Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
347
СУНЪИЙ ИНТЕЛЛЕКТНИНГ КРЕДИТ БЕРИШ ЖАРАЁНИДА
ФОЙДАЛАНИЛИШИ: ИМКОНИЯТЛАР ВА ЧЕГАРАЛАР
Бойкулов Бахриддин Каршиевич
Ипотека-банк АТИБ Корпоратив кредитларни судгача ундириш
департаменти
ORСID: 0009-0009-7185-922X
Tеl: +998990900021
Сунъий интеллект (СИ) молия соҳасида муҳим роль ўйнайди ва
кредит бериш жараёнини ислоҳ қилиш имкониятига эга. Банклар ва
молиявий ташкилотлар СИ технологияларини интеграциялаш орқали кредит
рискини баҳолаш, маълумотларни таҳлил қилиш ва мижозларга хизматини
оширишга интилишади. Ушбу технологиялар банкларга ва молиявий
ташкилотларга мижозларнинг ижтимоий ва молиявий маълумотини таҳлил
қилиш, кредит рискини баҳолаш, автоматлаштирилган қарор қабул қилиш
механизмларини яратишда ёрдам беради. СИ ни кредит бериш жараёнига
интеграциялаш, нафақат самарадорликни ошириш, балки мижозларга хизмат
кўрсатиш сифатини ҳам яхшилайди.
Сунъий интеллект кредит рискини баҳолашда янги, аниқ усулларни
таклиф этади. У молиявий тарих, иш фаолияти, ижтимоий омиллар ва ҳатто
интернетдаги маълумотларни (масалан, ижтимоий тармоқлардаги фаоллик)
таҳлил қилиб, мижознинг кредитга бўлган қобилиятини аниқлашда фойдали
бўлади. Ушбу маълумотлар асосида СИ алгоритмлари мижозларга тарқалган
кредит риски оқибатини олдиндан тахмин қилиш имконини беради.[1]
Бундан ташқари, сунъий интеллект кредит бериш жараёнини
автоматлаштиришга
йўналтирилган.
Банклар
автоматлаштирилган
системалардан фойдаланган ҳолда, мижозлараро ҳужжатларни топшириш ва
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
348
кредит
олганида
камроқ
вақт
сарфлашлари
мумкин.[2]
СИ
автоматлаштирилган расмийлаштириш жараёнида тўғри текширув
функцияларини бажаради, бу эса банклар учун ишларини осонлаштиради ва
кредит бериш жараёнини самарали қила олиш имкониятини беради.
Сунъий интеллектни кредит бериш жараёнига қўллашнинг маълум бир
имконият ва чегаралари мавжуд бўлиб, улар қуйидаги жадваллар орқали баён
этилган:
1-жадвал
Сунъий интеллектнинг кредит бериш жараёнида фойдаланилишининг
имкониятлари[3]
№
Имкониятлар
Изоҳ
1
Тезкор ва аниқ
маълумотларни таҳлил
қилиш
СИ алгоритмлари молиявий тарих,
ижтимоий факторлар ва воқеаларни
тез ва самарали равишда таҳлил
қилиб, рискини уқишда таклиф
қилади.
2
Персонализациялаштирилган
хизматлар
СИ мижозларнинг эҳтиёжларига мос
кредит таклифлари, шунга кўра
мижозларнинг
мажбуриятларини
яхшилашга ёрдам беради.
3
Автоматлаштириш
Кредит
жараёнини
автоматлаштириш орқали банклар
мижозлар учун тез ва содда кредит
олиш
жараёнини
яратишлари
мумкин.
4
Хавфни бошқариш
СИ алгоритмлари йиллар давомида
йиғилган маълумотларга асосланиб,
хавфларни
аниқлаш
учун
ишлатилади, бу эса кредит берилиш
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
349
жараёнини кўпроқ хавфсиз қилишни
таъминлайди.
Сунъий интеллект мижозларнинг индивидуал эҳтиёжларига мос
кредит таклифини тайёрлашда фойдаланилиши мумкин. СИ алгоритмлари
мижозларнинг молиявий фаоллигини таҳлил қилиб, уларга мос сканерлаш ва
индивидуал таклифларни тақдим этади.[4] Бу эса мижозлар учун кредит
бўйича тўгри олинади, мижозлар ўзлари учун қулай ва самарали вариантлар
таклиф қилинади.
Сунъий интеллектни кредит бериш жараёнида фойдаланиш,
маърифатлилик ва этик масалаларни ҳам эътиборга олишни талаб қилади.
Алгоритмлар мижозларни аниқлашда иштирок этишмоқда, шунинг учун
улар қандайдир дискриминацияга олиб келмаслигини таъминлаш
мукофотини талаб қилади. Шундан келиб чиқиб, бинода СИ ни татбиқ
этишда,
инсонларнинг
ҳуқуқлари
ва
шахсий
маълумотларниing
муҳофазасини таъминлашга алоҳида эътибор берилиши лозим.[5]
2-жадвал
Сунъий интеллектнинг кредит бериш жараёнида фойдаланилишининг
чегаралари[6]
№
Чегаралар
Изоҳ
1
Маърифатлилик ва тўғри
маълумотлар
Сунъий
интеллектнинг
аниқ
натижаларга эришиши учун кўп ва
сифатли
маълумотлар
талаб
қилинади. Ноқонуний ёки нотўғри
маълумот
СИ
тaҳлилиning
самардорлигига
салбий
таъсир
қилиши мумкин.
