Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
341
MAMLAKATIMIZ OLIMLARI TOMONIDAN KOGNITIV
RIVOJLANISH MUAMMOSI
Aniq va ijtimoiy fanlar universitet iIjtimoiy fanlar fakulteti 2-bosqich
magistr
Bobomurodova Umida Otabek qizi
Tel nomer: 906097537
Gmail:ubobomurodova176@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada o'smirlarda kognitiv rivojlanishning
psixologik xususiyatlari batafsil tahlil qilingan. Kognitiv rivojlanishning o'smirlik
davridagi o'zgarishlari, uning aqliy faoliyat, idrok, xotira va qaror qabul
qilishdagi ta'siri ko'rib chiqilgan. O'smirlarning tafakkur jarayonlaridagi
rivojlanish va murakkablashtirishning psixologik mexanizmlari, shuningdek,
ularning intellektual rivojlanishiga ta'sir etuvchi ijtimoiy va madaniy omillar tahlil
qilingan. Ushbu maqola o'smirlarda kognitiv rivojlanishni chuqur tushunish uchun
muhim ilmiy manba bo'lib xizmat qiladi.
Kalit so'zlar: O'smirlar, kognitiv rivojlanish, psixologik xususiyatlar,
tafakkur, idrok, xotira, qaror qabul qilish, intellektual rivojlanish, ijtimoiy omillar,
ta'lim, o'z-o'zini anglash.
Abstract: This article provides a detailed analysis of the psychological
characteristics of cognitive development in adolescents. The changes in cognitive
development during adolescence, including its impact on mental activity,
perception, memory, and decision-making, are explored. The psychological
mechanisms behind the development and complexity of adolescent thinking
processes, as well as the social and cultural factors influencing intellectual growth,
are examined. This article serves as an important scientific resource for
understanding cognitive development in adolescents.
Keywords:
Adolescents,
cognitive
development,
psychological
characteristics, thinking, perception, memory, decision-making, intellectual
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
342
growth, social factors, education, self-awareness.
Аннотация: В данной статье подробно рассматриваются
психологические особенности когнитивного развития подростков.
Изменения когнитивного развития в подростковом возрасте, влияние на
умственную активность, восприятие, память и принятие решений
анализируются в контексте данного этапа развития. Обсуждаются
психологические механизмы, стоящие за развитием и усложнением
мыслительных процессов подростков, а также социальные и культурные
факторы, влияющие на интеллектуальный ростЭта статья служит
важным научным источником для понимания когнитивного развития
подростков.
Ключевые слова: Подростки, когнитивное развитие, психологические
особенности, мышление, восприятие, память, принятие решений,
интеллектуальный рост, социальные факторы, образование, самосознание.
Psixologik manbalarda ko’rsatilishicha, psixikaning eng muhim xususiyati
shundan iboratki, inson tashqi taasurotlarning aks ettirilishidan o’zining keyingi
faoliyatida, xatti-harakatlarida doimo foydalanadi va ijodiy yondashuvi natijasida
ba'zi bir o’zgarishlar kiritadi. Insonda shaxsiy tajriba, ko’nikma, malaka va bilim
ko’lami orta borishi hisobiga faoliyat hamda xulq-atvor tobora murakkablashib,
yangi mazmun, yangi sifat kasb eta boshlaydi. Ma'lumki, agar tashqi olamning
bosh miya katta yarim sharlari qobig'ida xosil bo’ladigan obrazlari, timsollari va
ularning izlari yo’qolib ketaversa, tajribaning saqlanishi, bilimlarning boyishi,
murakkablashishi, muayyan tartibga kelishi, qaytatdan jonlanishi mutloqo mumkin
bo’lmas edi. Modomiki shunday ekan, mazkur obrazlar bir-biri bilan o’zaro uzviy
bog’lanib, asta-sekin mustashkamlanib, miya qobig’ida puxta saqlanib qoladi, shu
bilan birga, hayot va faoliyatning muayyan talablariga muvofiq ravishda qaytadan
jonlanadi, avvalgi holatini boshqatdan namoyon qiladi.
