Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
321
XIZMAT KOʻRSATISH SOHASIDA RAQOBATBARDOSHLIK
SALOHIYATINI YO‘LLARI VA YONDASHUVLARI
Hamidov Doston Rustam o‘g‘li
Samarqand davlat universiteti Kattaqo‘rg‘on filiali Raqamli
texnologiyalar va iqtisodiyot kafedrasi o‘qituvchisi
tel:99-384-07-63
Annotasiya: mazkur maqolada “raqobatbardoshlik” kategoriyasi boʻyicha
ilmiy yondashuvlar, korxona salohiyati tarkibiy qismlari ishlashining kuchli va zaif
tomonlari, raqobatbardoshlik salohiyatini aniqlovchi omillar, xizmat koʻrsatish
korxonalarida raqobatbardoshlikni oshirish usullari va vositalari, raqobat
ustunliklarin aniqlash, xizmat koʻrsatish korxonalarida raqobat salohiyatining
shakllanishi tadqiq qilingan.
Kalit soʻzlar: raqobat, xizmat koʻrsatish sohasi, xizmatlar bozori,
boshqarish, raqobatbardoshlik salohiyati, raqobat ustunligi.
Jahon hamjamiyatining iqtisodiy rivojlanish dinamikasi, raqobat kurashi
muammolari shuningdek, globallashuv jarayoniga intilayotgan har qanday
mamlakat iqtisodiyoti uchun raqobat, uning nazariy va amaliy tadqiqoti muhim rol
oʻynaydi. Chunki, milliy iqtisodiyotni zamonaviy iqtisodiy rivojlanishning muhim
va ustuvor yoʻnalishlaridan biri – bu toʻlaqonli, adolatga asoslangan raqobat
kurashi va uning muhitini shakllantirishdan iborat.
Bugungi kunda raqobatga katta e'tibor qaratilmoqda, u alohida shaxslarning
mehnati va salohiyati hamda mamlakat va alohida hududlarda raqobatbardoshlikni
oshiradi. Raqobat yordamida tovar ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlar bir-
birining faoliyatini kuzatishi va nazorat qilishi mumkin hamda oʻzlarining
individual xususiyatlarining koʻpayishi yoki kamayishini kuzatishlari uchun
barcha imkoniyatlar va zarur resurslarga ega boʻladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
322
Tadqiqot jarayonida xizmat koʻrsatish sohasi korxonalarida
raqobatbardoshlik salohiyatini oshirishni oʻrganishga dialektik va tizimli
yondashuv, qiyosiy tahlil, statistik va dinamik yondashuv hamda guruhlash
usullaridan foydalanildi. Shuningdek, xizmat koʻrsatish korxonalarida raqobat
salohiyatining shakllanishi xizmat koʻrsatish jarayonlarining xususiyatlariga
asoslanganligi ilmiy-uslubiy jihatdan tadqiq qilingan.
Raqobatbardoshlik xizmatning oʻziga xos xususiyatlari bilan emas, balki
xaridni amalga oshiradigan mijozlar uchun jozibadorligi bilan bogʻliq boʻladi.
Shuningdek, raqobatbardoshlikni xizmatlarning iste'molchilar ehtiyojlarini
qondirish darajasi hamda ularni sotib olish va ishlatish xarajatlari boʻyicha boshqa
oʻxshash tovarlar yoki xizmatlardan farqini belgilaydigan iste'mol
xususiyatlarining toʻplami sifatida aniqlashimiz mumkin .
Raqobatbardoshlik quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
–
bozorda taqdim etilgan oʻxshash ob'ektlarga nisbatan aniq ehtiyojning
real yoki potensial qondirilish darajasi bilan tavsiflanadigan ob'ektning mulki;
–
bozorda oʻxshash ob'ektlar bilan taqqoslaganda raqobatga dosh berish
qobiliyati;
–
ma'lum bir xizmat koʻrsatish korxonalarining rivojlanishidagi
raqobatdosh xizmat koʻrsatish korxonalarining rivojlanishidan ularning xizmatlari
odamlarning ehtiyojlarini qondirish darajasi va ishlab chiqarish faoliyati
samaradorligi nuqtai-nazaridan farqlarini ifodalovchi belgidir.
