Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
294
SURXONDARYO VOHASINING ANTIK YODGORLIGI KAMPIRTEPA
HAQIDA HAQIQATLAR
Abdiraxmonova Maxfuza Nodir qizi
Termiz muhandislik-texnologiya universiteti Bino va inshootlar kafedrasi
asisstenti
Choriyev Chori Komilovich
Termiz muhandislik-texnologiya universiteti Arxitektura (turlari bo’yich)
II bosqich talabasi
Qadimiy termiz yaqinida o`nlab asrlarning taloto`piga guvoh bo`lgan ko`hna
shahar xarobalari joy olgan. Bu xarobalar bir paytlar fotix iskandar maqduniy
(er.avv 356-323) tashabbusi bilan qadim baqtriya hududida qurilgan, haligacha
o`rni to`liq aniqlanmagan oks iskandariyasi bo`lishi mumkin. Bu ko`hna inshoot
amudaryo (oks)ning o`ng qirg`og`ida, muzrobod tumani sho`rob qishlog`i yaqinida
joylashgan. Bu haqda bir qator tarixiy manbalar, jumladan misrlik geograf olim
Ptolamey (100-170) tuzgan tarixiy xaritasida, tarixchi hofizi abruning (taxm. 1451
vafot et.) asarida bir qator ma`lumotlar keltiriladi.
Oksiana iskandariyasi nomi qadimgi mualliflardan faqat klavdiy ptolemey
(mil. II asri) tomonidan qayd etilgan. U o`zining «geografik qo`llanma»sida
baqtriya va so`g`diyona haqida keng miqyosli geografik va etnografik
ma`lumotlar, hamda oks bo`yi, oks (amudaryo) va yaksart (sirdaryo) oralig`ida
joylashgan shaharlar ro`yhatini keliradi: «yaksartda sug`diylarning kiresxata tog`li
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
295
shahri, oksda esa maruka, xolbisin daryolar orasida joylashgan”. Taxminan,
miloddan avvalgi VI asr oxirida, baqtriya ahamoniylar tomonidan bosib olingach,
kampirtepadan taxminan 1 km uzoqlikda, mustahkam sho`rtepa qal`asi qurilgan va
u miloddan oldingi IV asr oxiriga qadar - iskandar qo`shini tomonidan yo`q
qilingunga qadar mavjud bo`lgan. 1480-1490 yillarda nashr etilgan ptolemey
geografik atlasining xaritalarida, oksiana iskandariyasi oksning chap qirg`og`idagi
xaraxarta va daryoning o`ng qirg`og`ida indikomardon (termiz shahri hududida)
orasida joylashgan. Bu ham bugungi kun nuqtai nazaridan kampirtepa hududiga
to`g`ri keladi.
Iskandar maqduniyning rejasi
Ma`lumki, tangrinig erkasi deya nom olgan yunon-makedon sarkardasi
iskandar maqduniy qo`shini miloddan avvalgi 331 yilda gavgamel shahri
yaqinidagi yalanglikda fors podshosi doroning ikki yuz ellik minglik lashkarini tor-
mor etadi. Natijada ikki asrdan buyon mag`ribu mashriqni qo`rquvda tutib
kelayotgan ahmoniylar davlati barham topdi. Mag`lub podshoh mash`um
kungacha o`ziga tobe bo`lgan mamlakatning shimoli tomoniga qochadi, ammo
yo`lda hamrohlari bo`lmish baqtriya va sug`d noibi bess tomonidan xiyonatkorona
o`ldiriladi. Bu xabarni eshitgan iskandar qattiq g`azablangan bo`lsa-da, u markaziy
osiyo tomon yurishini kechiktirmaydi. Garchi Iskandar bu diyorlarda qattiq
qarshilikka uchragan bo`lsa-da, baribir o`z maqsadiga yetadi. Bir paytlar
ahamoniylar mulkiga tobe bo`lgan baqtriya va sug`dning tasarrufiga o`tadi.
