Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
329
GAPNING TUZILISHI: BO‘LAKLARGA AJRALISH JIHATLARI
Sapayeva Barno Shanazarovna
Ma’mun universiteti dotsenti v.b., PhD
Telefon: +998 91 999 88 89. Mail:
ORCID 01009-0001-6461-252X
Annotatsiya. Ushbu maqola gapning struktur jihatlarini o‘rganishga hamda
uning bo‘laklarga ajralish omillarini ko‘rib chiqishga bag‘ishlangan. Asosiy
e’tibor gaplarning turlarga ajralish kriteriyalarini misollar bilan yoritishga
ajratilgan. Mavzu borasida tadqiqot olib borgan olimlarning ishlari ham
izohlanadi.
Аннотация. Статья посвящена изучению структурных аспектов
предложения и факторов, определяющих его членение на части. Основное
внимание уделяется иллюстрации критериев классификации предложений
по типам с помощью примеров. Также описываются работы ученых,
проводивших исследования по этой сфере.
Abstract. This article is dedicated to the study of the structural aspects of a
sentence and the factors of its division into parts. The main attention is paid to
illustrating the criteria for dividing sentences into types with examples. The works
of scientists who have conducted research on the topic are also explained.
Kalit so‘zlar: gap, semantik, struktur, kommunikativ, gap bo‘lagi.
Ключевые слова: предложение, семантический, структурный,
коммуникативный, член предложения.
Key words: sentence, semantic, structural, communicative, a part of a
sentence.
Kirish
Tilshunoslik tarixida gap nazariyasi har doim sintaksisning asosi sifatida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
330
qaralgan. Gap turli nuqtayi nazardan o‘rganilib kelgan bo‘lib, aslida, gapning
ta’rifi tilshunoslik yo‘nalishlarini farqlashda muhim mezon hisoblanadi. Gapni
lingvistik tahlil obyekti sifatida turli komponentlarga (aspektlar, reja, daraja,
qismlar, bloklar va h.k.) bo‘lish g‘oyasi yangi tushuncha emas. Gapni qaysi
darajada bo‘lish optimal ekanligi masalasi hamon asosiy muammo bo‘lib
qolmoqda va qo‘shimcha tadqiqotlarga ehtiyoj sezilmoqda.
Asosiy qism
Gap o‘zining grammatik shaklida bir vaqtning o‘zida turli abstraksiya
darajasidagi bir nechta ma’nolarni mujassamlashtiradi. Birinchidan, oddiy gapning
struktura namunasi umumiy, abstrakt ma’noga ega bo‘lib, barcha gaplarga xos
bo‘lgan predikativlikni ifodalaydi. Ushbu predikativlik ma’nosi gap namunasi
orqali konkret gapga ko‘chadi va gap paradigmalarida – ya’ni gapning turli
sintaktik shakllari orqali, voqelik yoki no-voqelik ma’nolarini ifodalash jarayonida
o‘zgaradi.
Ammo konkret gaplarda yana bir semantik qatlam mavjud bo‘lib, u
predikativ asos komponentlari va ularning o‘zaro munosabatlaridan, shuningdek,
so‘zlarning leksik ma’nolaridan kelib chiqadi. Masalan:
•
Nargiz yugurmoqda
– subyekt va uning faol harakati;
•
Quyosh charaqlaydi
– subyekt va uning mavjudligi;
•
Tunni qorong‘ilik qopladi
– subyektsiz harakatning mavjudligi;
•
Ko‘p gap, oz natija
– subyekt va uning miqdoriy xususiyati.
Yuqorida aytilganlarning barchasi bevosita gapning semantik tuzilishiga
bog‘liq. Shunday qilib, gapning semantik tuzilishi struktura sxemasining
semantikasi va so‘zlarning leksik ma’nolari o‘zaro ta’siri natijasida shakllanadi.
Semantik tuzilishning asosiy kategoriyalari odatda predikativ belgilar,
predikativ belgi egasi bo‘lgan subyekt va obyektdan iborat bo‘ladi. Gap darajasida
ushbu semantik birliklar aniqlashtiriladi va farqlanadi. Turli grammatik tuzilishga
ega bo‘lsa-da, yaqin semantik struktura kasb etuvchi gaplar ba’zi tadqiqotlarda
transformalar sifatida qaraladi. Masalan:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
331
•
Tong otmoqda
–
Yorishmoqda
;
•
O‘g‘il o‘qiydi
–
O‘g‘il – o‘quvchi
.
Predikativlik va semantik struktura bilan bir qatorda, gapning funksional
ma’nosi ham mavjud bo‘lib, u uning komponentlari o‘rtasidagi kommunikativ
yuklamaning taqsimlanishi bilan bog‘liq. Ushbu ma’no gapning aktual
bo‘laklanishida – tema va rema, so‘z tartibi hamda intonatsiya orqali ifodalanib,
dinamik xususiyat kasb etadi.
