Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
189
VOYAGA YETMAGANLAR O‘RTASIDA JINOYATCHILIKNING
KELIB CHIQISHINING PSIXOLOGIK OMILLARI
Xalilov Laziz Fazliddin o‘g‘li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Psixologiya yo’nalishi 2-kurs magistranti
KIRISH:
Bugungi kunda jamiyat taraqqiyoti bilan bir qatorda, ijtimoiy
muammolar ham murakkablashib bormoqda. Ayniqsa, voyaga yetmaganlar
o‘rtasida jinoyatchilik holatlari ko‘payishi dolzarb muammolardan biridir. Bu holat
jamiyatning barqarorligi, kelajagi bo‘lgan yosh avlodning ruhiy holati va tarbiyasi
bilan bevosita bog‘liqdir. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi
Ichki ishlar vazirligi 2023-yil hisobotida voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
etilgan jinoyatlar soni 2022-yilga nisbatan 11,4% ga oshgani qayd etilgan
. Bu esa
ushbu masalaga chuqur yondashishni, uning psixologik ildizlarini o‘rganishni
taqozo etadi.
Voyaga yetmaganlarning jinoyat sodir etishiga turli omillar sabab bo‘ladi.
Bular orasida oilaviy muhit, tarbiya, atrof-muhit, maktab muhitidagi ziddiyatlar,
axborot vositalari va ayniqsa, shaxsning psixologik holati muhim o‘rin egallaydi.
Psixologik jihatdan beqaror, e’tiborga muhtoj yoki ruhiy bosim ostida yashayotgan
o‘smirlar o‘z muammolarini huquqbuzarlik orqali hal qilishga urinishi mumkin.
Ayniqsa, kuchli nazoratdan mahrum qolgan, ijtimoiy tengsizlik yoki zo‘ravonlikni
boshidan kechirgan o‘smirlar jinoyatga moyilroq bo‘lishi kuzatiladi.
Shuni inobatga olgan holda, ushbu maqolada voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligini keltirib chiqaruvchi psixologik omillar atroflicha tahlil qilinadi.
Tahlil davomida oilaviy, ijtimoiy va maktab muhitining o‘smir psixologiyasiga
ta’siri, shuningdek, zamonaviy axborot texnologiyalarining bu boradagi salbiy
jihatlari statistik ma’lumotlar asosida yoritiladi. Shuningdek, chet davlatlar
tajribasi bilan taqqoslash orqali muammoning kompleks yondashuvi ishlab
1
¹ O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi 2023
-yil statistik byulleteni. www.iiv.uz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
190
chiqiladi.
MAQSAD:
Ushbu ilmiy maqolaning asosiy maqsadi — ota-ona va
farzandlar o‘rtasidagi nizolarning ijtimoiy-psixologik xususiyatlarini o‘rganish,
ularning kelib chiqish sabablari, rivojlanish dinamikasi va salbiy oqibatlarini tahlil
qilish hamda ushbu nizolarni oldini olish va bartaraf etishning samarali usullarini
aniqlashdan iboratdir.
MATERIALLAR VA METODLAR:
O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi
yillarda oilaviy muhit va bolalar psixologiyasi bo‘yicha olib borilgan ilmiy
maqolalar, monografiyalar, statistik hisobotlar va psixologik tadqiqotlar tahlil
qilindi.
MUHOKAMA
VA
NATIJALAR:
Olib
borilgan
tahlillar
shuni
ko‘rsatadiki, ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar oilaviy munosabatlarning
markaziy muammolaridan biridir. Ular ko‘pincha noto‘g‘ri muloqot, avtoritar
tarbiya uslublari, yoshga xos psixologik inqirozlar, shuningdek, emotsional
ehtiyojlarning inkor etilishi natijasida vujudga keladi. Bu holat farzandning shaxsiy
rivojlanishiga, psixologik salomatligiga va ijtimoiy moslashuviga bevosita salbiy
ta’sir ko‘rsatadi.
