Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
368
O’QUVCHILARDA XULQ-ATVOR SHAKLLANISH
BOSQICHLARI,PSIXOLOGIK HIMOYA MEXANIZMLARINING
YUZAGA KELISHI
Kirgizova Raxilya Isakjanovna
Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumani 10-umumta'lim maktabi amaliyotchi
psixologi
ANNOTATSIYA: O’smirlik davrida xulq-atvor faol shakllanish bosqichida
bo’lib, psixologik farovonlik, salomatlik va muvaffaqiyatning muhim asosidir.
Kalit so’zlar: koping-xulq, koping-strategiya, o’smirlik yoshi, faktor taxlil.
KIRISH
Psixologik himoya qilish muammosi hamisha insoniyat oldida turgan eng
dolzarb muammolardan biri bo’lib kelgan. Zero, insonning har jihatdan ijtimoiy
taraqqiyoti, shaxs sifatidagi faolligi va o’zini o’zi rivojlantira borishi ko’p jihatdan
ushbu jarayonga bog`liqdir. Alohida ta’kidlash joizki, shaxslar o’zlarining ma’lum
doiradagi psixologik imkoniyatlari, yutuqlari, kamchiliklari haqida yetarli
ma’lumotga ega bo’lsalar, bu ularning hayotda uchraydigan har qanday
muvaffaqiyatsizliklarni osonlik bilan bartaraf etishga, o’z imkoniyatlaridan
yanada kengroq foydalana olishga, bir so’z bilan aytganda, o’zlari haqida yanada
teran, ijobiy va o’ziga xos ijtimoiy qiymatga ega bo’lgan tasavvurlarning
shakllanishiga keng imkoniyatlar yaratadi. Zero, bu jarayonda eng avvalo ta’lim-
tarbiya tizimi, uning mazmun-mohiyati, ta’lim tizimini takomillashtirishga xizmat
qiluvchi ekstremal vaziyatlarda shaxs psixologik himoyasi tamoyillar muhim
ahamiyat kasb etadi.
Respublikamizda o’ziga xos izchillik bilan amalga oshirilayotgan barcha
islohotlarning tub markazida shaxs va uning ijtimoiy taraqqiyotini ta’minlashga
qaratilgan qator chora-tadbirlar yotadiki, bu jarayonda psixologik yondashuvlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
369
muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, har bir shaxs tezkor vaziyat muhit bilan bog’liq
o’ziga xos psixologik imkoniyatlariga yetarlicha baho bermay turib shaxsning
taraqqiyotiga hozirgi zamon talablariga mos natija ko’rsatish juda mushkuldir.
Tadqiqotning vazifasi mavzuga oid chet el olimlarining tadqiqotlarini
o’rganish va tahlil qilish, shunga muvofiq ilmiy tadqiqot metodlarini tanlash va
tadqiqot olib borishdan iborat. Tadqiqot metodlari: CH.D.Spilberg tomonidan
yaratilgan “Reaktiv va shaxsiy xavotirlik shkalalarini o’rganuvchi metodika”si,
Rikss-Usmanning “O’zo’zini hissiy baholash” metodikalaridan foydalanildi.
Ekstremal vaziyatlarda psixologik himoya metodologiyasini talqin etishda
insonning hissiy holatini tushunish va uning o’z mehnati ma’sullaridan ijtimoiy
ma’suliyat jarayonini tahlil qilish va rivojlantirishga bag’ishlangan ayrim
tadqiqotlarning o’rni va istiqboliga ham alohida e’tiborni qaratish lozim, deb
o’ylaymiz. Masalan, F.Xerstberg va uning izdoshlari tomonidan mehnat
faoliyatini tashkil etishdagi emotsiogen farqlanish mexanizmlari tadqiq qilishdi.
Mazkur izlanish ma’suliga ko’ra, mehnat faoliyatini tashkil etishda ijodiylik,
mustaqillik, o’zini o’zi bilish, rivojlantirishga qaratilgan tadbirlarga e’tibor berilsa,
shaxs faoliyati unumdorligiga ijobiy ta’sir etuvchi hissiy kechinmalarni va
aksincha, faqat texnik jarayondangina iborat bo’lgan mehnat sharoiti yaratilsa,
shaxs faolligiga salbiy ta’sir etuvchi hissiy kechinmalarning namoyon etilishi
kuzatiladi. Darhaqiqat, faoliyatning bajarilishiga nisbatan ijobiy-hissiy
kechinmalar shakllantirilmas ekan, faoliyat ma’suli ham insonning o’z
faoliyatidan ijtimoiy ma’nodagi qoniqishi ham nihoyatda past saviyada bo’ladi.
Ekstremal vaziyatlarda psixologik himoya jarayoni esa xuddi ana shu erda o’z
ta’sirini, ya’ni faoliyatdan ijtimoiy qoniqish jarayonini ma’lum darajada yuqori
saviyaga ko’tara olish san’atini ko’rsatishi lozim. Taniqli psixolog Ivan Ognev
tomonidan quyidagi tizim asosida shaxsning psixologik himoya mexanizmlari
tavsiya qilinadi.
