Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
263
NUTQ KAMCHILIGINI BARTARAF ETISHGA QARATILGAN
TAYYORLOV O’YINLARI
Jizzax davlat pedagogiga unversiteti Pedagogika va psixologiya fakulteti
Maxsus pedagogika logopediya yo‘nalishi 511-21(402)-guruh talabasi
Muxammadjonova Azizaxon Asqarbek qizi
Annotatsiya: Ushbu maqolada nutq buzilishlarini bartaraf etishda tayyorlov
o‘yinlarining psixologik, pedagogik va fiziologik jihatdan qanday integratsiyalangan
tarzda qo‘llanilishi, ularning bola rivojiga ko‘rsatadigan ko‘p yo‘nalishli ta’siri
haqida so‘z boradi. Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarda uchraydigan
nutq buzilishlarini tuzatishga qaratilgan tayyorlov o‘yinlarining pedagogik va
psixologik ahamiyati ochib berilgan. O‘yinlarning logopedik faoliyatdagi roli, ularni
tanlash va qo‘llash usullari ilmiy nazariya va amaliy tajribalar asosida yoritiladi.
Bolalar nutq kamchiliklarini tuzatishga qaratilgan tayyorlov o‘yinlarining ilmiy
asoslari, ularning psixologik-pedagogik ahamiyati, logopedik faoliyatda qo‘llanilishi
va samaradorligi tahlil etilgan. Shuningdek, zamonaviy logopedik yondashuvlarda
o‘yin metodlarining ahamiyati ochib beriladi va o‘yin orqali nutq rivojlanishini
rag‘batlantiruvchi metodik yondashuvlar yoritiladi.
Kalit so‘zlari: nutq kamchiligi, tayyorlov o‘yinlari, integrativ yondashuv,
artikulyatsiya, logopediya, sensor rivojlanish, fonematik eshituv, nafas mashqlari,
og‘zaki nutq, bolalar psixologiyasi.
Abstract: This article discusses the integrated psychological, pedagogical
and physiological use of preparatory games in the correction of speech disorders,
their multifaceted impact on child development. The pedagogical and
psychological significance of preparatory games aimed at correcting speech
disorders in preschool and primary school children is revealed. The role of games
in speech therapy activities, methods of their selection and application are
highlighted on the basis of scientific theory and practical experience. The scientific
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
264
foundations of preparatory games aimed at correcting children's speech defects,
their psychological and pedagogical significance, application and effectiveness in
speech therapy activities are analyzed. The importance of game methods in modern
speech therapy approaches is also revealed and methodological approaches that
stimulate speech development through play are highlighted.
Key words: speech defect, preparatory games, integrative approach,
articulation, speech therapy, sensory development, phonemic hearing, breathing
exercises, oral speech, child psychology
Аннотация: В статье рассматривается комплексное использование
подготовительных игр в лечении речевых нарушений с точки зрения
психолого-педагогических и физиологических аспектов, их многогранное
влияние на развитие ребенка. Раскрывается педагогическое и
психологическое значение подготовительных игр, направленных на
коррекцию речевых нарушений у детей дошкольного и младшего школьного
возраста. На основе научной теории и практического опыта освещается
роль игр в логопедической деятельности, методика их отбора и применения.
Анализируются научные основы подготовительных игр, направленных на
коррекцию дефектов речи у детей, их психолого-педагогическое значение,
применение и эффективность в логопедической деятельности. В статье
также раскрывается значение игровых методов в современных
логопедических подходах и освещаются методические подходы,
стимулирующие развитие речи через игру.
Ключевые слова: нарушение речи, подготовительные игры,
интегративный подход, артикуляция, логопедическое развитие, сенсорное
развитие, фонематический слух, дыхательные упражнения, устная речь,
детская психология
Nutq bolalar ruhiy va ijtimoiy rivojlanishining asosiy ko‘rsatkichlaridan biri
bo‘lib, uning shakllanishi murakkab, ko‘p bosqichli jarayondir. Maktabgacha yoshdagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
265
bolalar orasida nutq rivojlanishidagi buzilishlar keng tarqalgan. Bu buzilishlar o‘z
vaqtida aniqlanmasa va tuzatish ishlari olib borilmasa, ularning intellektual va ijtimoiy
rivojlanishida salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu bois, logopedik faoliyatda
nutqni rivojlantirishga qaratilgan tayyorlov o‘yinlarining o‘rni beqiyosdir.
