Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
235
SAMARQANDDA TURIZM SOHASINI SAMARALI
RIVOJLANTIRISHDA TURISTIK RESURSLARIDAN
FOYDALANISHNING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI.
Nargiza Abduvaxidova Akbardjonovna
“Ipak yo’li” turizm va madaniy meros xalqaro universiteti erkin-tadqiqotchisi
Тел: +998972857839
Email:
nabduvakhidova@univ-silkroad.uz
Annotatsiya: Ushbu maqola Samarqand shahrida turizm sohasini
rivojlantirishda mavjud turistik resurslardan samarali foydalanishning nazariy va
uslubiy asoslarini o‘rganadi. Maqolada turistik resurslarning tasnifi, ularni
boshqarish strategiyalari va Samarqandning o‘ziga xos tarixiy-madaniy
merosidan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Adabiyotlar tahlili,
so‘rovnoma va statistik ma’lumotlar tahlili kabi metodlar yordamida turizm
sohasida mavjud muammolar va ularni hal qilish yo‘llari aniqlanadi. Natijalar
shuni ko‘rsatadiki, Samarqandning turistik salohiyatini oshirish uchun
infratuzilmani rivojlantirish, raqamli marketing strategiyalarini qo‘llash va
mahalliy aholi ishtirokini kuchaytirish muhim ahamiyatga ega. Maqola xulosa va
takliflar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar: turizm, Samarqand, turistik resurslar, madaniy meros,
infratuzilma, raqamli marketing, barqaror rivojlanish.
Samarqand O‘zbekistonning eng muhim turistik markazlaridan biri sifatida
dunyo miqyosida tanilgan. Shahar UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga
kiritilgan tarixiy obidalar, masalan, Registon maydoni, Gur-i Amir maqbarasi va
Bibi Xonim masjidi kabi yodgorliklarga ega. So‘nggi yillarda turizm sohasi
mamlakat
iqtisodiyotidagi
muhim
omillardan
biriga
aylandi.
Biroq,
Samarqandning turistik resurslaridan to‘liq foydalanishda bir qator muammolar,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
236
jumladan, infratuzilma yetishmasligi, marketing strategiyalarining samarasizligi
va mahalliy aholi ishtirokining pastligi mavjud. Ushbu maqola ushbu
muammolarni tahlil qilish va ularni bartaraf etish uchun nazariy-uslubiy
yondashuvlarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Samarqandda turizm sohasini samarali rivojlantirishda turistik resurslardan
foydalanishning nazariy-uslubiy asoslarini chuqurroq yoritish uchun quyidagi
tuzilma asosida batafsil ma’lumot taqdim etaman. Ushbu yondashuv
Samarqandning o‘ziga xos turistik salohiyatini hisobga olgan holda, nazariy
asoslar, uslubiy yondashuvlar va amaliy strategiyalarni qamrab oladi.
Nazariy asoslar
Turizm sohasini rivojlantirishda turistik resurslardan foydalanish nazariy
jihatdan quyidagi fundamental konsepsiyalarga asoslanadi:
Turistik resurslarning tasnifi va xususiyatlari
Turistik resurslar tabiiy, madaniy-tarixiy va antropogen (insoniylashtirilgan)
sifatida tasniflanadi:
- Tabiiy resurslar: Samarqand viloyatidagi Zarafshon daryosi vodiysi,
Zomin tog‘lari yaqinidagi tabiiy landshaftlar va iqlimiy sharoitlar. Bu resurslar
ekoturizm va tabiatga yo‘naltirilgan sayohatlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
- Madaniy-tarixiy resurslar: Samarqandning UNESCO Jahon merosi
ro‘yxatiga kiritilgan ob’ektlari (Registon maydoni, G‘ur Amir maqbarasi, Bibi
Xonim masjidi, Shohizinda majmuasi, Ulug‘bek rasadxonasi) dunyodagi eng
muhim turistik diqqatga sazovor joylardan hisoblanadi. Bu ob’ektlar Samarqandni
madaniy turizm markazi sifatida global miqyosda tanitadi.
- Antropogen resurslar: Zamonaviy infratuzilma (mehmonxonalar,
restoranlar, transport tarmoqlari), festivallar (Sharq Taronalari, Navro‘z), mahalliy
hunarmandchilik va oshxona (palov, non, somsa) turistik mahsulotlar sifatida
qo‘llaniladi.
Nazariy jihatdan, resurslardan foydalanishda ularning o‘ziga xosligi,
mavjudligi (sayyohlarga ochiqligi), saqlanish darajasi va xalqaro talabga mosligi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
237
muhim omillar hisoblanadi.
Barqaror turizm nazariyasi
Barqaror turizm (sustainable tourism) konsepsiyasi turistik resurslardan
foydalanishda asosiy yo‘nalish sifatida qaraladi. Bu nazariya quyidagi uchta asosiy
komponentni qamrab oladi:
- Ekologik barqarorlik: Tabiiy muhitni va madaniy merosni asrash, masalan,
arxeologik yodgorliklarni haddan tashqari ekspluatatsiya qilmaslik.