XULOSA:
Voyaga yetmaganlarga psixologik yordam berish ko'p jihatdan
ularning shaxsiy rivojlanishi va hayotiy muvaffaqiyatlariga ta'sir qiladi. Oila,
ijtimoiy qo'llab-quvvatlash, emotsional intellektni rivojlantirish va psixoterapevtik
yondashuvlar orqali ular o'z hissiyotlarini boshqarishni, ijtimoiy munosabatlar
o'rnatishni va kelajakdagi muvaffaqiyatlarini shakllantirishni o'rganadilar. Ularni
o'zini hurmat qilishga, o'zlariga bo'lgan ishonchni oshirishga va hayotdagi
qiyinchiliklar bilan kurashishga o'rgatish orqali, biz yoshlarni yanada kuchli va
sog'lom shaxslar sifatida shakllantirishimiz mumkin. Xulosa qilib aytadigan
bo‘lsak, yoshlar jinoyatchiligiga chek qo‘yish yo‘lidagi to‘siqlar ko‘p qirrali va
murakkabdir. Biroq, oldingi muvaffaqiyatli holatlar asosida qurishni davom
ettirish, o'rnatilgan va ikkalasini tekshirish yangi xavf omillari va yanada keng
qamrovli aralashuv va oldini olish strategiyalarini taklif qilish orqali yoshlar
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
191
oʻrtasida jinoyatchilikni kamaytirish va pirovard natijada uning oldini olish
maqsadga muvofiqdir.
KALIT SO‘ZLAR:
Voyaga yetmaganlar jinoyati, Oila dinamikasi,
Tengdoshlar ta'siri, Psixologik buzilish, Oldini olish strategiyalari
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ, СПОСОБСТВУЮЩИЕ
ВОЗНИКНОВЕНИЮ ПРЕСТУПНОСТИ СРЕДИ
НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ
Халилов Лазиз Фазлиддин уғли
Университет точных и социальных наук Магистрант 2 курса по
направлению «Психология»
ВВЕДЕНИЕ:
Сегодня, вместе с развитием общества, социальные
проблемы становятся все более сложными. Одной из острых проблем
является рост преступности, особенно среди несовершеннолетних. Такая
ситуация напрямую связана со стабильностью общества, психическим
состоянием и воспитанием подрастающего поколения, являющегося его
будущим. Согласно статистическим данным, в отчете МВД Республики
Узбекистан за 2023 год отмечено, что количество преступлений,
совершенных несовершеннолетними, увеличилось на 11,4% по сравнению с
2022 годом. Это требует глубокого подхода к данному вопросу и изучения
его психологических корней.
На преступность среди несовершеннолетних влияют различные
факторы. Среди них важную роль играют семейная обстановка, воспитание,
окружающая среда, конфликты в школьной среде, средства массовой
информации и особенно психологическое состояние личности. Подростки,
которые психологически нестабильны, нуждаются во внимании или
находятся под психологическим давлением, могут попытаться решить свои
проблемы посредством правонарушений. В частности, подростки, лишенные
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
192
строгого надзора, пережившие социальное неравенство или насилие, более
склонны к совершению преступлений.
Учитывая это, в данной статье представлен комплексный анализ
психологических
факторов,
способствующих
преступности
среди
несовершеннолетних. В ходе анализа будет рассмотрено влияние семейной,
социальной и школьной среды на психологию подростков, а также
негативные стороны современных информационных технологий в этом
плане на основе статистических данных. Также будет разработан
комплексный подход к проблеме путем сравнения ее с опытом зарубежных
стран.
ЦЕЛЬ:
Основной целью данной научной статьи является изучение социально-
психологических особенностей конфликтов между родителями и детьми,
анализ причин их возникновения, динамики развития и негативных
последствий, а также выявление эффективных методов профилактики и
разрешения данных конфликтов.
МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ:
Проанализированы научные статьи, монографии, статистические
отчеты, психологические исследования, проведенные в Республике
Узбекистан за последние годы по проблемам семейной среды и детской
психологии.
ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ:
Анализ показывает, что конфликты между родителями и детьми
являются одной из центральных проблем семейных отношений. Они часто
возникают в результате плохого общения, авторитарного стиля воспитания,
возрастных психологических кризисов и отрицания эмоциональных
потребностей. Такая ситуация оказывает прямое негативное влияние на
личностное развитие ребенка, его психологическое здоровье и социальную
адаптацию.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
193
ЗАКЛЮЧЕНИЕ
:
Оказание
психологической
поддержки
несовершеннолетним
оказывает существенное влияние на их личностное развитие и жизненный
успех. Благодаря семье, социальной поддержке, развитию эмоционального
интеллекта и психотерапевтическим подходам они учатся управлять своими
эмоциями, строить социальные отношения и формировать свой будущий
успех. Обучая их уважению к себе, обретению уверенности в себе и умению
справляться с жизненными трудностями, мы можем воспитать из молодых
людей более сильных и здоровых личностей. В заключение следует отметить,
что препятствия на пути к искоренению преступности среди молодежи
многогранны и сложны. Однако желательно продолжать развивать
предыдущие успехи, изучать как устоявшиеся, так и новые факторы риска и
предлагать более комплексные стратегии вмешательства и профилактики для
сокращения и, в конечном итоге, предотвращения преступности среди
молодежи.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Преступность среди несовершеннолетних, Семейная динамика,
Влияние
сверстников,
Психологическое
расстройство,
Стратегии
профилактики
PSYCHOLOGICAL FACTORS BEHIND THE EMERGENCE OF
JUVENILE DELINQUENCY
Khalilov Laziz
University of Exact and Social Sciences Psychology (by type of activity)
II year master's student
INTRODUCTION:
Today, along with the development of society, social
problems are becoming more complex. In particular, the increase in crime among
minors is one of the pressing problems. This situation is directly related to the
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
194
stability of society, the mental state and upbringing of the young generation, which
is the future. According to statistical data, the Ministry of Internal Affairs of the
Republic of Uzbekistan in its 2023 report noted that the number of crimes
committed by minors increased by 11.4% compared to 2022. This requires an in-
depth approach to this issue and the study of its psychological roots.
Various factors contribute to the commission of crimes by minors. Among
these, family environment, upbringing, environment, conflicts in the school
environment, media, and especially the psychological state of the individual play
an important role. Adolescents who are psychologically unstable, in need of
attention, or living under psychological pressure may try to solve their problems
through delinquency. In particular, adolescents who have been deprived of strong
supervision, experienced social inequality, or violence are more prone to crime.
PURPOSE:
The main purpose of this scientific article is to study the socio-
psychological characteristics of conflicts between parents and children, analyze
their causes, development dynamics, and negative consequences, and identify
effective methods for preventing and resolving these conflicts.
MATERIALS AND METHODS:
Scientific articles, monographs, statistical
reports, and psychological studies conducted in the Republic of Uzbekistan in
recent years on the family environment and child psychology were analyzed.
DISCUSSION AND RESULTS:
The analysis shows that conflicts between
parents and children are one of the central problems of family relationships. They
often arise as a result of poor communication, authoritarian parenting styles, age-
specific psychological crises, as well as denial of emotional needs. This situation
has a direct negative impact on the child's personal development, psychological
health, and social adaptation.
CONCLUSION:
Providing psychological support to adolescents has a
significant impact on their personal development and life success. Through family,
social support, emotional intelligence development, and psychotherapeutic
approaches, they learn to manage their emotions, build social relationships, and
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
195
shape their future success. By teaching them to respect themselves, build self-
confidence, and cope with life's challenges, we can help young people become
stronger and healthier individuals. In conclusion, the obstacles to ending youth
crime are multifaceted and complex. However, it is important to continue to build
on previous successes, examine both established and emerging risk factors, and
propose more comprehensive intervention and prevention strategies to reduce
youth crime and ultimately prevent it.
KEYWORDS:
Juvenile delinquency, Family dynamics, Peer influence,
Psychological disorder, Prevention strategies
Voyaga yetmaganlar bu o'zini topish, dunyoqarashi va shaxsiyati
shakllanayotgan yosh guruhdir. Ularning psixologik holati, qarorlar qabul qilish,
qobiliyati va o'zaro munosabatlar o'zgaruvchan bo'lib, ularga to'g'ri yordam berish
katta ahamiyatga ega. Psixologik yordamni taqdim etishda muhim omillarni ko'rib
chiqamiz.