“Raqobatbardoshlik” kategoriyasi boʻyicha ilmiy yondashuvlarni toʻrtta
asosiy guruhga ajratib oʻrganish mumkin.
Birinchi guruh
– “koʻp bosqichli yondashuv” raqobatbardoshlik
kategoriyasining koʻp qirrali xususiyatiga asoslangan. Ushbu yondashuv
tarafdorlari
M.Porter,
A.P.Latkin,
O.V.Vorozxbit,
T.G.Filosofova
va
V.A.Bikovlardir.
M.Porter globallashuv sharoitiga qaramay, milliy raqobatbardoshlik
bevosita ma'lum bir mahalliy sharoitga bogʻliq boʻlgan omillar majmuasiga bogʻliq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
323
ekanligiga e'tibor qaratadi.
O.Yu.Vorojbit va A.P.Latkin raqobatbardoshlikni quyidagi darajalarga
ajratgan:
–
induvidual daraja, ya'ni mahsulot raqobatbardoshligi;
–
mikro daraja, ya'ni korxona raqobatbardoshligi;
–
me'zo daraja, ya'ni muayyan tarmoqdagi raqobatbardoshlik;
–
makro daraja, butun bozordagi raqobatbardoshlik [2].
Ikkinchi guruh
– “mahsulot yoki xizmat raqobatbardoshligiga asoslangan
yondashuv”. Bunday yondashuv raqobatbardoshlikni mahsulot yoki xizmatning
raqobat muhitida korxona savdosining muvaffaqiyatini ta'minlash qobiliyati
sifatida belgilaydi. Ushbu yondashuv tarafdorlari orasida G.L.Azoev,
P.S.Zavyalova, L.Sh.Lozovskogo, M.Dolinskuyu, I.Soloveva, R.A.Fatxudinova va
boshqalarni alohida ajratib koʻrsatish mumkin. Ularning fikricha, “xizmat
koʻrsatish korxonalari raqobatbardoshligi – bu korxonaning bozorlarda
raqobatlasha olish, yuqori sifatli tovar yoki xizmatlarni, arzon narxlarni taqdim
etishi, xaridorlarga qulaylik yaratishi” deb ta'riflagan.
R.A.Fatxutdinov korxona raqobatbardoshligi «raqobatbardosh mahsulot
yoki xizmatni ishlab chiqarish qobiliyati» deb hisoblaydi. Bundan tashqari,
mahsulot raqobatbardoshligi deganda, «bozorda sotilayotgan oʻxshash tovarlarga
nisbatan ma'lum ehtiyojning real yoki potensial qondirish darajasi» tushuniladi deb
izohlagan [19].
Uchinchi guruh
– “bozor ulushini baholashga asoslangan yondashuv” [11].
Ushbu yondashuv tarafdorlari E.Dj.Vizer, M.Meskon, A.Albert, F.Xedouri,
P.U.Zulkarpaev va L.R.Ilyasovlar boʻlib, ular raqobatlashuv qobiliyati - bu
koʻproq mahsulot ishlab chiqarish, saqlash va sotish uchun ma'lum
imkoniyatlardan foydalangan holda korxonaning raqobatchilarga qaraganda
muvaffaqiyatli boʻlish qobiliyati deb hisoblaydilar.
E.Dj.Vizerning
fikriga
koʻra,
xizmat
koʻrsatish
korxonalari
raqobatbardoshligi - bu korxonaning bozor ulushini egallash, saqlab qolish va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
324
oshirish qobiliyatidir. A.Meskon, A.Albert, F.Hedourilarning fikricha xizmat
koʻrsatish korxonalarini raqobatchilar bilan solishtirganda raqobatdosh
ustunliklarga ega boʻlishi va raqobatbardoshligini saqlab qolishida ekanligi
ta'kidlanadi, bu nafaqat yangi iste'molchilarni jalb qilish imkonini beradi balki,
tovar yoki xizmatlarning kelajakda ham saqlab qolishidir .