1
E.G’oziyev Psixologiya mutaxasisligi uchun o’quv qo’llan II kitob
Toshkent”Universitet”
-2002, 71-88 bet
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
343
omillar natijasida bizning faoliyatimiz va harakatlarimizda ma’lum o’zgarishlar
yuzaga keladi. Hayotimiz davomida orttirilgan shaxsiy tajribalarimiz,
bilimlarimiz, ko’nikmalarimiz natijasida esa nafaqat dunyoqarshimiz, balki, xulq-
atvorimizda o’zgarishlar yuzaga keladi, ma’lum xulq-atvorimizni to’girlashimi,
ma’lumlaridan voz kechishimiz, ma’lumlarini esa shakllantirishimiz mumkin.
Hozirgi davrda qo’llanib kelinayotgan adabiyotlarda xotiraga mana bunday
tarzda ta'rif berilib kelinmoqda: "Individning o’z tajribasida esda olib qolishi, esda
saqlashi va keyinchalik uni yana esga tushirishi” xotira deb ataladi.Lekin mazkur
ta’riflarni tahlil qilgan professor E.G.G’oziyev tomonidan xotira tushunchasiga
quyidagicha ta’rif beriladi. "Xotira atrof-muhitdagi voqelik (narsa)ni bevosita va
bilvosita, ixtiyoriy va ixtiyorsiz ravishda, passiv va faol holda, reproduktiv va
produktiv tarzda, verbal va noverbal shaklda, mantiqiy va mexanik yo’l bilan aks
ettiruvchi esda olib qolish, esda saqlash, qayta esga tushirish, unutish hamda rnnish
hissidan iborat psixik jarayon. Alohida va umurniylik namoyon qiluvchi ijtimoiy
hodisa barcha taassurotlami ijobiy qayta ishlashga yo 'naltirilgan mnemik
faoliyatdir”. Shuni ta’kidlash joizki, keltirilgan mazkur ta’rif xotiraning murakkab,
keng qamrovli jihatlarini to’la ta'kidlash imkoniyatiga ega [1].
Xotira sohasida quyidagi asosiy jarayonlar: esda olib qolish, esda saqlash,
esga tushirish va unutish bir-biridan farq qilinadi. Bu jarayonlar faoliyatda tarkib
topadi va belgilanadi. Ma’lum materialni esda olib qolish hayot faoliyati davomida
individual, ya’ni shaxsiy tajribani to’plash bilan bog’liqdir. To’plangan tajribadan
keyingi faoliyatda foydalanish qayta esga tushirishni talab qiladi. Ma’lum
materialning faoliyatda qatnashmay qolishi yoddan chiqarishga olib keladi
[1].Deylik, bugun o’qituvchi tomonidan o’quvchilarga yangi mavzu o’tildi.
O’tilgan mavzuni eslab qolish va esda saqlash har bir o’quvchining individual
xususiyatlariga bog’liq hisoblanadi.O’quvchining faoliyati davomida zarur
vaziyatda o’qituvchi tomonidan berilgan ma’lumotdan foydalanishi uni qayta esga
tushurish jarayoni hisoblanadi, aksincha o’quvchining faoliyati davomida ushbu
ma’lumotlar kerak bo’lmasa yoddan chiqarishga olib keladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
344
Shu o’rinda ta'kidlash joizki, ayrim darsliklarda xotira turlari turlicha
klassifikasiya qilinadi:
E.G’oziyev tahriri ostida chiqqan "Umumiy psixologiya" o’quv
qo’llanmasida xotira turlari quyidagicha klassifikasiya qilingan.
1. Ruhiy faoliyatning faolligiga ko’ra:
a) harakat yoki motor harakat xotirasi;
b) obrazli xotira;
v) his-tuyg'u yoki hissiyot xotirasi;
g) so ’z-mantiq xotira.
2. Ruhiy faoliyatning maqsadiga binoan:
a) ixtiyorsiz;
b) ixtiyoriy;
v) mexanik.
3. Ruhiy faoliyatning davomiyligiga ko’ra:
a) qisqa muddatli xotira;
b) uzoq muddatli xotira;
v) operativ (tezkor) xotira.
4. Ruhiy faoliyat qo’zqatuvchisining sifatiga kо'ra:
a) musiqiy;
b) eshitish xotirasi.
5. Ruhiy faoliyatning inson yo’nalishiga qarab:
a) fenomenal;
b) kasbiy [1].