Oila va yaqin do'stlar voyaga yetmaganlarning psixologik holatiga katta ta'sir
ko'rsatadi. Oila a'zolari, ayniqsa ota-onalar, bolaga mehr-shavqat, xavfsizlik va
qo'llab-quvvatlash muhitini yaratishlari kerak. Bunday muhitda o'sayotgan bola
o'zini qadrlashni o'rganadi va stressga qarshi kurashish qobiliyati rivojlanadi. Ota-
onalar va tarbiyachilarning muhim roli shundaki, ular bolalarga o'z fikrlarini erkin
ifodalashga imkon yaratishlari va muammolarni hal qilishda qo'llab-quvvatlashlari
kerak.
Voyaga yetmaganlar o'z emotsiyalarini tushunish va boshqarish qobiliyatini
rivojlantirishi kerak. Psixologik yordamning muhim komponenti – bu emotsional
intellektni shakllantirish. Bunga o'z hissiyotlarini tanib olish, ularga nom berish va
ularga qanday munosabatda bo'lishni o'rganish kiradi. Emotsional intellekt bolaga
o'z his-tuyg'ularini boshqarish, stressni kamaytirish va salbiy emotsiyalarni
samarali tarzda boshqarish imkonini beradi.
Voyaga yetmaganlar uchun ijtimoiy qo'llab-quvvatlash tizimi ham juda
muhim. Bu tizimga o'qituvchilar, do'stlar, jamoat tashkilotlari va boshqa ijtimoiy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
196
guruhlar kiradi. Ular bolaga o'zini izolyatsiya qilmasdan, biror jamoaga tegishli
ekanligini his qilishga yordam beradi. Ijtimoiy qo'llab-quvvatlashning
muvaffaqiyatli bo'lishi uchun ular bilan doimiy va ochiq muloqot o'rnatilishi kerak.
Bu, o'z navbatida, yoshlarning ijtimoiy va hissiy jihatdan salomat bo'lishiga
yordam beradi.
Voyaga yetmaganlarga o'z maqsadlarini belgilash va ularga erishishga
yordam berish juda muhimdir. Psixologik yordam bo'yicha bunday faoliyat,
yoshlarga o'zlarining qobiliyatlari va imkoniyatlarini anglashga, shuningdek,
kelajakdagi muvaffaqiyatlariga ishonch hosil qilishga yordam beradi. Kichik
maqsadlar orqali o'ziga bo'lgan ishonchni rivojlantirish va muvaffaqiyatni
nishonlash bolaga o'zligini yanada yaxshiroq anglash imkonini beradi.
Psixoterapevtik yondashuvlar voyaga yetmaganlar uchun psixologik yordamda
psixoterapevtik yondashuvlar ham muhim rol o'ynaydi. Bu, ayniqsa, turli xil ruhiy
muammolar va stress holatlariga duch kelgan bolalar uchun zarur. Psixoterapevlar
yordamida bolalar o'z muammolarini tahlil qilish, ularga yondoshuv topish va
salbiy hissiyotlar bilan ishlashni o'rganishlari mumkin. Kognitiv-behavioral
terapiya (CBT) kabi yondashuvlar yoshlar uchun juda samarali bo'lishi mumkin,
chunki ular ijobiy fikrlar va xatti-harakatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Stress va qayg'u bilan kurashish: voyaga yetmaganlar ko'pincha stress va qayg'uga
duch kelishadi. Bunday holatlarda ularni qo'llab-quvvatlash va stressni boshqarish
metodlari haqida ma'lumot berish muhimdir. Psixologik yordamda bolalarga nafas
olish mashqlari, meditatsiya, jismoniy faoliyat kabi stressni kamaytirish usullari
o'rgatiladi. Shu tarzda, ular o'zlarining hissiy holatini nazorat qilish va salbiy
ta'sirlarni kamaytirish yo'llarini bilib oladilar. O'smirlardagi huquqbuzarlik
muammosi doimiy ravishda diqqat markazida bo'lib kelgan. Kriminologiya
sohasida tekshirish, chunki uning hissa qo'shadigan elementlarini tan olish juda
muhimdir. Muvaffaqiyatni oldini olish va ma'muriy mexanizmlarni ishlab chiqish.