Bolalar nutqining rivojlanishi — bu nafaqat biologik, balki ijtimoiy-psixologik
jihatdan muhim jarayon bo‘lib, atrofdagilar bilan muloqot qilish, o‘z fikrini ifoda etish
va shaxs sifatida shakllanishda muhim o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda bolalarda nutq
buzilishlarining ko‘paygani sababli, logopedik faoliyatda innovatsion va o‘yin
asosidagi metodlar keng qo‘llanilmoqda.
Hozirgi zamon logopediya sohasida nutq kamchiliklarini tuzatishdagi
yondashuvlar tobora yangilanib, ko‘p yo‘nalishli metodlar asosida olib borilmoqda.
Tayyorlov o‘yinlari shunchaki didaktik vosita bo‘lib qolmay, balki bolaning
emotsional, harakat, idrok, nafas va artikulyatsiya faoliyatlarini uyg‘unlashtiruvchi
kuchli mexanizm sifatida ishlaydi. Shu sababli, ularni integrativ tarzda qo‘llash
logopedik jarayonning samaradorligini oshiradi.
Tayyorlov o‘yinlari bolaning ruhiy holatini barqarorlashtirish, nutqiy faoliyatga
bo‘lgan ishtiyoqini oshirish, ichki motivatsiyani shakllantirishda ham muhim rol
o‘ynaydi. Bolada o‘zini qadrlash, muvaffaqiyat hissini tuyish, jamoadagi ishtiroki
orqali ijtimoiylashuv jarayonlari kuchayadi.
Integrativ yondashuv — bu bolani kompleks rivojlantirishga yo‘naltirilgan, turli
yo‘nalishlardagi mashg‘ulot va uslublarni birlashtirgan metodik yondashuvdir. Nutq
buzilishlarini bartaraf etishda bu yondashuv quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Harakatli faoliyat (kinaestetik yondashuv) — harakatlar orqali tovushni
mustahkamlash;
Sensor rivojlanish (audial va vizual stimulyatsiya) — eshitish va ko‘rish orqali
sezgi tuyg‘ularini faollashtirish;
Musiqa va ritm orqali o‘yin — tovush va nafasni boshqarishga yordam beradi;
Psixologik moslashuv — bola o‘zini erkin tutadi, bu esa mashg‘ulotga ochiq
bo‘lishini ta’minlaydi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
266
Tayyorlov o‘yinlariga ilmiy yondashuv.
Tayyorlov o‘yinlari o‘z ichiga artikulyatsion, fonematik, nafas olish, ritmik va
leksik mashqlarni oladi. Ushbu o‘yinlar quyidagi ilmiy nazariyalarga tayanadi:
L. S. Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasi asosida bola potentsial
imkoniyatlarini o‘yin orqali ro‘yobga chiqaradi;
A. R. Luriyaning nutq va psixikaning o‘zaro bog‘liqligi haqidagi g‘oyalari asosida
o‘yinlar miyaning nutqiy markazlarini faollashtiradi;
N. A. Bernsteinning harakat nazariyasiga ko‘ra, artikulyatsiya o‘yinlari og‘iz
bo‘shlig‘i mushaklarini muvofiqlashtiradi.
Tayyorlov o‘yinlarining ilmiy-pedagogik asoslari.
