Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
312
TOM KONSTRUKSIYALARINING O‘ZARO FAZOVIY
ISHLASHINI TADQIQ ETISH MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
Mirkamol Po‘latov Rasuljonovich:
TDMAU assistenti (+998915817187,
Abilov Elyor Ermamatovich,
t.f.f.d (PhD), dotsent v.b. O‘zbekiston Respublikasi. Termiz shaxri. TDMAU
Email address:
, Tel: +99899-674-05-93.
Sharipov Baxodir Xolboyevich:
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
(sharipovbaxodir136@gmail.com)
Anotatsiya: Mazkur maqolada po‘lat listli tom qoplamalari, metall to‘sinlar
(metall lagalar), qattiqlashtiruvchi elementlar (brakeler) va asosiy yuk ko‘taruvchi
elementlar (ferma, ramalar va balka tizimlari) o‘rtasidagi konstruktiv birikishlar,
ularning yuk taqsimotiga ta’siri, mahkamlash elementlarining (bolt, vint, payvand
va h.k.) ishlash holatlari, shuningdek, SNIP va O‘zbekiston davlat qurilish
me’yorlariga muvofiqligi chuqur tahlil qilinadi. Ushbu maqola ferma va progon
kabi metall elementlarni ulashda ishlatiladigan turli xil ulanish turlarini
o‘rganadi. Elementlarni birlashtirish usullari, ularning afzallik va kamchiliklari,
shuningdek turli xil konstruksiyalar uchun eng mos ulanish turini tanlash bo‘yicha
tavsiyalar berilgan. Ushbu tadqiqotlar orqali strukturaviy o‘zgarishlar, birikish
nuqtalarida kuchlanishlar va xavfli zonalar aniqlanadi.
Kalit so’zlar: fermalar, bolt, vint, payvand, rama, balka, laga, tom to’shama.
KIRISH
Hozirgi zamon sanoat binolari qurilishida eng ko‘p qo‘llaniladigan
yechimlardan biri bu – po‘lat listli tom qoplamalari va ularni ko‘taruvchi metall
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
313
konstruksiyalardir. Bu elementlarning o‘zaro mustahkam birikishi va to‘g‘ri
mahkamlanishi binoning umumiy barqarorligi, uzoq muddat xizmat qilishi va
ekspluatatsiya xavfsizligini belgilovchi asosiy omillardandir.
Maqola mavzusi yuzasidan ish olib brogan tadqiqotchilar:
Zudin
V.L.
—
«Metall
konstruksiyalar.
Fermalar»
Ushbu ishda turli tipdagi fermalar, ularning barqarorligi, shuningdek fermalar
elementlarini bir-biriga ulash usullari, jumladan progon va rasporkalardan
foydalanish masalalari ko‘rib chiqiladi.
Merkulova D.A. — «To‘g‘ri to‘rtburchak profillardan yasalgan plita-
bloklardan foydalangan holda 24 metr prolyotiga ega binolar uchun tom
qoplamasini
ishlab
chiqish»
Magistrlik dissertatsiyasi bo‘lib, unda binolarning tom qismi uchun plita-
bloklardan foydalanish masalalari, jumladan ulash tugunlarini loyihalash va
hisoblash o‘rganiladi.
Guryanov A.V. — «Polimer yopishqoq moddadan foydalangan holda
po‘lat stropil fermalarning bosim ostidagi elementlarini mustahkamlash»
Ushbu dissertatsiya po‘lat fermalarning elementlarini mustahkamlashga
bag‘ishlangan bo‘lib, bu ulash tugunlarini loyihalashda foydalishi mumkin bo‘lgan
ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Кузьмин Дмитрий Андреевич - Ikki qavatli yassi va slindrik panellar
bog’lanishida, konstruksiya elementlarining birgalikda ishlashlarini hisobga
olgan holda kuchlanish-deformatsiya holatlari (KDH)
- ikki qavatli yassi va silindrsimon panellar tarkibidagi brikgan
elementlarning birgalikda ishlashi vaqtida bo`ylama kuchning kuchlanish-
deformatsiya holatiga ta`siri hisobga olindi;
- konstruktiv elementlarning birgalikdagi ishlashi davomida ularning
mustahkamligi va bikrligini ta'minlash sharti bilan ikki qavatli yassi va
silindrsimon panellarning tarkibidagi bog'lovchi elementlarni konstruksiyalash
uslubi ishlab chiqilgan;
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
314
- konstruktiv elementlarning birgalikdagi ishlashi va geometrik chiziqli
emasligini hisobga olgan holda bog'lovchi elementlarning kuchlanish-
deformatsiya holati aniqlangan.