2
Bildanova V.R., Shagivaleeva G.R. Ruhiy asoslar
o'z-o'zini tartibga solish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
197
"Jinoyat bilan bog'liq" iborasi chambarchas bog'liq elementlarni aniqlash uchun
odatda kriminologiya fanida qo'llaniladi. Qonunbuzarlik: Gottfredson va
Xirchining asosiy jinoyat nazariyasiga ko'ra, shaxslar noqonuniy harakatlarga
aloqador bo'lganlar ko'pincha o'z-o'zini tarbiyalashning pastligi bilan tavsiflanadi,
bu quyidagilardan kelib chiqadi.Ularning dastlabki yillarida ijtimoiy tarbiyaning
yetarli emasligi. Ularning nazariyasi xulq-atvor xususiyatlarini tasdiqlaydi.
Voyaga yetmaganlarning huquqbuzarliklariga moyillikning kuchayishi bilan
bog'liq. Ushbu omillarga qo'shimcha ravishda, giyohvand moddalarni iste'mol
qilish muhim prekursor ko'rsatkich sifatida qayd etilgan voyaga yetmaganlarning
huquqbuzarliklari. Oila dinamikasi o'smirlarning xulq-atvorini, shu jumladan
ularning xatti-harakatlarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi. Jinoiy faoliyatga
moyillik. Ota-ona va aka-uka munosabatlari, tarbiya uslublari va umuman oiladagi
muhit shaxsning jinoyatga aloqadorligini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin
xulq-atvor tengdoshlarning ta'siri o'smirning jinoiy xatti-harakati bilan bog'liq yana
bir muhim omildir.Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, o'smirlar jinoiy faoliyatga ko'proq
moyil bo'ladilar. Huquqbuzar tengdoshlar ta'sirida, ayniqsa ijobiy ijtimoiy aloqalar
yo'qligidan.
Ushbu maqolada ko'rib chiqilgan omil ruhiy kasalliklar, masalan, ruhiy
kasalliklar va kognitiv buzilishlar. Psixologik buzilishlar va voyaga yetmaganlar
jinoyati o'rtasidagi munosabatlar murakkab va koʻp qirrali. Ruhiy salomatlik holati
bo'lgan o'smirlar qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin impuls nazorati, hissiy
tartibga solish va qaror qabul qilish bilan, bu yomon tanlovlarga olib kelishi
mumkin va noqonuniy faoliyatga aralashish ehtimoli yuqori Katta miqdordagi
tadqiqotlar mavjud voyaga etmaganlar jinoyati va psixologik iztiroblar o‘rtasidagi
bog‘liqlikni o‘rganib chiqdi. Topilmalar taklif qiladi psixologik buzilishlar tashxisi
qo'yilgan yosh shaxslar ishtirok etishga ko'proq moyil bo'ladi. Ularning psixologik
jihatdan sog'lom hamkasblariga qaraganda noqonuniy harakatlar . Shu bilan birga,
oila dinamikasi va tengdoshlar o'rtasidagi munosabatlarning roli ikkalasi ham ruhiy
kasalliklarning paydo bo'lishi uchun zamin yaratishi mumkin. O’smirlarda,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
198
shuning uchun potentsial jinoiy xatti-harakatlarga sabab bo'ladi.