Tayyorlov o‘yinlari pedagogika, psixologiya va logopediya fanlarining tutashgan
nuqtasida joylashgan bo‘lib, ular quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
1. Yoshga moslik – o‘yinlar bolaning yoshiga va individual rivojlanish darajasiga
moslashtiriladi;
2. Faollik va qiziqish uyg‘otish – o‘yin orqali bola faol ishtirok etadi, bu esa
o‘zlashtirish samaradorligini oshiradi;
3. Sensor rivojlanish – tovushlarni eshitish, ajratish va talaffuz qilish qobiliyatini
rivojlantiradi;
4. Nafas va artikulyatsiya mashqlari – nutq apparatini fiziologik jihatdan
tayyorlaydi.
Tayyorlov o‘yinlari quyidagilarga ajratiladi:
1. Artikulyatsion o‘yinlar – tovush ishlab chiqarish uchun zarur mushaklarni
rivojlantiradi (masalan, “Arava haydagan ot”, “Balchiqqa yopishgan til”).
2. Fonematik eshituvni rivojlantiruvchi o‘yinlar – tovushlarni eshitish va farqlash
qobiliyatini oshiradi (“Tovushni tanla”, “Kimni eshitding?”).
3. Nafas mashqlari – nutq davomiyligini nazorat qilishda yordam beradi (“Pufla
va o‘chir”, “Shamoldan yashir”).
4. Leksik-grammatik o‘yinlar – so‘z boyligini, grammatik tuzilmani rivojlantiradi
(“To‘g‘ri gap tuz”, “So‘zdan hikoya yarat”).
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
267
Xulosa
Nutq kamchiliklarini bartaraf etishda tayyorlov o‘yinlarining ahamiyati
beqiyosdir. Ular bolaning individual imkoniyatlarini hisobga olgan holda tanlanadi va
tizimli qo‘llanganda yuqori samaradorlikka ega. Logoped mutaxassislar uchun har bir
o‘yin faqat ko‘ngilochar vosita emas, balki aniq maqsadli pedagogik yondashuvdir.
O‘yinlar orqali olib borilgan mashg‘ulotlar nutqiy rivojlanish bilan birga, bolaning
umumiy psixologik holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tayyorlov o‘yinlarining integrativ qo‘llanilishi logopedik mashg‘ulotlarda nutqni
tuzatish bilan birga, bola psixikasining barqaror rivojlanishini ta’minlaydi. Har
tomonlama yondashuv esa bolada mavjud nutqiy muammolarni yanada tezroq va
samaraliroq bartaraf etishga imkon yaratadi. Shuning uchun logopedlar, defektologlar
va maktabgacha ta’lim mutaxassislari tayyorlov o‘yinlarini ilmiy asoslangan, tizimli
va ijodiy ravishda ishlab chiqishlari zarur.
Tayyorlov o’yinlari bolalar bilan individual yoki guruhda olib boriladigan
mashg‘ulotlar orqali nutqiy buzilishlarni bartaraf etishda muhim vositadir. O‘yin orqali
o‘qitish metodikasi nafaqat o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi, balki ularning
rivojlanishini kompleks ta’minlaydi. Shu bois, logopedlar uchun turli shakldagi
tayyorlov o‘yinlarini yaratish va ularni metodik asosda qo‘llash muhim ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yusupova G.T. – Nutqiy rivojlanishida muammolari bo‘lgan bolalar bilan
ishlash metodikasi. — Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
2.
A’zamova
D.R. – Maktabgacha yoshdagi bolalarda nutqiy
rivojlanishning psixologik asoslari. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2020.
3.
Karimova M.N. – Logopedik mashg‘ulotlar to‘plami (metodik
qo‘llanma). — Toshkent: Fan va texnologiya, 2021.
4.
Ortiqova G. – Bolalarda nutq kamchiliklari va ularni bartaraf etish
usullari. — Buxoro: Pedagogika nashriyoti, 2022.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
268
5.
Rajabova Z.X. – Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirishda
o‘yin texnologiyalarining roli. — Samarqand: SamDCHTI, 2021.
6.
Kattabekova M.A. – Maktabgacha ta’limda nutqiy rivojlanishni
ta’minlash texnologiyalari. — Toshkent: Innovatsiya, 2023.
7.
www. https//lex.uz
8.
www. pedagoglar.uz
9.
www.uzbekscholar.com