Ushbu psixologik himoya mexanizmlarining berilishi orqali muallif shaxs
xulqatvori formalarida tashqi (atrof) muhitdan va tajovuzkorlikdan o’zini o’zi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
370
himoya qilish holatlarini ilmiy jihatdan tadqiq qiladi. Shaxsning psixologik
himoya mexanizmlari ayrim nizolarning sub’ektiv sabablariga bevosita ta’sir
etishi mumkin. Shaxsning shaxsiy yoki guruhiy ehtiyojlarini amalga oshirishga
yo’l qo’ymaslik va shaxsiy yoki guruhiy qiziqishlarini poymol qilish kabi sabablar
nizoli vaziyatlarni vujudga keltiradi. Ko’pincha jamoada inkor qilingan xulq-atvor
formalari, ijtimoiy shakllanib borishi bilan individ reaktsiyasi aniqlanadi. Bundan
tashqari, individning nizolarga ishtiroki, uning oldiga qo’ygan maqsadini amalga
oshirish uchun yuzaga kelgan to’siq qay darajada xalaqit berishi bilan aniqlanadi.
Sub’ekt oldiga qo’ygan maqsadi qanchalik muhim bo’lsa va unga erishishni juda
xohlasa, u shunchalik darajada qat’iylik bilan o’zaro nizoli vaziyatlarga va unga
xalaqit beruvchi shaxsga qarshilik ko’rsatadi. Binobarin, chet el ilg’or
psixologiyasida kiyin vaziyatlarda psixologik himoya metodologiyasi uchun
muhim o’rin tutuvchi quyidagi yo’nalishlarga asos solindi:
1.
Ch.Spirmen tomonidan “ikki omil” nazariyasi yaratildi. Bu
nazariyaga muvofiq insonning har bir faoliyatida barcha faoliyatlar uchun umumiy
bo’lgan (1-omil) va aynan mazkur faoliyatga mos bo’lgan (2-omil) barcha
xususiyatlar o’zaro bog’liqlikda tadqiq qilinadi. Tadqiqotchi ushbu omillarning
inson va faoliyat uyg’unligini ta’minlash uchun zarur bo’lgan psixologik mohiyati
va mazmunini ochib beradi.
2.
L.Terstoun, Dj.Gilford tomonidan yaratilgan “Multifaktor”
nazariyasiga binoan birlamchi aqliy qobiliyatlar (idrok tezligi, xotira
assotsiatsiyalari va hokazo) ning har bir individda tarkib topganlik ko’lami tadqiq
qilindi va shu asosda har bir shaxs faoliyatiga alohida yondashuvni taqozo etuvchi
ekstremal vaziyatlarda psixologik himoya muhofazaning metodologik printsiplari
ishlab chiqildi.
Umuman, psixologiyada individual farqlanishning 56 xil yo’nalishdagi tipi
ma’lum va mashhur. Masalan, ob’ektiv va sub’ektiv tip (dastavval, A.Bine
tajribalarida qayd etilgan) fikrlovchi faol tip (A.M.Djordantu bo’yicha),
ratsionalistlar va empiriklar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
371
(U.Djems tadqiqotlari bo’yicha) “chuqur-tor” va “mayda-keng” tip (G.Gross
ma’lumotlari bo’yicha), nazariy, iqtisodiy, estetik, ijtimoiy, siyosiy, diniy tiplar
(E.Shpranger tadqiqotlari bo’yicha); shizotimik va siklotimik tiplar (E.Krechmer
tadqiqotlari bo’yicha); vistserotonik, somatotonik, serebrotonik tiplar (U.Sheldon
bo’yicha); ekstrovert va introvert tiplar (K.T.Yung va G.Yu.Ayzenk ma’lumotlari
bo’yicha) haqidagi empirik ma’lumotlarning qayd etilishi shular jumlasidandir.
Umuman himoya mexanizmlari tushunchasining klassik nomlanishi
Zigmund Freyd tomonidan kiritilgan bo’lsada, Anna Freyd o’zining “Men va
himoyalash mexanizmlari” nomli ilmiy tadqiqotida Z.Freyd g’oyalarini
rivojlantirdi. Bu yutuq, ayniqsa, psixologik antropologiya va etnopsixologiya
sohasida yangi qirralarni ochdi. Aniqrog’i, Anna Freyd himoya mexanizmlari
instinkt talablarini inkor etishni e’tirof etdi. “Psixoanalitiklar K.Xoll va
G.Lindtseylar ham himoya mexanizmlarining klassik nomlanishi asosida tegishli
ilmiy tadqiqotlarni olib boradilar.”
Ekstremal holat bu ekstremal faktorlar va ekstremal mexanizmlar ta’siri
ostida inson ongning o’zgarishi va ularning bosim ostidagi ta’siri tushuniladi. U
fiziologik ta’sirlanish moslashishining (bunday vaziyat jismoniy yoki kimyoviy
xarakterning ekstremal omillarining ta’sirida birinchi navbatda paydo bo’ladi)
yoki psixologik va ahloqiy ta’sirlanishni buzilishi bilan tavsiflanadi (bu axborotli-
semantik xarakterning ekstremal omillarining ta’sirida ko’proq xarakterlidir).