Albatta, Iskandarning bostirib kelishi bu o`lka uchun katta talafotlarga ham sabab
bo`ldi, minglab gunohsiz insonlar qoni to`kiladi. Ammo, shu bilan birga iskandar
o`zi bosib olgan hududlarda yangi-yangi istehkomlar, imoratlar, shahar va qal`alar
qurishga amr qildi.
Tuproq ostidagi haqiqatlar
Bu erda1972 yildan boshlab Tohariston arxeologik ekspedisiyasi tarkibida bir
guruh arxeologlar tomonidan ko`p yillar tadqiqotlar olib borilgan, natijada ko`plab
topilmalar va ma`lumotlar qo`lga kiritilgan. Ushbu tadqiqotlarning eng katta
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
296
yutug`i Oks (Amudaryo)ning o`ng qirg`og`ida Iskandar Maqduniyning 329-327
yillardagi yurishlari vaqtida, yurtimiz hududida barpo etilgan eng qadimgi yunon-
makedon frurioni topilgani bo`ldi. O`tmishda Kampirtepa frurioni qayta qurilish
jarayonini boshidan o`tkazgan va keyinchalik dastlabki, mudofaa qobiliyatini
yo`qotib, Kushonlar davrida (mil.I-II asr o`rtalari) savdo karvonlarga xizmat
ko`rsatuvchi tijorat va bojxona idorasiga aylangan. Milodiy II asr o`rtalariga kelib,
kuchli zilzila va Amularyoning toshishi natijasida shaharcha tamomila bo`shab,
huvillab qolgan. Tadqoiqtlar davomida salavkiylar va Yunon-Baqtriya tangalari,
keramika va Kampirtepada ellinistik davrining quyi madaniy qatlamlari mavjud
bo`lgani haqida dalolat beruvchi bir qator obyektlar aniqlangan. Xususan,1999 yil
sentyabr oyida O`zFA akademigi, arxeologi Edvard Rtveladze boshchiligidagi
izlanishlar davridabu erdan miloddan avval III asrga mansub sopol buyumlar
ustaxonasi, ilkellinistik (ehtimol, salavkiylar) davridagi ayvonli uy va shartli
ravishda «blindaj» deb nomlangan katta inshoot topilgan.
O`rtayer dengizi bo`yidagi qal`alarga o`xshaydi
Eski ahamoniylar qal`asi o`rniga qurilgan yunon-makedon qal`asining umumiy
maydoni 5 gektardan oshadi. Mazkur majmua tarkibida turar-joylar, markaziy
bastion, xazinalar saqlanadgan g`azna, ibodatxona o`rin olgan. Bu hududdan
topilgan kushon davri tangalar bir paytlar kampirtepa shaharchasi bu davlatning
muhim moliviy markazlaridan biri bo`lganini ko`rsatadi.
Qal`a tashqarisida, daryo
sohilad kemalar kelib to`xtaydigan va jo`nab ketadigan bandargoh qurilgan. Bu
erdan olisdanig kemalar uchun mo`ljal vazifasini bajargan baland inshoot – mayoq
qoldiqlari ham aniqlangan. Qal`aga olib kiradigan darvozallar ulkan va mahobatli
bo`lib, bir paytlar o`rtaer dengizi bo`yidagi shaharlarda qurilgan qal`a va
qo`rg`onlar darvozasiga o`xshab ketadi. Keyingi yillarda ushbu hududning
mikrorelefi sezilarli darajada o`zgargan – amudaryo qayirlarida joylashgan bu
hududni bugungi kunda sholikorlik maydonlari ishg`ol qilgan, qal`aning janubiy-
g`arbiy tomoni bo`ylab kanal o`tkazilgan, sharqiy tomondagi ko`hna tepaliklarxxi
asrning boshlariga kelib tarvuz ekish uchun tekislangan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
297
Oy-xonim, Eski Termiz yoki Kampirtepa?