Toʻrtinchi guruh
– “korxona rentabelligini baholashga asoslangan
yondashuvlar”.
Bunday
yondashuvlar
raqobatbardoshlikning
quyidagi
xususiyatini namoyon qiladi: ushbu holatda korxonaning qisqa vaqt ichida
qoʻyilgan kapitaldan raqobatdosh korxonalar foydasidan koʻra koʻproq foyda olish
qobiliyati raqobatbardoshlikdir. Shunday qilib, ushbu konsepsiyani oʻz tarkibiga
xizmat koʻrsatish korxonalarining quyidagi xususiyatlarini kiritish orqali
kengaytirishga urinishlar mavjud: investisiya qilingan kapitaldan qisqa muddatda
belgilanganidan past boʻlmagan foyda olish qobiliyati .
Xizmat koʻrsatish korxonalari raqobatbardoshligi deganda – aholining
xizmatlarga boʻlgan ehtiyojlarini qondirish uchun ma'lum bir vaqtda oʻz xizmatlari
va mahsulotlari bilan ma'lum bir bozordagi korxonaning oʻziga xos xususiyatlari,
oʻzgaruvchan muhitda foyda olish va samaradorlikka erishish uchun
raqobatchilardan ustun turish qobilyatini ta'minlaydigan faoliyat.
Hozirgi vaqtda xizmatlar bozorida raqobat darajasi oshib borayotgan
sharoitda xizmat koʻrsatish korxonalarining raqobatbardoshlik salohiyatini
rivojlantirishga tobora koʻproq e'tibor qaratilmoqda. Buning sababi shundaki,
raqobatbardoshlik salohiyatining uzoq muddatli istiqbolda raqobat ustunligini
saqlab qolish va uni oshirishga qodir boʻlgan asosdir. Korxona salohiyatining
mohiyatini keng tarqalgan talqini muayyan maqsadlarga erishish uchun ishlatilishi
mumkin boʻlgan tabiiy sharoitlar va resurslar, zahiralar va qadriyatlar toʻplami
hisoblanadi. Bundan tashqari, ba'zida korxonaning potensiali iqtisodiy tizimning
mahsulot ishlab chiqarish qobiliyati (bu uning ishlab chiqarish quvvati sifatida
talqin qilinishiga yaqin) yoki ishlab chiqaruvchi kuchlarning imkoniyati sifatida
muayyan samarani ta'minlash qobiliyati sifatida belgilanadi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
325
1-jadval.
Korxona salohiyati tarkibiy qismlari ishlashining kuchli va zaif tomonlari
Potensial
komponent
Kuchli tomonlari
Zaif tomonlari
Ishlab
chiqarish
Mahsulot tannarxining past
darajasi; mahsulotning yuqori
sifati; fondlar qaytimining
yuqori darajasi; zamonaviy
yuqori samaradorlikka ega
jihozlar.
Eskirgan uskunalar;
raqobatchilarga nisbatan
yuqori narxni oʻrnatilishi;
ishlab chiqarish (xizmat
koʻrsatish) quvvatlaridan
foydalanishning past darajasi.
Kadrlar
Kadrlarning yuqori malakasi va
kompetentligi; gʻoyalarni
yaratishga xodimlarning
layoqati; ijobiy ishbilarmolik
obroʻi.
Mehnatni motivasiyalash va
ragʻbatlantirishning
samarasiz tizimi; kadrlar
qoʻnimsizligi- ning yuqori
darajasi.
Marketing
Bozorning yuqori ulushi;
samarali reklama va
mahsulotlarni (xizmatlarni)
sotishni ragʻbatlan-tirish;
iste'molchilarning mahsu-
lotlarga nisbatan yuqori
faolligi; mahsulotlarni yuqori
darajada tabaqalashishi.
