‘stlar taʼsiri,
jamiyatdagi iqtisodiy sharoitlar va ijtimoiy tengsizliklar kabi faktorlar, o‘smirning
ijtimoiy moslashuvi va psixologik holatiga bevosita taʼsir ko‘rsatadi. Destruktiv
xulq-atvorlar esa o‘smirning o‘zini anglashida, o‘ziga nisbatan munosabati va
boshqa insonlarga nisbatan xatti-harakatlarida salbiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin.
Shunday qilib, o‘smirlik davrida yuzaga keladigan destruktiv xulq-atvorlarning
sabablari va ularning ijtimoiy-psixologik omillari har tomonlama tahlil qilinishi
zarur. O‘smirlarda ushbu xulq-atvorlarni oldini olish uchun ijtimoiy va psixologik
choralar ko‘rish, ular bilan to‘g‘ri ishlash va shaxsiy rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlash katta ahamiyatga ega. Maqola davomida ana shunday omillarni batafsil
o‘rganish va ularga taʼsir etuvchi mexanizmlar haqida so‘z yuritiladi.
O‘smirlar orasida destruktiv xulq-atvorning shakllanishiga taʼsir etuvchi
ijtimoiy-psixologik omillarni o‘rganishda bir nechta muhim tadqiqotlar va ilmiy
asarlar mavjud. Ular asosan ijtimoiy, psixologik va madaniy aspektlarda
o‘smirlarning xulq-atvorini shakllantiruvchi omillarni tahlil qilgan. Quyidagi
adabiyotlar bu sohadagi ilmiy tadqiqotlarga asos bo‘ladi:
Vygotsky, L.
Vygotskining ishlarida, o‘smirlik davrida shaxsiyatning
shakllanishi va ijtimoiy o‘rganish jarayoni yoritilgan. U ijtimoiy aloqalar va
o‘smirlarning jamiyat bilan o‘zaro ta'sirini psixologik rivojlanish uchun muhim
omil deb hisoblagan. Vygotskining ijtimoiy o‘rganish nazariyasi, o‘smirlar orasida
destruktiv xulq-atvorlarning shakllanishi jarayonida ota-ona, do‘stlar va
jamiyatning rolini tushunishga yordam beradi.
Erikson, E. H. (1968).
Eriksonning shaxsiyat rivojlanishi haqidagi g‘oyalari
o‘smirlik davrini o‘rganishda asosiy manba hisoblanadi. U o‘smirlik davrida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
376
"shaxsiyatni izlash" bosqichining muhimligini ta'kidlab, o‘smirlar o‘z kimligini
aniqlash jarayonida ko‘plab ichki va tashqi ta'sirlarga duch kelishini ko‘rsatgan.
Bu jarayon o‘smirl arning destruktiv xulq-atvorlarining yuzaga kelishiga olib
kelishi mumkin.
Baumeister, R. F., & Leary, M. R.
Baumeister va Learyning tadqiqotlari
shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlar o‘zlarining ijtimoiy aloqalarini o‘rnatishga intilishadi.
O‘smirlar orasidagi destruktiv xulq-atvor ko‘pincha jamiyatdan tashqarida qolish,
o‘zlarini ishonchli his qilmaslik yoki ijtimoiy jihatdan izolyatsiya qilish natijasida
yuzaga keladi. Ularning ijtimoiy aloqalarga bo‘lgan ehtiyoji, bunday xulq-
atvorning oldini olish yoki uni kuchaytirish mumkin bo‘lgan asosiy faktor
hisoblanadi.
Bandura, A. (1977).
Bandura ijtimoiy o‘rganish nazariyasini ishlab chiqqan
bo‘lib, bu nazariyaga ko‘ra, odamlarning xulq-atvori o‘rgatish va taqlid qilish
orqali shakllanadi. O‘smirlar do‘stlari, oila a'zolari yoki boshqa ijtimoiy
guruhlarning xulq-atvorlarini kuzatib, ularni o‘ziga qabul qilishi mumkin.
Destruktiv xulq-atvorlar ko‘pincha ijtimoiy muhitdan yoki ota-onaning xatti-
harakatlaridan olingan namunalarga asoslanadi.
O‘smirlik davri - insonning shaxsiyatining shakllanishida eng muhim
bosqichlardan biri bo‘lib, shu davrda o‘smirlar ijtimoiy, psixologik va biologik
o‘zgarishlarga duch keladilar. Ushbu jarayonning har bir bosqichi o‘smirlarning
xulq-atvorini va dunyoqarashini shakllantiradi. Biroq, bu davrda destruktiv xulq-
atvorning shakllanishi ko‘plab ijtimoiy-psixologik omillarga bog‘liqdir. O‘smirlar
orasida noqonuniy xatti-harakatlar, tajovuzkorlik, o‘zini past baholash, alkol yoki
narkotik moddalarga qaramlik kabi destruktiv xulq-atvorlarning yuzaga kelishi,
ko‘pincha jamiyatda mavjud bo‘lgan turli ijtimoiy va psixologik sharoitlar bilan
bog‘liqdir.