Ko’proq fiziologik tizimning dastlabki ahloqqa oid ta’sirlanish dinamikasiga
sabab bo’lib xizmat qilgan, yoki aksincha, psixologik tavsiflarning o’zgarishi
fiziologik siljishning paydo bo’lishiga olib kelganda ta’sirlanishning
aralashtirilgan tipi bo’lib hisoblanadi. Ekstremal vaziyatlarda “psixologik himoya
mexanizmlari” va “enga olish xulq-atvori” muammolari to’g’risidagi bahslar
ancha oldin yuzaga kelgan bo’lsada, hozirgi kunga qadar davom etmoqda. Bu
shuni anglatadiki, himoya mexanizmlari va yenga olish chegaralarini belgilashda
amaliy va nazariy murakkabliklar yuzaga keladi. Ko’pincha mazkur jarayonlar
maqsadli tarzda namoyon bo’ladi. Shuningdek, psixologik himoya va yenga olish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
372
fel-atvori ekstremal vaziyatlarda yuzaga kelib “ichki nizoni yechish” funktsiyasini
amalga oshiradi hamda, onglilik va ongsizlik o’rtasidagi ziddiyatda vositachi
sifatida ishtirok etadi. Ekstremal vaziyatlarda psixologik himoya o’zida: inkor
etish, o’rin almashish, ratsionallik, tushkunlik, identifikatsiya, katarsis va boshqa
ko’plab formalarni aks ettiradi. Himoya mexanizmlari xavotirni tugatish va
qo’rquvdan halos bo’lishdagi kuchli mezonlari orqali o’z ishini samarali olib
boradi.
Psixik
himoyani
funktsional
vazifasi
va
yosh
bosqichlaridagi
urakkabliklariga ko’ra uchga ajratish mumkin. Ular quyidagilardan iborat:
1.
Sensor psixologik himoya - xulq-atvordagi psixosensor boshqaruvni
amalga oshirish orqali organizmda himoya vujudga keladi.
2.
Pertseptiv psixologik himoya - pertseptiv psixologik boshqaruv
yo’lidan foydalanishi natijasida individda himoya paydo bo’ladi.
3.
Shaxsning psixologik himoyasi - shaxsning xulq-atvor, faoliyat va
anglangan xatti-harakatlar natijasida shaxsda himoya vujudga keladi.
Shaxsdagi pertseptiv va sensor himoyalari insondagi biologik etiyojlari
aloqasi orqali tutashadi. Ma’lumki, yuqorida keltirilgan himoya turlari barcha tirik
organizmlar uchun xarakterli hisoblanib shaxsdagi himoya mexanizmlari
insonning o’ziga hos himoya strukturasining yuqori ko’rinishidir. Uning maqsadi
insondagi shaxs ontoginezda psixologik rivojlanishi davridagi ziddiyatlar,
shaxslararo munosabatlardagi o’zaro aloqani saqlashga, himoyalashga
yo’naltirilgan. Ushbu ziddiyatlarda inson organizm yoki individ sifatida emas
balki shaxs sifatida ishtirok etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Elov Z.S. Axmedova A.M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda
uchraydigan nutq buzilishlari va ularni yuzaga keltiruvchi sabablarninig bola
ruhiyatiga psixologik ta’siri. respublika ko’p tarmoqli ilmiy tadqiqotlar sammiti.
02/2022. 234-237.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
373
2.
Elov Z.S. Berdiyeva D.Sh. Psychological reasons for suicide
motivation in adolescents with deviant behavior. Oriental renaissance: innovative,
educational, natural and social sciences scientific journal. volume 2, issue 2
February 2022 10031009
3.
Elov Z.S. Ichki ishlаr оrgаnlаri хоdimlаri оrаsidа suisidаl хulq
mоtivаsiyasi nаmоyon etilishining ijtimоiy-psiхоlоgik sаbаblаrI. The best
INNOVATOR IN SCIENCE №1 2022. 583-591
4.
Elov Z.S. Nutqda uchraydigan buzilishlar va ularni yuzaga
keltiruvchi sabablarning bola ruhiyatiga psixologik ta’siri. Pedagogik mahorat
(Ilmiy-nazariy metodologik jurnal). 1, 2022 fevral 103-105
5.
Elov Z.S. O’smirlik dаvridа shахs хulq-аtvоridа kuzаtilаdigаn
rеаksiyalаrning psiхоlоgik tа’siri. science and education scientific journal volume
3, issue 3 march 2022 442-447
6.
Maxmudova Z.M., Olimov L.Ya. Psychodiagnostics. O’quv
qo’llanma. “Turon zamin ziyo” nashriyoti. Toshkent 2014. -B. 298.
7.
Olimov L.Ya., Maxmudova Z.M.. Psixodiagnostika va eksperimental
psixologiya. o`quv qo`llanma. O’quv qo’llanma. “Turon zamin ziyo” nashriyoti.
T. 2020. -B. 820.
