Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
274
MARKAZIY OSIYODA HANAFIY FIQHI VA MUXTASARUL-
VIQOYANING O‘RNI
Nasrullayev Ne'matullo Hikmatullayevich
Dotsent, O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi, (DSc)
Annotatsiya: Ushbu maqola XIII asr oxiri va XIV asrlarda Markaziy Osiyoda
hanafiy fiqhi doirasida Ubaydulloh ibn Mas‘ud Sadrush-Sharia Buxoriyning
Muxtasarul-Viqoya asarining ahamiyatini o‘rganadi. Bu davrda ilmiy faoliyat
asosan qadimiy asarlarni tarjimasi, sharhlari, hoshiyalari va matnlarini nazm
shakliga keltirish bilan cheklangan bo‘lib, Muxtasarul-Viqoya ibodat va ijtimoiy-
huquqiy masalalarni qamrab olgan ixcham, lekin keng qamrovli qo‘llanma sifatida
ajralib turdi. Maqolada asarning tarixiy zarurati, tuzilishi va ta’limdagi o‘rni
tahlil qilinadi, uning qo‘lyozma an’analari, mintaqaviy ta’siri va Jung
to‘plamlaridagi o‘rni ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot asarning mo‘g‘ullar davrida
hanafiy an’analarni saqlashdagi roli va Mavarounnahrning ilmiy merosiga
qo‘shgan hissasini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar: Muxtasarul-Viqoya, Ubaydulloh ibn Mas‘ud, hanafiy fiqhi,
Markaziy Osiyo, Jung to‘plamlari, Islom ta’limi, mo‘g‘ullar davri, fiqhiy
terminologiya.
Kirish
XIII asrning so‘nggi choragi va XIV asrda Markaziy Osiyoda, xususan,
Mavarounnahrda ilmiy faoliyat mo‘g‘ullar istilosi kabi siyosiy o‘zgarishlar
ta’sirida qayta shakllandi (Bartold, 1928). Olimlar asosan klassik islomiy asarlarni
tarjima qilish, ularga sharh va hoshiya yozish yoki matnlarni qisqartirish bilan
shug‘ullandilar. Arab tilidagi ijod asta-sekin kamayib, fors va turkiy tillarining roli
oshdi, bu esa mahalliy davlatlarning mustaqilligi va madaniy o‘ziga xoslikning
kuchayishi bilan bog‘liq edi (Qahhala, 1957–1961).
Bunday sharoitda Ubaydulloh ibn Mas‘udning Muxtasarul-Viqoya asari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
275
hanafiy fiqhi ta’limida muhim o‘rin egalladi. Viqoyatur-Rivoya fi Masa’il al-
Hidaya asarining qisqartirilgan shakli sifatida bu asar ibodat va ijtimoiy
masalalarni sodda va tushunarli tarzda yoritib, madrasalarda asosiy darsliklardan
biriga aylandi (Zohidov, 2010). Ushbu maqola asarning tarixiy ahamiyati, tuzilishi
va ta’limdagi rolini tahlil qiladi, uning Mavarounnahrning ilmiy va diniy
hayotidagi ta’sirini ko‘rsatadi.
Mo‘g‘ullar istilosi (XIII asr) Markaziy Osiyoda ilmiy muassasalarni
zaiflashtirib, diniy va ijtimoiy birligi saqlash uchun qulay fiqhiy qo‘llanmalarga
ehtiyojni oshirdi (Bartold, 1928). Mu’taziliy, qadariy, jabariy va qarmatiy kabi
bid’at oqimlarining tarqalishi tufayli aniq va ishonchli fiqhiy manbalarga talab
ortdi (Muhiddin, 2017). Muxtasarul-Viqoya ushbu ehtiyojni qondirish uchun
Viqoya asarining murakkab masalalarini soddalashtirib, talabalar va jamoat uchun
tushunarli shaklga keltirdi (Husayni, 2010).
Asarning zarurati ikki jihatda ko‘zga tashlanadi: birinchidan, u ibodat va
muomalot masalalarini hanafiy qoidalariga muvofiq yoritib, bid’atlarga qarshi
turdi; ikkinchidan, ixcham shakli uning tez tarqalishi va yodlashni osonlashtirdi,
bu esa ilmiy resurslar kamaygan davrda muhim edi (Qurashi, 2008). Hanafiy
mazhabining
bag‘rikenglik
va
moslashuvchanlik
tamoyillari
asarni
Mavarounnahrdan tashqari Hindiston, Turkiya va Misr kabi mintaqalarda ham
muhim manbaga aylantirdi (Keskin, 2018).