Ijtimoiy-psixologik omillarni tahlil qilish, o‘smirlar orasida destruktiv xulq-
atvorlarning shakllanishiga taʼsir etuvchi omillarni yanada aniqroq aniqlashga
imkon beradi. O‘smirlarning xulq-atvori, ayniqsa, ularning oila a'zolari va do‘stlari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
377
bilan munosabatlariga bog‘liq. Oilada mavjud bo‘lgan konfliktlar, ota-onaning
o‘zaro munosabatlari yoki ular bilan o‘zaro aloqaning sifati o‘smirning xulq-
atvorini bevosita shakllantiradi. Shuningdek, do‘stlar, sinfdoshlari yoki boshqa
tengdoshlar bilan o‘zaro munosabatlar ham katta taʼsirga ega. O‘smirlar bu davrda
o‘z shaxsiyatini topishga harakat qilib, ko‘pincha boshqalar tomonidan qabul
qilinishga intilishadi. Agar o‘smir o‘zini ijtimoiy guruhda o‘rganayotgan xatti-
harakatlarni qo‘llab-quvvatlashga majbur bo‘lsa, bu uning destruktiv xulq-atvorga
moyil bo‘lishiga olib kelishi mumkin.
Psixologik omillar, masalan, stress, tashvishlar va o‘ziga bo‘lgan ishonchning
pastligi ham o‘smirlarning destruktiv xulq-atvorlarini kuchaytiradi. O‘smirlar,
ayniqsa, maktabda yoki oila muhitida qiyinchiliklarga duch kelganlarida, o‘zlariga
bo‘lgan ishonchni yo‘qotishi va bunday holatlarni yo‘qotish uchun noto‘g‘ri
yo‘llarni tanlashlari mumkin. O‘smirlar o‘zlarini ko‘proq qabul qilingan his qilish
uchun baʼzan xavfli va noqonuniy xatti-harakatlarga murojaat qiladilar.
O‘smirlik davrida ijtimoiy muhit, madaniyat va jamiyatdagi o‘zgarishlar ham
o‘smirlarning xulq-atvoriga taʼsir qiladi. Jamiyatdagi tengsizlik, ijtimoiy
adolatsizlik yoki o‘ziga xos qiyinchiliklar o‘smirning his-tuyg‘ulariga taʼsir
ko‘rsatib, destruktiv xulq-atvorning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Misol uchun, iqtisodiy qiyinchiliklar, oila muammolari yoki jamiyatdagi ijtimoiy
tengsizlik o‘smirni noxush his qilishga va o‘zini himoya qilish uchun noxush xatti-
harakatlarga undashi mumkin.
Xulosa.
O‘smirlik davri inson hayotidagi muhim bosqich bo‘lib, bu davrda
o‘smirlarning shaxsiyati shakllanadi va jamiyatdagi o‘rni aniqlanadi. Ushbu
davrda yuzaga keladigan destruktiv xulq-atvorlar ijtimoiy-psixologik omillarning
taʼsirida shakllanadi. O‘smirlarning oila muhitidagi munosabatlar, tengdoshlar
bilan aloqalari, maktabdagi o‘rni va jamiyatdagi iqtisodiy sharoitlar ularning xulq-
atvoriga bevosita taʼsir qiladi. Destruktiv xulq-atvorlar, o‘smirlar o‘zlarini
jamiyatda qabul qilinishini istashlari, stress va psixologik taʼsirlarga moyil
bo‘lishlari bilan bog‘liqdir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
378
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
G‘afforov, A. (2023). “Yoshlar va o‘smirlar psixologiyasida xavfli xulqlar:
Ta'lim muassasalarida monitoring”.
2.
A.Nazarov. Umumiy psixologiya. O‘quv qo‘llanma. “Durdona” 2020 yil.
– 345 b.
3.
Sh.R. Barotov. Umumiy psixologiya. Darslik. Toshkent.: “Navro’z”
nashriyoti, 2020. – 401 b.
4.
Matniyozova M.A. O‘zbekiston psixologlari tomonidan talaba yoshlarda
psixologik yordam haqidagi ijtimoiy tasavvurlarni o‘rganishning asosiy
yo‘nalishlari // “Ta’limda istiqbolli izlanishlar” – Buxoro, 2024. -№ 10-41-47 b.
5.
Matniyozova M.A. Talaba yoshlarda psixologik yordam haqidagi ijtimoiy
tasavvurlarni
shakllantirishning
psixologik
xususiyatlari//
“Psixologik
tadqiqotlarda muammolar, yutuqlar, innovatsiyalar”, Buxoro 2024, 22-noyabr,
459-461 b.