Gap dinamik jihatdan ko‘rib chiqilganda, u mustaqil holatda emas, balki
mavjud bo‘lgan lingvistik va ekstralingvistik kontekstda tahlil qilinadi. Gapning
statik va dinamik jihatlarini ajratish va keyinchalik ularni bevosita tadqiq qilish
jarayoni XX asrning 20-40-yillarida boshlangan.
Kommunikativ aspektni o‘rganish Praga lingvistik maktabida ayniqsa faol
olib borilgan. XX asr oxiriga kelib, semantik struktura mustaqil ilmiy obyekt
sifatida ajratilib, ushbu yo‘nalishda ilk ishlaridan biri F. Daneshning
“Sintaksisning uch jihati haqida” maqolasi bo‘ldi [1, 58].
Bugungi kunda esa gapning pragmatik jihati, ya’ni uning imkoniyatlari,
yanada chuqurroq o‘rganilmoqda. “Til gapiruvchi (yozuvchi) shaxsga o‘z fikrini,
nutq mavzusi, vaziyat va tinglovchiga nisbatan munosabatini turli yo‘llar bilan
ifodalash imkonini beradi. Ushbu pragmatik triada turli gaplarda to‘liq yoki qisman
ifodalangan holda mavjud bo‘lib, gapning semantik tuzilishi bilan o‘zaro bog‘liq
holda, gapni mazmun jihatdan chuqur va ko‘p bosqichli birlikka aylantiradi” [3,
328].
Shunday qilib, zamonaviy sintaktik nazariya nuqtayi nazaridan gap
murakkab, ko‘p qirrali hodisa bo‘lib, uni to‘liq o‘rganib bo‘lishi ehtimoldan yiroq.
Gap turli grammatik ma’no, turli kommunikativ vazifa va semantik tuzilishga ega
bo‘lib, shu jihatlariga qarab quyidagi turlarga ajratiladi:
1.
Darak, so‘roq va buyruq gaplar;
2.
Undovli va undovsiz gaplar;
3.
Tasdiq va inkor gaplar;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
332
4.
Bir bosh bo‘lakli va ikki bosh bo‘lakli gaplar;
5.
Yig‘iq va yoyiq gaplar;
6.
Sodda va murakkab gaplar;
7.
To‘liq va to‘liqsiz gaplar [2, 47].
Har bir oddiy gap turi o‘ziga xos kommunikativ, intonatsion va strukturaviy
xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni tahlil qilishda grammatik ma’no ifoda usullari va
gapning semantik tuzilishini hisobga olish zarur.
Ikki bosh bo‘lakli oddiy gap — aslida, oddiy gapning asosiy strukturaviy-
semantik turi bo‘lib, eng to‘liq differensial belgilarga ega. Bunday gapning asosiy
xususiyati shundaki, unda doim ikkita asosiy bo‘lak – ega va kesim mavjud bo‘lib,
ular predmet (subyekt, predikativ belgi egasi) va uning predikativ belgisi (harakat,
holat)ni ifodalaydi.
Gapga xos bo‘lgan sintaktik bog‘lanishlar so‘z birikmalaridagi
bog‘lanishlardan farq qiladi. Ikki bosh bo‘lakli gapning asosiy bo‘laklari o‘rtasida
o‘zaro sintaktik bog‘lanish – koordinatsiya yuzaga keladi. Koordinatsiya so‘z
birikmalariga xos bo‘lgan moslashuvdan farq qiladi.
Masalan, quyidagi gaplarni solishtiraylik:
•
Men yozmoqdaman
,
Ular keldi
— koordinatsiya mavjud;
•
Moviy osmon
,
Iliq ob-havo
— moslashuv mavjud.
Moslashuv quyidagi xususiyatlarga ega:
•
bu bir tomonlama bog‘lanish bo‘lib, sifat so‘z turkumining shakli
butunlay ot so‘z turkumining shakliga bog‘liq bo‘ladi;
•
barcha paradigmalar bo‘ylab amalga oshadi (
issiq suv, issiq suvning, issiq
suvga
va hokazo).
Har bir oddiy gap turi turli xususiyatlarga – kommunikativ, intonatsion,
struktural jihatlarga ega bo‘lib, ularni tahlil qilishda grammatik ma’no ifodalanish
usullari hamda gapning semantik tuzilishini hisobga olish zarur.
Ikki tarkibli oddiy gap mohiyatan oddiy gapning asosiy strukturaviy-
semantik turi bo‘lib, u eng to‘liq differensial belgilar majmuiga ega. Ikki tarkibli
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
333
gapning o‘ziga xos belgisi uning ikkita asosiy bo‘lak – ega va kesimga ega
bo‘lishidir. Ular nutq predmetini (subyekt, predikativ belgi egasi) hamda uning
predikativ belgisini (harakat, holat) ifodalaydi.