- Iqtisodiy barqarorlik: Turizm orqali mahalliy aholi uchun daromad
manbalari yaratish, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash (hunarmandchilik,
gid xizmatlari).
- Ijtimoiy barqarorlik: Mahalliy urf-odatlar va madaniyatni hurmat qilish,
sayyohlar va mahalliy aholi o‘rtasida ijobiy munosabatlarni rivojlantirish.
Samarqandda barqaror turizm nazariyasi madaniy merosni saqlash va
iqtisodiy foyda o‘rtasida muvozanatni ta’minlashga qaratilgan.
Turistik klasterlar nazariyasi
Turistik klasterlar nazariyasi Samarqand kabi tarixiy shaharlarda turizmni
rivojlantirishda samarali yondashuv sifatida qo‘llaniladi. Klaster yondashuvi
turistik ob’ektlar, xizmatlar (mehmonxonalar, restoranlar), transport va
marketingni bir tizimga birlashtirishni nazarda tutadi. Samarqandda klasterlar
quyidagi yo‘nalishlarda shakllantirilishi mumkin:
- Madaniy-turistik klaster: Registon va boshqa tarixiy ob’ektlar atrofida
tashkil qilinadigan ekskursiyalar, muzeylar va tematik tadbirlar.
- Gastronomik klaster: Mahalliy taomlarni targ‘ib qilish, oshpazlik
festivallari va taom tayyorlash master-klasslari.
- Ekoturistik klaster: Zarafshon vodiysi va tabiiy hududlarda trekking va
tabiat sayohatlari.
Turistik destinatsiya imidji nazariyasi
Samarqandning global turizm bozorida raqobatbardosh bo‘lishi uchun uning
imidji muhim ahamiyatga ega. Nazariy jihatdan, destinatsiya imidji quyidagi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
238
omillar orqali shakllanadi:
- Tarixiy va madaniy merosning o‘ziga xosligi.
- Xalqaro miqyosda tan olinishi (UNESCO ro‘yxati, Sharq Taronalari
festivali).
- Sayyohlarga qulay infratuzilma va xizmatlar.
Uslubiy asoslar
Turistik resurslardan samarali foydalanish uchun uslubiy yondashuvlar
quyidagi bosqichlardan iborat:
Resurslarni baholash va xaritalash
Turistik resurslarni tahlil qilish va ulardan foydalanishni rejalashtirishda
quyidagi usullar qo‘llaniladi:
- SWOT tahlili:
- Kuchli tomonlar: Boy tarixiy meros, UNESCO ob’ektlari, strategik
geografik joylashuv (Buyuk Ipak yo‘li markazi).
- Zaif tomonlar: Zamonaviy infratuzilmaning yetishmasligi, marketing
kampaniyalarining cheklanganligi, gidlarning chet tilini bilish darajasining
pastligi.
- Imkoniyatlar: Xalqaro turizm bozorining o‘sishi, raqamli texnologiyalar
(virtual sayohatlar, ilovalar), mintaqaviy hamkorlik (O‘zbekiston-Turkiya, Xitoy
loyihalari).
- Xavf-xatarlar: Madaniy merosning yemirilishi, ekologik muammolar,
global iqtisodiy inqirozlar.
- GIS (Geografik axborot tizimlari): Turistik ob’ektlarni xaritalash, ularning
joylashuvi va mavjudligini aniqlash. Masalan, Samarqand shahri ichidagi tarixiy
ob’ektlar va ular atrofidagi infratuzilma xaritalari tuziladi.
- Turistik jozibadorlik indeksi: Resurslarning sayyohlar uchun jozibadorlik
darajasini baholash uchun maxsus metodologiyalar (masalan, Ascendancy Index
Method) qo‘llaniladi.
Turistik mahsulotlar ishlab chiqish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
239
Samarqandning turistik resurslarini mahsulot sifatida rivojlantirish uchun
quyidagi yo‘nalishlar taklif etiladi:
- Madaniy turizm:
- Tarixiy ob’ektlarga tashriflar uchun tematik ekskursiyalar (masalan,
“Amir Temur davri”, “Buyuk Ipak yo‘li”).
- Muzeylar va ko‘rgazmalar tashkil qilish (Ulug‘bek rasadxonasida
astronomiya bo‘yicha interaktiv ekspozitsiyalar).
- Virtual va AR (Augmented Reality) texnologiyalari yordamida tarixiy
ob’ektlarni jonlantirish.
- Ekoturizm:
- Zarafshon vodiysida tabiat sayohatlari, trekking va veloturizm
yo‘nalishlari.
- Mahalliy flora va faunani o‘rganishga qaratilgan ekskursiyalar.
- Gastronomik turizm:
- Samarqand palovi, noni va shirinliklarini targ‘ib qilish.
- Oshpazlik master-klasslari va gastronomik festivallar tashkil qilish.
- Festival turizmi:
- Sharq Taronalari musiqa festivalini yanada kengaytirish va xalqaro
miqyosda targ‘ib qilish.