Psixologiya fanida tafakkur turlari topshiriq xususiyatiga, fikr yoyiqligiga,
fikrning originallik davajasiga qarab, quyidagicha shartli klassifikasiya qilinadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
345
Professor E.G’.G’ozyievning "Umumiy psixologiya” darsligida tafakkur turlari
quyidagicha klassifikasiya qilinadi:
Tafakkur turlari:
Shakliga ko’ra: ko’rgazmali-harakat, ko'rgazmali-obrazli
Topshiriq xarakteriga ko’ra: nazariy, amaliy, ixtiyorsiz, ixtiyoriy
Fikr yoyiqligiga ko’ra: konkret, abstrakt, realistik, autistik, intuitiv, diskursiv
Fikrning originallik darajasiga ko'ra: reproduktiv, produktiv, ijodiy, vizual,
fazoviy
V.Karimovaning ’’Psixologiya” o’quv qo’llanmasida tafakkur turlari
quyidagicha klassifikasiya qilinadi:
Shakliga ko'ra: ko'rgazmali-harakat, ko’rgazmali-obrazli, mantiqiy
Ko'riladigan masalaning xarakteriga ko’ra: nazariy, amaliy, ijodiyiik
Elementiga ko'ra: konvergent, divergent
Yangiligi va noyobligiga ko’ra: reproduktiv, produktiv (ijodiy).
O’quvchilarning o’quv predmetiga munosabati, unga diqqat bilan qarash ko’p
jihatdan darsda o’qituvchining o’quv materialini jonli, emotsional, qiziqarli,
tushunarli, shu bilan birga to’liq va chuqur o’qita bilishga bog’liq. Bu talablarga
rioya qilmaslik darsda o’quvchilarning parishonligiga yoki ikkinchi darajali
qiziqishlaming paydo bo’lishiga olib keladi. O’smirlarda chuqur, barqaror
qiziqishni tarbiyalash, o’qitishning mazmunini jiddiy o’ylab ko’rilganligi ularda
diqqatni tarbiyalashning zaruriy sharti hisoblanadi. Bu shart-sharoitlarga rioya
qilinsa, o’smir diqqatini boshqarishga halal beradigan ba’zi impulsiv (ixtiyorsiz)
harakatlarga qaramay. o’z diqqatini ixtiyoriy ravishda boshqarish va to’xtab turish
mumkinligini tezda egallab oladi. U o’zi uchun qiziqarsiz va qiyin ishni diqqat
bilan bajarish zarur bo’lsa, o’zini bu ishga majbur eta oladi. Masalan, hamma
predmetlardan beriladigan vazifalarga nisbatan o’smirlarda kichik maktab
yoshidagi bolaga qaraganda diqqatning tashqi ifodasi ham o’zgaradi. Agar kichik
yoshdagi maktab o’quvchining yuz ifodasi va gavda holati uning qanchalik
2
F.I.Xaydarov. N.I.Xalilova Umumiy psixologiya darslik Toshkent-2010, 199-201 bet
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
346
diqqatliligini aniq belgiiab bersa, o’smir esa o’zining diqqatsizligini yashira oladi.
Faqat o’qituvchining kuzatuvchanligi orqali buni aniqlashi mumkin deb fikr
bildirishgan N.Xalilova va F.Xaydarov.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, kognitiv rivojlanish muammosi keng
qamrovli bo’lib, nafaqat mamlakatimiz olimlari tomonidan balki butun dunyodagi
olimlar tomonidan uzoq vaqt davomida o’rganilgan va hozirgacha o’rganib
kelinmoqda. Yuqorida ko’rib o’tganimizdek, olimlarning kognitiv rivojlanish
jarayoniga nisbatan fikrlari va qarashlari turlicha bo’lib, ularning o’rtasida ma’lum
tavofutlar, bir-birining fikrlarini inkor qilish yoki aksincha nazariyalarga
qo’shimcha qilinganlik holatlarini ko’rishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
E.G’oziyev Psixologiya mutaxasisligi uchun o’quv qo’llan II kitob
Toshkent”Universitet”-2002, 71-88 bet
2.F.I.Xaydarov. N.I.Xalilova Umumiy psixologiya darslik Toshkent-2010,
199-201 bet
3.F.I.Xaydarov. N.I.Xalilova Umumiy psixologiya darslik Toshkent-2010,
121-127-bet
3
F.I.Xaydarov. N.I.Xalilova Umumiy psixologiya darslik Toshkent-2010, 121-127-bet