Илюшкин Максим Валерьевич - Intensiv deformatsiya uslubi bilan
po’lat list materiallardan profillarni bukib tom to’shama tayyorlash
texnologiyasini ishlab chiqish.
Birinchi marta IDUda ov miltig'ining yuzasiga ta'sir qilish turlarining
tasniflagichlari, qoplama buzilishidagi nuqsonlar, qoplama buzilishining oldini
olish usullari ishlab chiqildi;
birinchi marta listli materiallarning har xil turdagi qoplamalari uchun kontakt
kuchining kattaligi va egilish paytidagi deformatsiyaning ruxsat etilgan qiymatlari
aniqlandi, qoplamaning har xil turdagi ta'sirlarga chidamliligi, predmetdagi
qoplama tarkibini majmuaviy baholash o’tkazildi.
intensiv shakllantirish bilan tayyorlangan qoplama va uskuna qurollari
o'rtasidagi kontaktli o'zaro ta'sirning yangi modellari ishlab chiqildi, shu jumladan
asbobning egri yuzasi bilan aloqa qilganda va silindrsimon roliklarda siqish
paytidagi;
turli ko’ndalang kesimdagi profillar uchun uskunalarni loyihalashtirishda
rolikli kalibrning koordinatalarini hisoblash uchun dastur ishlab chiqilgan;
1. Materiallar va konstruktiv elementlar tavsifi
Kombinatsiyalangan
oldindan
zichlangan
temirbeton
fermalar
Ushbu ishda temirbeton fermalarning loyihalash va hisoblash masalalari ko‘rib
chiqiladi, bu esa elementlarni ulash prinsiplarini tushunishda foydalidir.
Kombinatsiyalangan po‘lat tom fermalarning yangi konstruktiv shakli
Ushbu maqolada kombinatsiyalangan po‘lat tom fermalarining samaradorligini
oshirish bo‘yicha yangi usul taklif etiladi. Fermaning ratsional shakli, uning
topologiyasi va geometriya parametrlari, shuningdek fermadagi zo‘riqish-
deformatsiya holatini (NDS) boshqarish usullari ko‘rib chiqiladi. Bu
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
315
konstruksiyada yuklarni samaraliroq taqsimlash va mustahkamlikni oshirish
imkonini beradi.
Po‘lat
fermalarning
hisob-kitobi
va
optimal
loyihasi
Tadqiqot maqolasida ferma sterjenlari uchun turli profillar, ularning afzalliklari va
kamchiliklari tahlil qilinadi. Turli yuk turlari — masalan, qor yoki shamol —
uchun ferma elementlaridagi kuchlar hisoblab chiqiladi. Shuningdek, turli
profillarning fermalar uchun samaradorligi bo‘yicha solishtirma tahlil o‘tkaziladi.
Sanoat binolarining tom konstruksiyalari odatda quyidagi asosiy
komponentlardan tashkil topadi:
Po‘lat profilli listlar
– asosan tom qoplamasi sifatida ishlatiladi.
Qoplama osti to‘sinlari (lagalar)
– tom listlarini tutib turuvchi o‘rta element.
Yuk ko‘taruvchi asosiy konstruktsiyalar
– fermalar, metall ramalar yoki
to‘g‘ri qirrali balkalar.
Brakeler va tirkash elementlar
– deformatsiyani kamaytirish va umumiy
barqarorlikni ta’minlash uchun.
Bu elementlar orasidagi aloqalar faqat yuk uzatish nuqtai nazaridan emas,
balki butun konstruksiya muvozanatini ta’minlashda ham muhim ahamiyatga ega.
2. Birikish turlari va ularning konstruktiv ahamiyati
Tom konstruksiyalari elementlari orasidagi birikishlar quyidagi asosiy
shakllarda amalga oshiriladi:
•
Vintli birikmalar – demontaj qilinadigan, tez yig‘iladigan va aniq yuk
uzatish imkonini beruvchi usul.
•
Payvandlash – doimiy va yuqori mustahkamlikka ega birikish.
•
Qirqilgan tirkashlar – maxsus plastinkali elementlar yordamida
bajariladigan birikmalar.