Oddiy gapning differensial belgilariga uch asosiy nuqtai nazardan qaraladi:
struktural, semantik va kommunikativ jihatdan.
Gapning struktural jihatdan o‘ziga xos belgilari quyidagilarni o‘z ichiga
oladi:
•
gapning bo‘laklanish/bo‘laklanmaslik xususiyati;
•
predikativ asosning ifodalanish usuli;
•
yig‘iq / yoyiq bo‘lishi;
•
tarkibning to‘liqligi (asosiy sintaktik bo‘laklarning mavjudligi);
•
gapning murakkablik darajasi.
Gapning semantik jihatdan belgilari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
funksiya (gap maqsadi) – darak, so‘roq va buyruq gaplar;
•
hissiy xarakteristika (undov yoki neytral gap);
•
predikativ munosabatlar tabiati (tasdiq yoki inkor).
Gapning kommunikativ jihatdan belgilari esa quyidagilar bilan tavsiflanadi:
•
aktual (tema-rematik) bo‘laklanish;
•
axborot markazi va uning aktualizatsiya usuli.
Gap o‘ziga xos sintaktik bog‘lanishlarga ega bo‘lib, ular so‘z birikmasidagi
bog‘lanishlardan farq qiladi. Ikki tarkibli gapning asosiy bo‘laklari o‘rtasida o‘zaro
bog‘liqlik, ya’ni koordinatsiya shakllanadi. Bu bog‘lanish so‘z birikmasiga xos
bo‘lgan moslashishdan farq qiladi. Masalan: Men yozayapman, ular keldi va moviy
osmon, iliq ob-havo misollarini solishtiring.
Moslashish quyidagi xususiyatlar bilan ajralib turadi:
•
bu bir tomonlama bog‘lanish bo‘lib, unda sifatning shakli butunlay otning
shakliga bog‘liq bo‘ladi;
•
barcha paradigmalarda amalga oshiriladi (issiq choy, issiq choyni, issiq
choyda va h.k.);
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
334
•
atributiv sintaktik munosabatlar namoyon bo‘ladi.
Koordinatsiya esa quyidagilar bilan ajralib turadi:
•
bu o‘zaro bog‘liq bo‘lgan munosabat bo‘lib, bunda bir tomondan, birlik
yoki ko‘plikdagi olmosh shakli kesimning shaklini belgilaydi, ikkinchi tomondan
esa, kesimning konfiguratsiyasi ega bo‘lmish olmoshga moslashadi;
•
koordinatsiyada faqat ikkita so‘z shakli bog‘lanadi (men yozayapman, u
gapirayapti);
•
koordinatsiyada doim predikativ sintaktik munosabatlar namoyon bo‘ladi.
Ba’zan ega va kesim o‘rtasidagi bog‘lanish formal jihatdan ifodalanmagan
bo‘lishi mumkin, bunda predikativ munosabatlar ularning o‘zaro joylashuvi
asosida aniqlanadi. Bunday bog‘lanish sopolojenie deb nomlanadi. Masalan:
Bog‘
tog‘ ustida. Daraxtlar gullagan. O‘rmon yaqin. U xodimlardan biri
.
Bu gaplarda bog‘lanish so‘z shakllarining o‘zaro joylashuvi va mantiqiy
ketma-ketlik asosida shakllanadi – predmet tushunchasi har doim belgi
tushunchasidan oldin keladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, yuqorida keltirilgan har bir gapning grammatik
semantikasi real vaziyatga mos keladi va uni to‘g‘ri aks ettiradi. Bunday
grammatik ifodalarning mavjudligi til tizimining rivojlanganlik darajasi bilan
bog‘liq bo‘lib, u ma’lum darajada abstrakt grammatik modellarning mavjudligini
taqozo etadi.
Xulosa
Grammatik ma’nolar va konkret gap mazmuni o‘rtasidagi bog‘liqlikni leksik
birliklarning sintaktik pozitsiyalarga joylashishi va intonatsiyaviy xususiyatlar
orqali tahlil qilish mumkin. Bu munosabatlar leksik birliklarning denotativ va
sigifikativ ma’nolari o‘rtasidagi bog‘liqlikka o‘xshab ketadi. Qanday qilibki,
so‘zning denotativ ma’nosi sigifikativ asosida shakllansa, gapning konkret
mazmuni ham grammatik ma’nolar asosida shakllanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
335
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Данеш Ф. К семантике основных синтаксических формаций //
Грамматическое описание славянских языков. Концепции и методы. – М.,
1974. – С. 54-62.
2.
Лекант П.А. Синтаксис простого предложения в современном русском
языке. // Учебное пособие. Издание третье, исправленное и дополненное. –
М.: Высшая школа, 2004. – 247 с.
3.
Степанов Ю.С. В поисках прагматики // Известия АН СССР, сер. ЛиЯ,
№4. – М., 1981. – 411 с.