Muxtasarul-Viqoya kitoblar, boblar va fasllarga bo‘lingan bo‘lib, ibodat
(tahora, namoz, zakot, ro‘za, haj) va ijtimoiy-huquqiy masalalar (nikoh, taloq,
meros, savdo)ni qamrab oladi. Asar Basmala bilan boshlanib, an’anaviy islomiy
adabiyot uslubida hamd, na’t va salavotlar bilan davom etadi, bu uning diniy
asosini ta’kidlaydi (Husayni, 2010). Muallif qisqa, aniq jumlalar va sinchkovlik
bilan tanlangan atamalardan foydalanib, matnni boshqa fiqhiy asarlardan ajratib
turadi (Zohidov, 2010).
Burhoniddin Marg‘inoniyning Hidaya asaridan farqli o‘laroq, Muxtasarul-
Viqoya ba’zi mavzularni qisqartirib, faqat eng muhim masalalarga e’tibor qaratadi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
276
(Muhammad Yusuf, 2008). Bu ixcham shakl va aniq tuzilish asarni ta’limda qulay
qildi. Dunyo kutubxonalarida saqlanayotgan qo‘lyozma va toshbosma nusxalar
uning keng tarqalganligini ko‘rsatadi, Mukhtasar, Viqoyatur-Rivoya yoki Niqoya
kabi turli nomlar esa xattotlik amaliyotlari bilan bog‘liq (Sezgin, 1967–2018).
Muxtasarul-Viqoya XIV asrdan boshlab Markaziy Osiyo madrasalarida
asosiy darslik sifatida ishlatildi va ta’limning past (adna), o‘rta (avsat) va oliy (a’la)
bosqichlarida qo‘llanildi (Muminov, 2005). Uning soddaligi va amaliy masalalarga
e’tibori talabalarga hanafiy fiqhini tez o‘zlashtirish imkonini berdi, ayniqsa ibodat
amallari bo‘yicha (Zohidov, 2010). Asar Mavarounnahrdan tashqari Hindiston,
Turkiya va Misrda ham ta’limda muhim o‘rin egalladi, unga ko‘plab sharh va
hoshiyalar yozildi (Mansur, 2015).
Markaziy Osiyoda asar ko‘pincha XVI-XX asrlarda mufti va qozilar
tomonidan tuzilgan Jung to‘plamlariga kiritildi. Masalan, Buxorodagi 1907-yilda
nashr etilgan Jung-i Fatavo va Mahzarat va Mavlavi Inoyatulloh Qozikalon
Buxoriy (1780–1857) tomonidan tuzilgan Muxtasarul-Viqoya bilan birgalikdagi
to‘plam uning huquqiy amaliyotdagi ahamiyatini ko‘rsatadi (Zohidov, 2010).
Ushbu to‘plamlar qozixonalar kutubxonalarida saqlanib, nikoh, meros va boshqa
masalalarda xalq savollariga javob berishda foydalanildi, hanafiy fiqhi ustunligini
mustahkamladi (Hallaq, 2009).
Muxtasarul-Viqoyaning keng qo‘lyozma an’analari uning madaniy va ilmiy
qadriyatini aks ettiradi. O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik
institutida saqlanayotgan 1286 hijriy yilda ko‘chirilgan nusxa kabi ko‘plab
nusxalar xattotlarning sinchkov mehnatini namoyon etadi, ulardan ba’zilari
homiylar uchun bezatilgan, boshqalari esa madrasa va masjidlarda kundalik
foydalanish uchun oddiy tarzda tayyorlangan (Muhiddin, 2017). Fiqh-i Kaydani
kabi asarlar bilan birgalikda ko‘chirilishi Markaziy Osiyoning boy kitobxonlik
madaniyatini ko‘rsatadi (Sezgin, 1967–2018).
Asarning ommabop tili va tushunarli shakli uni xalq orasida mashhur qildi,
hatto unga bag‘ishlangan she’riy baytlar yozildi (Qurashi, 2008). Hanafiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
277
mazhabining bag‘rikenglik tamoyillari bilan uyg‘unligi uning hanafiy fiqhi
yetakchi bo‘lgan mintaqalarda doimiy qo‘llanilishini ta’minladi (Keskin, 2018).