Bunda har bir birikma turi o‘zining afzalliklari va kamchiliklariga ega.
Masalan, vintli birikmalar soddaligi bilan ajralib tursa-da, ular dinamik yuklar
ostida bo‘shashishga moyil bo‘lishi mumkin. Payvandlash esa yuqori yuklarga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
316
bardosh bera olsa-da, ishlab chiqarish bosqichida maxsus sharoitlarni talab qiladi.
3. Yuklarning taqsimlanishi va ularni hisoblash asoslari
Po‘lat listli qoplama o‘z-o‘zidan mustaqil yuk ko‘taruvchi element bo‘lib
xizmat qilmaydi, balki u metall to‘sinlarga yukni uzatadi. Metall to‘sinlar esa o‘z
navbatida, asosiy yuk ko‘taruvchi konstruksiyalarga (ferma yoki balka) yukni
taqsimlaydi. Bu zanjirdagi har bir bo‘g‘in quyidagilarni hisobga olgan holda
loyihalanadi:
•
Doimiy foydalanishdagi foydali yuk (inson, uskunalar)
•
Qor, yomg‘ir va shamol yuklari
•
Seysmik ta’sirlar (zarur hollarda) hisoblanadi.
4. Mahkamlash vositalari va ularning ishonchliligi
Mahkamlash vositalari sifatida quyidagilar qo‘llaniladi:
Samorez vintlar
– po‘lat listlarni to‘sinlarga mahkamlash uchun.
Ankerli boltlar
– metall elementlarni beton asosga mahkamlash uchun.
Tishli plitalar (gaika va shaybalar bilan)
– yuqori mustahkamlik talab
etiladigan joylarda bo‘shashmasligi va uzoq muddat xizmat qilishi uchun
maxsus sinovlardan o‘tkazilishi zarur.
5. Deformatsiyalar, termik ta’sirlar va ularning oldini olish usullari
Sanoat tom konstruksiyalarida harorat o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan
kengayish va qisqarishlar asosiy xavf manbalaridan biri hisoblanadi. Bunga qarshi
quyidagi yechimlar qo‘llaniladi:
Termik bo‘shliqlar (kompensatsion choklar) tashkil etiladi
Harakatlanuvchi
tayanchlar
(masalan,
siljuvchi
uzellar)
orqali
deformatsiyaga imkon yaratiladi
Elastik mahkamlash vositalari tanlanadi
Shuningdek, konstruksiyalarni harorat ta’siriga chidamli qoplamalar bilan
himoyalash ham muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy loyiha tashkilotlari po‘lat listli tom konstruksiyalari va metall
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
317
to‘sinlar tizimini o‘rganishda quyidagi usullardan foydalanadi:
Statik va dinamik hisoblar uchun FEM (Finite Element Method)
modellar
AutoCAD, Tekla Structures, SCAD Office dasturlarida modellashtirish
Eksperimental
testlar
(mahalliy
deformatsiyalar
va
birikma
mustahkamligini sinash)
Statik yuklama taqsimoti
1-rasm. Statik yuklama taqsimoti diagrammasi
1-rasm. Gofrosimon tom listining lagilarga mahkamlash chizmasi, lagalar va
fermalarning tugun -birikmasi (boltli yoki payvandli)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
318
Xulosa va tavsiyalar:
Po‘lat listli tom qoplamasi va uni tutib turuvchi metall konstruktsiyalar tizimi
– bu o‘zaro uyg‘unlashgan murakkab muhandislik yechimidir. Uning har bir
bo‘g‘inida aniqlik, normativga moslik va ishonchlilik talab etiladi. Birikmalarni
to‘g‘ri loyihalash va mahkamlash orqali ekspluatatsiya davomida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan ko‘plab muammolarning oldi olinadi.
Kelajakda sanoat binolarida ekologik, iqtisodiy va energetik jihatdan samarali
tom tizimlari yaratishda modulli va integrallashgan yondashuvlar yanada dolzarb
bo‘lib boradi.
Sanoat binolarining po‘lat tom konstruksiyalarida elementlar orasidagi to‘g‘ri
birikma va mahkamlash texnologiyasini tanlash konstruktiv tizimning uzoq
muddatli xizmat qilishini ta’minlaydi. Ushbu maqolada po‘lat tom listlari, ostki
lagilar va asosiy yuk ko‘taruvchi metall konstruktsiyalar o‘rtasidagi
bog‘lanishlarning muhim jihatlari yoritildi.