2
Этика ва иштирокчи
салоҳияти
СИ
алгоритмлари
мужозат
массивларини
ўрганиши,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
350
мижозларнинг этник, ижтимоий ёки
иқтисодий
кўрсаткичларини
инобатга олишдан самарасиз бўлиши
мумкин, бу эса дискриминацияга
олиб келиши мумкин.
3
Тизимлар орасидаги
интеграция
Банкнинг мавжуд инфратузилмаси ва
СИ
технологияларини
интеграциялаш муаммолари, нархлар
ва вақт муносабатлари.
4
Тахминлар ва мониторинг
СИ бир қанча йўсинларни кўриб
чиқишда кузатиш ва батафсил
мониторинг ўтказиш учун доимий
назорат талаб қилинади.
Сунъий интеллект кредит бериш жараёнида янги имкониятларни
тақдим этади ва молиявий хизматларнинг ижобий томонларини
таъминлайди. У самарадорлик, аниқлик, ва мижозларга хизмат кўрсатиш
сифатини яхшилаш учун катта потенциалга эга.[7] Аммо, СИ дан
фойдаланишни биласиз, этик ва ҳуқуқий муаммолар, банкларнинг
ишлашини янада такомиллаштириш учун доимий ривожланишни талаб
қилади. Сунъий интеллектни самарали ва этик ва ҳуқуқий томонлардан
ҳаётий муаммоларга ечим берипишда, банклар ва молиявий ташкилотлар
учун катта аҳамиятга эга бўлади.[8]
Хулосалар шуни кўрсатадики, сунъий интеллект кредит бериш
жараёнини сифатини яхшилаш ва самарадорлигини ошириш учун катта
имконлар тақдим этади. Аммо, унинг қўлланилишидаги этик ва техник
чегаралардан хабардор бўлиш мафкурасини ривожлантириш муҳимдир.
Бундан ташқари, банклар СИни ўз процессларига самарали ва этик даражада
интеграциялашлари мумкин.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
351
Адабиётлар рўйхати
1.
Bai, J., & Hsieh, L. (2020). "The Role of Artificial Intelligence in
Credit Risk Management: A Systematic Review." *Journal of Banking and
Finance*, 112, 105721. DOI: 10.1016/j.jbankfin.2019.105721.
2.
Khan, M. A., & Siddiqui, M. (2021). "Artificial Intelligence in
Banking: Opportunities and Challenges." *International Journal of Financial
Studies*, 9(4), 57. DOI: 10.3390/ijfs9040057.
3.
Huang, W., & Furlong, R. (2019). "How AI in Finance is Changing
Lending: An Overview." *Financial Innovation*, 5(1), 10. DOI: 10.1186/s40854-
018-0122-5.
4.
Garrido-Moreno, A., & Palacios-Manzano, M. (2020). "The Effects
of Artificial Intelligence on Customer Satisfaction in Banking Services." *Journal
of
Retailing
and
Consumer
Services*,
57,
102167.
DOI:
10.1016/j.jretconser.2020.102167.
5.
Mikalef, P., Pappas, I., & Giannakis, M. (2020). "Big Data and
Artificial Intelligence in the Banking Industry: A Systematic Literature Review."
*Journal of Business Research*, 114, 31-45. DOI: 10.1016/j.jbusres.2019.05.021.
6.
Jain, A., & Singh, A. (2021). "The Role of Machine Learning in Credit
Rating: Evidence from Emerging Markets." *Emerging Markets Review*, 46,
100740. DOI: 10.1016/j.ememar.2020.100740.
7.
Muzaffarov Muhammadjon Maxmud o‘g‘li, Ortiqov Ulug‘bek
Akrombek o‘g, Mavlonov Doston Mavlon o‘g‘li INVESTITSIYALARNI JALB
QILISHDA QULAY INVESTITSIYA MUHITINING O’RNI VA AHAMIYATI.
World of Science, 2023/10/4
8.
Muzaffarov
Muhammadjon
Maxmud
o‘g‘li.
SUN’IY
INTELLEKTNING IQTISODIYOTDAGI O ‘RNI. Proceedings of International
Conference on Modern Science and Scientific Studies, 2024/2/19
9.
Muzaffarov Muhammadjon Maxmud o‘g‘li, Ortiqov Ulug‘bek
Akrombek o‘g, Mavlonov Doston Mavlon o‘g‘li. БЮДЖЕТ СОЛИҚ СИЁСАТИ
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
352
ОРҚАЛИ МАМЛАКАТ ИҚТИСОДИЁТИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ
АҲАМИЯТИ. JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND
EDUCATIONAL RESEARCH, 2023/10/1
10.
Buczynski, D. (2021). "Ethical Challenges of Artificial Intelligence in
the Banking Sector." *Journal of Business Ethics*, 176(4), 769-785. DOI:
10.1007/s10551-019-04294-0.
11.
Pérez, J., & García, B. (2022). "FinTech and AI: The Future of
Financial Services." *Finance Research Letters*, 45, 101716. DOI:
10.1016/j.frl.2021.101716.
12.
Zavolokina, L., & Nikiforov, A. (2020). "AI in Finance: Data
Protection and Privacy Measures." *Journal of Informatics and Financial
Services*, 2020(14), 165-176. DOI: 10.1016/j.jifs.2020.07.001.
13.
Lee, I., & Yoon, J. (2021). "Adopting Artificial Intelligence in
Customer Credit Risk Assessment: Implications for Personal Lending."
*Computers in Human Behavior*, 121, 106813. DOI: 10.1016/j.chb.2021.106813.