- Navro‘z bayrami, hunarmandchilik ko‘rgazmalari va mahalliy
an’analarga bag‘ishlangan tadbirlar.
- Ilmiy turizm:
- Ulug‘bek rasadxonasida astronomiya va fan tarixiga oid tadbirlar.
- Arxeologik qazilmalar va tarixiy tadqiqotlarga qiziqqan sayyohlar uchun
maxsus dasturlar.
Infratuzilmani rivojlantirish
Turistik resurslardan samarali foydalanish uchun infratuzilma muhim
ahamiyatga ega:
- Transport tarmog‘i:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
240
- Samarqand xalqaro aeroportining imkoniyatlarini kengaytirish.
- Tezyurar poyezdlar (Afrosiyob) va mahalliy transport tizimini
rivojlantirish.
- Shahar ichida velosiped yo‘laklari va elektr transport vositalarini joriy
etish.
- Turistik xizmatlar:
- Ko‘p tilli gidlar tayyorlash (ingliz, xitoy, nemis, fransuz tillari).
- Zamonaviy mehmonxonalar va byudjetli yotoqxonalar tarmog‘ini
kengaytirish.
- Turistik ma’lumot markazlarini tashkil qilish.
- Raqamli texnologiyalar:
- Samarqand bo‘yicha mobil ilovalar (xaritalar, ekskursiya dasturlari, bron
qilish tizimlari).
- Virtual sayohatlar va 360° videolar orqali ob’ektlarni targ‘ib qilish.
- Ijtimoiy tarmoqlarda (Instagram, TikTok) faol marketing.
Barqarorlik strategiyalari
- Madaniy merosni asrash:
- Tarixiy ob’ektlarni restavratsiya qilish va ularga zarar yetkazilishining
oldini olish.
- Sayyohlar oqimini cheklash (masalan, Shohizinda majmuasiga kunlik
tashriflar sonini tartibga solish).
- Ekologik barqarorlik:
- Tabiiy hududlarda chiqindilarni boshqarish tizimini joriy etish.
- Ekologik toza transport vositalarini qo‘llash.
- Iqtisodiy foyda:
- Mahalliy hunarmandlarni qo‘llab-quvvatlash (sovg‘a buy-focused
products, milliy matolar, zardo‘zlik buyumlari).
- Kichik biznes uchun mikromoliya dasturlari joriy etish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
241
Xulosa
Samarqandda turizm sohasini rivojlantirish uchun turistik resurslardan
samarali foydalanish muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, quyidagi
takliflar beriladi:
Infratuzilmani rivojlantirish: Yo‘llar, mehmonxonalar va jamoat transporti
sifatini yaxshilash.
Raqamli marketing: Virtual turlar, ijtimoiy tarmoqlar va mobil ilovalar
orqali Samarqandni xalqaro bozorda targ‘ib qilish.
Mahalliy aholi ishtiroki: Mahalliy hunarmandlar va kichik bizneslarni
turizm faoliyatiga jalb qilish.
Ta’lim va treninglar: Turizm sohasi xodimlari uchun malaka oshirish
kurslarini tashkil etish.
Adabiyotlar.
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2018yil 3fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasi
turizm salohiyatini rivojlantirish uchun qulay sharoitlar
yaratish bo‘yicha qo‘shimcha tashkiliy
choratadbirlar to‘g‘risida”gi
PF5326son Farmoni.
2.
These sustainable travel sites will help you cut the carbon emissions of
your next holiday.
https://travelweekly.co.uk/news/air/googledatashowsgrowingconsumerdeman
dfor sustainabletravel (2021 yil 30 noyabr).
3.
Муминов Н.Г. Перспективы развития государственного управления в
сфере туризма в Узбекистане // Экономика и финансы (Узбекистан),
2022 г, №5, С.210.
4.
Raxmonov Shuxrat Shavkatovich, and Alimova Mashxura Toirxonovna.
«Туризм мощный
катализатор социальноэкономического развития
региона» International Journal of Innovative Technologies in Economy,
no. 3 (15), 2018, pp. 37
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
242
5.
G‘olib Hasanov. Samarqand jahon turizm markaziga aylanadi.
https://zarnews.uz/uz/post/ samarqand jahonturizmmarkazigaaylanadi (2019
yil 27 iyul)
6.
B.A.Erkayeva. “Ozbekistonda tarixiymadaniy turizmni rivojlantirishning
ijtimoiy iqtisodiy jihatlari”. “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar”
ilmiy elektron jurnali. №6, noyabrdekabr,
2021 yil.
https://xs.uz/uz/post/samarqandgaon
jilda14millionuch
jilda15millionsajyohkeldi (2019 yil 7 noyabr).
7.
Travel and Tourism Economic Impact 2019.
https://www.slovenia.info/uploads/dokumenti/
raziskave/raziskave/world2019.pdf(2019 yil mart)
8.
https://www.forbes.com/advisor/travel
rewards/50bestdestinations
tospendyour points in2022(2022 yil 19 yanvar holatiga ko‘ra).