Tadqiqot asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
1.
Yuqori sifatli birikmalar
– tizimning ishonchliligi va
barqarorligini kafolatlaydi. Ayniqsa, samorezlar, boltlar va payvand
choklari SNIP talablariga javob berishi lozim.
2.
Tizimli yuklama tahlili
– qoplama osti to‘sinlarining
egiluvchanligini baholashda zarur. Yuklamalar qanchalik to‘g‘ri
taqsimlansa, deformatsiya va konstruktiv buzilishlar shunchalik kamayadi.
3.
Montaj soddaligi
– sanoat sharoitida tez va xavfsiz o‘rnatish
uchun eng qulay birikmalar tanlanishi kerak.
Har bir tugun uchun chizmalar
– ishlab chiqarish va montajda xatolarning
oldini oladi. Ushbu maqolada keltirilgan texnik chizmalar real loyihalarda
qo‘llanishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Қурилиш соҳасини давлат
томонидан тартибга солишни такомиллаштириш қўшимча чора-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
319
тадбирлари тўғрисида”ги №5577-сонли Фармони, Тошкент ш, 2018 йил 14
ноябрь.
2.
Rakhimov A.K. "Development and implementation of cost-effective structural
solutions for profiled decking made of high strength steel". UDK 624.073-42.
Dissertation for the degree of candidate technical sciences. Moscow 1985 y. –
180 p.
3.
УДК 69÷624.014.2.04 (083.74) ШНҚ 2.03.05-13 «Пўлат конструкциялар.
Лойиҳалаш меъёрлари» / Ўзбекистон Республикаси Давархитекқурилиш,
Тошкент шаҳри, 2012 – 174-бет.
4.
A.I.Budur, V.D.Belogurov. Constructor reference. Steel structures. Kiev
publishing house "Steel" 2004 y. - 210 p.
5.
Пўлатов Миркамол Расулжонович. Томёпма конструкцияларининг
биргаликда ва алоҳида ишлаши. "Экономика и социум" №6(97) 2022
г. –
17 с.
6.
УДК 624.014.2 Я.М. Лихтарников, Д.В. Ладыженский, В.М. Клыков.
«Расчет стальных конструкций» Справ. пособие/- 2-е изд., перераб. и доп.
– Киев: Будивельник, 1984 г. – 368 с.
7.
ШНҚ 2.03.10-19 Томлар ва томқопламалар / УзР Қурилиш вазирлиги,
Тошкент, 2019.
8.
Қахарович, Рахимов Акрам; д., Ахмадиёров Улуғбек Солижонович т.ф.ф.;
Расулжонович., Пўлатов Миркамол. 2022/10/28. “Профилли тўшама ва
сарровларнинг фазовий ишлаш авзалликлари”, “Zamonaviy qurilish
materiallari va buyumlarini ishlab chiqarishda fan, ta’lim va ishlab chiqarish
korxonalari integrasiyasini takomillashtirishning yechimlari” mavzusida
xalqaro miqyosdagi ilmiy-texnik konferensiya, (2(21/3)), 112-120.
9.
Yu. Kudishin “Metall construction” Textbook for higher education. M.
Academy. 2011 .-680 p. (Ю.И.Кудишин “Металлический конструкции”
Учебник для Вузов. М.Академия.2011 год.-680 ст.)
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
320
10.
Q. Saydullayev, K. Shukurova. Textbook "Metal structures" – T.: "Science and
technology", 2010, 272 pages.
11.
Recommendation on account of acerbity of the diaphragms from steel profiled
flooring. М.1980. (Рекомендatsiи по учёту жёсткости диафрагм из стальных
профилированного настила. М.1980г.).
12.
УДК 699.841.001.2 (083.75) ҚМҚ 2.01.03-19 «Сейсмик ҳудудларда
қурилиш» ЎзР Қурилиш вазирлиги -Тошкент, 2019. -112 б.
13.
Рахимов, А. К., & Пулатов, М. Р. (2021). Методика экспериментального
исследования сдвиговой жёсткости диафрагмы профилированного
настила. Экономика и социум, (10 (89)), 986-989.
14.
Qaxxorovich, R., Dzhumayevich, C. A., & Rasuljonovich, M. P. (2021). Method
of
experimental
study
of
shear
stiffness
of
profiled
flooring
diaphragm.
ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research
Journal
,
11
(10), 1180-1183.
