Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
279
IQBOL MIRZONING “UYG‘ONISH” SHE’RI POETIK TAHLILI
Shoxijaxon Islomov
Xalqaro innovatsion universitet talabasi
Ilmiy rahbar: Nurali Murodillayev, XIU o‘qituvchisi
Annotatsiya. Iqbol Mirzo – zamonaviy o‘zbek poeziyasining eng teran qalbli,
falsafiy tafakkurga boy shoirlaridan biridir. Uning she’rlari ko‘pincha ruhiy
iztirob, insoniyat borligi, muhabbat va ichki uyg‘onish mavzularini qamrab oladi.
Shoirning “Uyg‘onish” nomli she’ri ham ana shunday teran ruhiy-falsafiy
mazmun bilan sug‘orilgan bo‘lib, shaxsiy kechinma orqali butun insoniyatning
ruhiy uyg‘onishini ifoda etadi.
Kalit so‘z: poetik tasvir, lirik qahramon, ruhiy-falsafiy qatlamlar, oy.
Abstract. Iqbal Mirzo is one of the most deeply heartfelt, philosophically
thoughtful poets of modern Uzbek poetry. His poems often cover the themes of
spiritual suffering, human existence, love, and inner awakening. The poet's poem
"Awakening" is also imbued with such a deep spiritual and philosophical content,
expressing the spiritual awakening of all humanity through personal experience.
Keywords: poetic image, lyrical hero, spiritual and philosophical layers,
moon.
Zamonaviy o‘zbek poeziyasi so‘nggi yillarda ichki falsafiy teranlik, ruhiy
izlanish, shaxsiy kechinmalarni global kontekstda ifodalash bilan ajralib turadi. Bu
jarayonning ilg‘or vakillaridan biri – Iqbol Mirzo. Shoirning ko‘pgina she’rlari
tabiat va inson, hayotiy izlanish va ichki uyg‘onish muammolari atrofida
shakllanadi.
Shoirning “Uyg‘onish” she’ri – bu nafaqat lirik qahramon kechinmasi, balki
universal insoniy holatlar: ruhiy qobiqdan chiqish, befarqlikdan qochish, muhabbat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
280
orqali hayotga qaytish jarayonining poetik ifodasidir. Mazkur maqolada she’rning
mazmun va shakl xususiyatlari, poetik vositalar, ruhiy-falsafiy qatlamlar tizimli
tarzda tahlil qilinadi.
She’r ilk satrlardan boshlab lirik subyektning ichki holatini aks ettiradi:
"Huvillagan dunyo, huvillagan qalb,
Na quvonch, na rayhon, na g‘am, na yalpiz..."
Bu satrlarda befarqlik,
bo‘shliq, ruhiy karaxtlik kayfiyati ustuvor. Lirik qahramon hayotdan uzilgan, u
tashqi dunyodagi go‘zalliklarni ham ko‘rmayapti. Ushbu satrlar ruhiy inqiroz
holatining timsoli sifatida talqin qilinadi. Aynan mana shu befarqlikdan uyg‘onish
jarayoni she’rning asosiy dramatik nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Shoir bu holatni
zamon, makon va ichki kechinma orqali kengaytiradi:
"Qip-qizil qumlarni kechdim yuz yillab,
O‘zim bilan o‘zim yashadim yolg‘iz"
. Bu yerda vaqt (yuz yillab), makon (qip-
qizil qumlar) va holat (yolg‘izlik) – barchasi poetik simvolga aylanadi. Demak,
“uyg‘onish” oddiy fiziologik holat emas, ruhiy-psixologik o‘zgarish, ichki
metamorfoza (evrilish) jarayonidir.
Uyg‘onishning sababi shunchaki ichki anglash emas, balki tashqi ilhom, ya’ni
muhabbatdir:
"Muhabbat, oy kabi kirding yodimga..."