Shu tariqa, Muxtasarul-Viqoya ilmiy an’analar bilan amaliy hayot o‘rtasida ko‘prik
bo‘lib, beqaror davrda Markaziy Osiyo madaniyatini saqlashga xizmat qildi.
Muxtasarul-Viqoya hanafiy fiqining mo‘g‘ullar davridagi ijtimoiy-diniy
ehtiyojlarga moslashuvchanligini namoyon etadi. Uning ixcham va keng qamrovli
shakli bid’at oqimlariga qarshi turish va huquqiy amaliyotlarni standartlashtirishda
muhim vosita bo‘ldi (Bartold, 1928). Biroq, asarning to‘liq ilmiy merosi hali to‘la
o‘rganilmagan. Kelgusida uni shofi‘iy yoki molikiy mukhtasar matnlari bilan
qiyosiy tahlil qilish uning ushbu janrdagi o‘ziga xos xususiyatlarini yoritishi
mumkin (Sezgin, 1967–2018). Shuningdek, savdo tarmoqlari va xattotlik
homiyligi kabi ijtimoiy-iqtisodiy omillarni o‘rganish uning mintaqaviy ta’sirini
chuqurroq tushunishga yordam beradi (Muhiddin, 2017).
Asarning Jung to‘plamlaridagi o‘rni uning ilmiy matnlar va huquqiy amaliyot
o‘rtasidagi dinamik aloqasini ko‘rsatadi, bu esa qozixonalar va fatvo chiqarishdagi
ta’sirini o‘rganishni talab qiladi (Hallaq, 2009). Bundan tashqari, madrasalarda
yodlash usullari kabi pedagogik uslublarni tahlil qilish uning Markaziy Osiyo
ta’lim amaliyotlariga ta’sirini ochib berishi mumkin (Muminov, 2005). Nihoyat,
ko‘plab qo‘lyozma shaklida saqlanayotgan sharh va hoshiyalarni tarjima va tahlil
qilish hanafiy fiqhidagi nozik talqinlarni aniqlashga xizmat qiladi,
Mavarounnahrning huquqiy merosini boyitadi.
Xulosa
Ubaydulloh ibn Mas‘udning
Muxtasarul-Viqoya
asari mo‘g‘ullar davrida
Markaziy Osiyoning ilmiy mustahkamligini aks ettiradi. Uning ixcham tuzilishi,
ravon tili va hanafiy qoidalariga sodiqligi uni madrasa ta’limi va huquqiy
amaliyotning asosiy manbasiga aylantirdi, bu ta’sir butun islom olamida sezildi.
Jung
to‘plamlaridagi o‘rni va keng qo‘lyozma an’analari uning amaliy va madaniy
ahamiyatini ta’kidlaydi. Ilmiy an’analar bilan kundalik hayot o‘rtasidagi ko‘prik
sifatida
Muxtasarul-Viqoya
hanafiy fiqhining Markaziy Osiyo tarixidagi o‘rnini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
278
tushunish uchun muhim manba bo‘lib qolmoqda. Uning pedagogik, qiyosiy va
ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarini o‘rganish kelgusidagi tadqiqotlar Islom ilmiy tarixiga
yanada kengroq yorug‘lik beradi.
Manbalar
Bartold, V. V. (1928).
Turkiston tarixi
. Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR.
Hallaq, W. B. (2009).
An introduction to Islamic law
. Cambridge University
Press.
Husayni, M. (2010).
Hanafi fiqhida muxtasar an’analari
. Dar al-Vatan.
Keskin, M. (2018).
Hanafi fiqhida ijtihod an’analari
. Türkiye Diyanet Vakfı
Yayınları.
Mansur, A. (2015).
Hanafiy mazhabi va zamonaviy muammolar
. Hilol Nashr.
Muhammad Yusuf, M. S. (2008).
Fiqhiy yo‘nalishlar va kitoblar
. Hilol
Nashr.
Muhiddin, S. (2017).
Islom fiqhida fatvolarning o‘rni
. Toshkent Islom
Universiteti.
Muminov, A. (2005).
Mavaraunnahr madrasalari tarixi
. Fan.
Qahhala, U. R. (1957–1961).
Mu‘jam al-Muallifin
. Matba‘at at-Taraqqi.
Qurashi, M. A. (2008).
Hanafi fiqhida muxtasarlar
. Dar as-Salam.
Sezgin, F. (1967–2018).
Tarix al-turos al-arabiy
. Institute for the History of
Arabic-Islamic Science.
Zohidov,
R.
(2010).
Buxoro
madrasalari
. O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