Assortimentning turlarining
etarli darajada emasligi;
bozor ulushining pasayishi;
mijozlar soning qisqarishi.
Moliyaviy
Qarz mablagʻlarining
mavjudligi; yuqori
ishbilarmonlik faolligi;
aktivlarning yuqori likvidligi;
barqaror moliyaviy holat;
kapitalning yuqori rentabellik
Moliyaviy resurslardagi
etishmovchilik; moliyaviy
holat-ning beqarorligi;
kreditorlarga qaramlikning
yuqori darajasi;
rentabellikning past
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
326
darajasi.
koʻrsatkichi.
Tashkiliy
imkoniyatlar
(boshqaruv)
Malakali menejment; samarali
tashkiliy tuzilma.
Menejerlar malakasining past
darajasi; boshqaruv
qarorlarini qabul qilishdagi
faollikning pastligi.
Ilmiy-texnik
Innovasiyalarni ishlab chiqish;
mehnat jarayonlariga
innovasiya-larni joriy etish;
intellektual mulk ob'ektlari
(patentlar).
Raqobatchilar bilan
taqqoslaganda
texnologiyaning yuqori
energiya sigʻimkorligi.
Logistika
Murakkab jihozlar; avtomobil
yoʻllari; etkazib berish
muddatini tezlashtirish; ulgurji
savdo imkoniyatlari.
Moliyaviy
resurslarning
etishmasligi;
etkazib
beruvchilar
va
iste'molchilarga
yuqori
darajada bogʻliqlik.
Yuqoridagi tarkibiy qismlar va omillarni hisobga olgan holda, korxona
oʻzini oʻzi tashkil etish va biznesni moslashtirishning murakkab jarayonlarini ishga
tushirishi, sinergik ta'sir tufayli qoʻshimcha raqobatdosh ustunliklarni ta'minlashi
va korxonaning boshqaruvchanligi va raqobatbardoshlik darajasini oshirishi kerak.
Raqobat munosabatlarining yangi xarakterini oʻrganishning istiqbolli
yoʻnalishlaridan biri – bu raqobatbardoshlik salohiyatidir. Raqobat salohiyati
tushunchasi hali ham yaxlit qabul qilingan talqinga ega emas va uning mazmun
yukiga oid noaniq pozisiyalar iqtisodiyotni rivojlantirishda raqobat salohiyatining
rolini etarlicha baholanmaslikka olib keladi.
“Raqobatbardosh salohiyat” tushunchasi birinchi marta L.V.Balabanova va
A.V.Balabanislar tomonidan qarab chiqilgan boʻlib, bu orqali mualliflar “bozorda
barqaror raqobatdosh mavqeni ta'minlaydigan, qulay marketing muhiti sharoitida
korxonaning
raqobatdosh
ustunliklariga transformasiyalanishi boʻyicha
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
327
kompaniyaning mavjud raqobatdosh ustunliklari va marketing imkoniyatlari
yigʻindisini tushunadilar”.
R.A.Fatxutdinov tizimning raqobatdosh ustunligi tizim egalik qiladigan va
unga raqobatchilarga nisbatan ustunlik beradigan eksklyuziv qiymat ekanligini
ta'kidlaydi .
Korxona raqobat ustunligining mavjud ta'riflarini tahlil qilish va
umumlashtirish, raqobatdosh ustunliklarga erishish, saqlash va oshirishga yordam
bergan sabablarni hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Raqobat ustunligi – bu
etarli va samarali raqobat salohiyatini shakllantirgan va oshirgan hamda
raqobatchilardan ustunlikni ta'minlagan noyob omillar tizimidir.
Ma'lumki, xizmatlar moddiy shaklga ega boʻlmagan, aholi ehtiyojlarini
qondirishga yoʻnaltirilgan iqtisodiy faoliyatning alohida turi hisoblanadi.