Muhabbat bu yerda shunchaki
romantik tuyg‘u emas, balki ruhiy holat sifatida aks etgan. Oy obrazining tanlanishi
ham bejiz emas – u kechaning, sukunatning, osoyishtalikning timsoli. Demak,
muhabbat lirik shaxs hayotiga orom, nurlanish, yana yashash istagini olib kiradi.
She’r strukturaviy jihatdan uyg‘onishning bosqichma-bosqich rivojini
ifodalaydi:
–
birinchi bosqich: befarqlik va iztirob holati (1-band);
–
ikkinchi bosqich: o‘zini anglash, yurak og‘irligini sezish (2-band);
–
uchinchi bosqich: muhabbat sabab ongning o‘zgarishi (3-band);
–
to‘rtinchi bosqich: ozodlik, kuchli his-tuyg‘ular, yoshlikni qayta his qilish
(4-band);
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
281
–
beshinchi bosqich: uyg‘ongan qalbning koinot bilan birlashuvi (5-band).
"Yovvoyi yoshlikda azot hayqirdim –
Titradi koinot etaklari-da!"
Bu misralarda insonning ichki energiyasi koinotni
larzaga soladi. Bu holat – ruhiyatning g‘ayritabiiy darajada kuchayishidir. Shoir
uyg‘onishni nafaqat ruhiy, balki kosmik, global miqyosda ko‘rsatadi.
She’rda boy poetik ifoda vositalari mavjud:
–
Metafora: “huvillagan dunyo”, “shiddatim qoldirgan oq iz” – holat va
hissiyotlarni obrazga aylantirish;
–
Tashxis: oy, yulduz, bulutlar – barchasi harakatda, lirik subyektga
hamohang;
–
Allegoriya: “qush bo‘ldim”, “oy bilan tillashdim” – ramziy obrazlar orqali
ruhiy o‘zgarish beriladi;
–
Antiteza: muhabbat va yolg‘izlik, zulmat va ziyo, jimlik va harakat — bular
she’rga ichki dinamizm bag‘ishlaydi.
Iqbol Mirzo she’rlarida poetik tafakkur – shunchaki so‘z o‘yini emas, balki
ruhiy va falsafiy anglash manbayi ham hisoblanadi. “Uyg‘onish” she’rida shoir
o‘z-o‘zini, ruhini, hayotga bo‘lgan munosabatini yangi bosqichga olib chiqadi. Bu
uyg‘onish – ijtimoiy emas,
ontologik
tabiatga ega: inson o‘zining borligini,
yashash zarurligini anglaydi.
Ko‘rib o‘tganimizdek, Iqbol Mirzoning “Uyg‘onish” she’ri – zamonaviy
o‘zbek poeziyasida inson ruhiyatini poetik darajada chuqur tahlil qilgan yuksak
namunadir. Shoir befarqlikdan uyg‘onish, muhabbat orqali yashashga qaytish,
ichki ozodlikni his etish kabi jarayonlarni badiiy tasvirlar orqali ifodalagan.
She’rda ruhiy taraqqiyot, ong o‘zgarishi, ichki kechinmani koinot bilan
uyg‘unlashtirish darajasida ko‘rsatish – Iqbol Mirzoning poetik tafakkurini yuksak
darajada namoyon etadi.
Ushbu she’r bugungi o‘quvchi uchun ham dolzarb: u befarqlik va ruhiy
karaxtlik davrida inson qalbining uyg‘onishi zarurligini eslatadi. Bu uyg‘onish esa
faqat muhabbat, ishonch orqali sodir bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
282
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Iqbol Mirzo. (2014). Aytgil, do‘stim, nima qildik vatan uchun.
She’rlar. «O‘zbekiston» nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
2.
Iqbol Mirzo. (2014). Vatan haqida qo‘shiq. She’rlar. «O‘zbekiston»
nashriyot-matbaa ijodiy uyi.
3.
Iqbol Mirzo. (2002). Tanlangan she’rlar. She’rlar. G‘afur G‘ulom
nomidagi adabiyot va san’at nashriyoti.
4.
Iqbol Mirzo. (1993). Yurakning shakli. She’rlar. “Kamalak”.