Garchi Iskandariya oksianasi mavjud bo`lganini fanda hech kim inkor etmasa-
da, uning aynan qaysi hududda bo`lgani ancha paytdan beri olimlar o`rtasidagi
murosasiz bahs mavzularidan biri bo`lib keldi. Kimdir bu shaharchani
afg`onistondagi oyxonim shahri yaqinidagi xarobalarga olib borib taqadi, kimdir
uning o`rni eski termiz shahri o`rnidan izladi. Va albatta, kampirtepa ham ana shu
hududlar qatorida zikr etib kelindi. Shunisi aniqki, ptolemey xaritalarida (1480,
1490, 1540 yillar nashri) oksiskandariyasi oks (amudaryo) ning o`ng shimoliy
qirg`og`ida baqtra shahridan shimolda, oy-xonim esa chap qirg`oqda
baqtradansharqda ko`rsatilgan. 1540 yilda nashr etilgan S. Myunster xaritasida
ham shunday ma`lumotni tasdiqlaydi. Xx asrning ikkinchi yarmida va xxi asr
boshlarida oyxonim, eski termiz va kampirtepaning qadimiy joylarini o`rganish
mobaynida olingan arxeologik ma`lumotlar batafsil solishtirildi.
Oy-xonim va kampirtepadagi qurilish materiallarini taqqoslashga asoslangan
maxsus tadqiqotlar shuni ko`rsatdiki, mil.avv. IV asr oxiri - III asr boshiga mansub
kampirtepa inshootlari to`rtburchak shaklidagi xom g`ishtdan barpo etilgan, oy-
xonimdagi binolar esa faqat miloddan avvalgi III asrning o`rtalaridan boshlab
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
298
ishlatilgan kvadrat xom g`ishtdan qurilgan. Eski termiz shaharchasida olib borilgan
keyingi arxeologik tadqiqotlarda ham oksiana iskandariyasi o`rnini isbotlash uchun
muhim bir ma`lumot topilmadi. 2000 yillarning boshida Rtveladze oks
iskandariyasining o`rnini kampirtepa qal`asi deb belgilash haqida fikr bildirdi.
Kampirtepa mil.avv. IV asr oxiri - III asrning boshida xilma-xil tuzilishga va
ahamiyatli darajada katta o`lchamga ega shaharcha bo`lib, undagi sharoitlar ushbu
davrda oy-xonimda ham, eski termizda ham arxeologik jihatdan qayd qilinmagan.
Agar mo`ljallar to`g`ri bo`lsa, ptolemey xaritalarida belgilangan oks iskandariyasi
g`arbdan xaroxarta va sharqdan indikomardon shaharlari oralig`ida mavjud
bo`lgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
1.
Абдирахмонова М., Бобомуродова М. ЖАМОАТ
МАРКАЗЛАРИНИНГ БУГУНГИ КУНДАГИ ЗАМОНАВИЙ
ЛОЙИҲА-ТАКЛИФЛАРИ //Zamonaviy dunyoda innovatsion
tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot. – 2022. – Т. 1. – №. 24. – С. 309-313.
2.
Abdiraxmonova M. KOKILDOR OTA XONAQOHI //Theoretical aspects
in the formation of pedagogical sciences. – 2022. – Т. 1. – №. 7. – С. 334-
336.
3.
Абдирахмонова
М.
ТУРИЗМ
ИНФРОСТРУКТУРАСИНИ
РИВОЖЛАНТИРИШДА ХОНАҚОҲЛАРНИНГ ЎРНИ //Eurasian
Journal of Academic Research. – 2022. – Т. 2. – №. 13. – С. 1532-1535.
4.
Асқаров А.А. Энг қадимий шаҳар. Т.: Маънавият, 2001.
5.
Аҳмедов М.Қ. Ўрта Осиё меъморчилиги тарихи. Т.: “Ўзбекистон”
1995.
6.
Аршавская З.А., Ртвеладзе Э.В., Хакимов З.А. Средневекоые
памятники Сурхандарьи. Т.: Издательство литературы и искусства
имени Гафура Гуляма 1982.