Xodimlarning xizmat koʻrsatishdagi faoliyati oldi-sotdi ob'ekti boʻlgan natijani
shakllantiradi va pirovardida ishlab chiqarilgan xizmatlar hajmi mamlakat yalpi
ichki mahsuloti tarkibiga rasmiy tarzda kiritiladi. Shuning uchun xizmat koʻrsatish
korxonalarida
raqobat
salohiyatining
shakllanishi
xizmat
koʻrsatish
jarayonlarining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tavsiflanishi zarur.
Xulosa va takliflar
. Xulosa qiladigan bulsak raqobatbardoshlik quyi-
dagilarni oʻz ichiga oladi:
- bozorda taqdim etilgan oʻxshash ob'ektlarga nisbatan aniq ehtiyojning real
yoki potensial qondirilish darajasi bilan tavsiflanadigan ob'ektning mulki; bozorda
oʻxshash ob'ektlar bilan taqqoslaganda raqobatga dosh berish qobiliyati;
Hozirgi vaqtda xizmatlar bozorida raqobat darajasi oshib borayotgan sharoitda
xizmat koʻrsatish korxonalarining raqobatbardoshlik salohiyatini rivojlantirishga
tobora koʻproq e'tibor qaratilmoqda. Buning sababi shundaki, raqobatbardoshlik
salohiyatining uzoq muddatli istiqbolda raqobat ustunligini saqlab qolish va uni
oshirishga qodir boʻlgan asosdir.
Xizmat koʻrsatish korxonalari raqobatbardoshlik salohiyati – bu raqobatli
bozorda muayyan maqsadlarga erishishga yoʻnaltirilgan korxona faoliyati uchun
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
328
biznes jarayonlarini samarali tashkil etish uchun zarur resurslar majmuidir.
Raqobatbardoshlik salohiyati – raqobatbardoshlikning muhim va zarur elementi
hisoblanadi. Bunda resurs, funksional va natijaga yoʻnaltirilgan yondashuvlar
asosida raqobat salohiyati kategoriyasi tizimlashtirildi. Bunda korxonaning
raqobat salohiyatini boshqarish uning elementlariga ta'sir koʻrsatish orqali sodir
boʻladi.
Adabiyotlar roʻyxati:
1. Balabanova L.V. Marketingove upravleniya konkurentosposobnostyu
predprinimatelstv: strategicheskiy podxod: Monografiya. / L.V. Balabanova, V.V.
Xolod. - Donesk: DonDUET, 2006. - S. 294.
2. Vorojbit O.Yu. Konkurentosposobnost ekonomicheskix sistem:
monografiya / O.Yu.Vorojbit, V.A. Osipov, A.I. Tonkix. – Vladivostok: izd-vo
VGUES. 2011. – 124 s.
3. Gribov V.P. Ekonomika predpriyatiya: uchebnik V.P. Gribov,
V.D.Gruzinov. - M.: Finansi i statistika. -2012. - 426 s.
4. Dolinskaya M.G. Marketing i konkurentosposobnost promishlennoy
produksii / M.G.Dolinskaya, I.A. Solovev. –M.: izb-vo “Standarti”. 1991. – 128 s.
5. Zagorna T.O. Upravleniya konkurentnim potensialom torgovoy marki:
Avtoref. dis. kand. ekon. nauk. - Donesk: DonDUET, 2005. – S. 5.
6.
Zavyalov
P.S.
Rol
marketinga
v
reshenii
problemq
konkurentosposobnosti Rossiyskix tovar o proizvoditeley / P.S.Zavyalov //
Marketing, 1996. №6. 21-30 s.
7. Zulkarpaev I.U. Metod rascheta integralnoy konkurentosposobnosti
promishlennix, torgovix i finansovix predpriyatiy / I.U.Zulkarpaev, L.R.Ilyasova
// Marketing v Riossii i za rubejom. – 2001. №4. 17-27 s.