Noqulay oilaviy muhit,yomon muomala yoki beparvolik kabi elementlar bilan
tavsiflanadi, ruhiy moyillikni kuchaytiradi.Shizofreniya bilan og'rigan bemorlar
oilada haddan tashqari zo'riqish va noto'g'ri ishlashni ko'rsatadi. Ularning yadrosi
bu holatni rivojlanish ehtimolini oshiradi . Shunga o'xshab tengdoshlarning ta'siri
ruhiy kasalliklarning boshlanishiga yordam beradigan psixologik stressni
kuchaytirishi mumkin. Shu jumladan depressiya va tashvish: bunday ruhiy
asoratlarga olib kelishi mumkin. Shaxslarni jinoyat sodir etishga jalb qilish. Oila
dinamikasi, tengdoshlar ta'siri va psixologik muhim rol o'ynayadigandan so'ng
o'smirlarning jinoiy xulq-atvoridagi buzilishlar, samarali oldini olish va
rivojlantirish zarur bo'ladi. Ushbu xavf omillarini aniq ko'rib chiqadigan aralashuv
strategiyalari. Shunday qilib, biz faol bo'lishimiz mumkin. Voyaga yetmaganlar
jinoyatchiligining asosiy sabablarini bartaraf etish va ular uchun xavfsizroq muhit
yaratish ustida ishlash. Ushbu strategiyalarni birinchi qismida muhokama qilingan
asosiy omillar bilan bog'lash. Qog'oz g'oyalarning izchil va yaxlit oqimiga imkon
beradi, Integratsiya oilaviy birliklar ichida mavjud bo'lgan munosabatlar. Bunday
dinamika unga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. O’smirlarning rivojlanish traektoriyasi va
xulq-atvori, shu jumladan ularning huquqbuzarliklarga moyilligi. Tadqiqotda
tarkibiy qismlar oiladan kelib chiqishi doimiy ravishda ta'kidlangan. Ota-
onalarning ishtiroki va tartibsiz intizomiy amaliyotlar. Bu yerda har bir omil,
jumladan ularning ta'riflari, tarqalish ko'rsatkichlari va misollar muhokama qilinadi
ularning o'smirlarning xatti-harakatlariga ta'siri. Ota-onalarning e'tiborsizligi
Mennen FE, Kim K, Sang J va Trickett PK tomonidan ta'riflangan ota-onaning
e'tiborsizligi nazarda tutadi. Ota-onalar yoki boshqa asosiy g'amxo'rlik qiluvchilar
tomonidan bolaning asosiy ehtiyojlariga, shu jumladan ta'minlashga e'tibor
bermaslik, yetarli oziq-ovqat, ta'lim, sog'liqni saqlash, hissiy yordam va xavfsiz
muhit. Qizig'i shundaki, ota-onaning e'tiborsizligi har qanday jismoniy yoki hissiy
zo'ravonlikdan mustaqil ravishda sodir bo'lishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
199
Davlatlar
har
yili
.
Ota-onalarning
e'tiborsizligi
o'smirlarning
huquqbuzarliklari xavfini oshirishini aniqlandi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki,
qarovsiz qolgan bolalar huquqbuzarlik qilish ehtimoli deyarli ikki baravar ko'p
qarovsiz bolalar bilan solishtirganda. Tajovuz, jinsiy zo'ravonlik, psixologik
zo'ravonlik va manipulyatsiya, beparvolik yoki potentsial jismoniy zararga olib
keladigan har qanday nojo'ya muomala, jinsiy yo'l bilan yuqadigan kasalliklar,
psixologik travma, noto'g'ri ovqatlanish yoki hatto o'lim. Oiladagi zo'ravonlik
holatlarida, odatda, jinoyatchi va jabrlanuvchi o'rtasida bo'ladi. Shuni ta'kidlash
kerakki, bu ikki tushuncha ma'lum senariylarda kesishishi mumkin bo'lsa-da,
ularning ta'riflari va ko'rinishlari farqlanadi. Ota-onalarning e'tiborsizligi, birinchi
navbatda, tarbiyachining beparvoligiga e'tibor qaratadi. Bolaning asosiy
ehtiyojlarini e'tiborsiz qoldirish, oiladagi zo'ravonlik esa ichki zo'ravonlik
harakatlarini o'z ichiga oladi. Maishiy yoki oilaviy muhit. Uydagi zo'ravonlik asta-
sekin jiddiy hodisa sifatida tan olinmoqda. Jamoat farovonligi tashvishi, taxminan
har to'rt ayoldan biri va har yetti erkakdan biri chidashi kutilmoqda. Hayotining
ma'lum bir davrida yaqin sherik tomonidan berilgan kuchli jismoniy zo'ravonlik.
Yoshlar oiladagi zo'ravonlikni kuzatgan yoki unga qarshi turuvchi hissiyotlarni
keltirib chiqarish ehtimoli oshadi. Tartibsizliklar va xulq-atvor muammolari, shu
jumladan huquqbuzarlik. Muayyan tadqiqot buni amalga oshirdi. Ota-ona
zo'ravonligini kuzatgan yoshlar deyarli ikki baravar ko'proq ruhiyatida
aniqlanadi.
Bunday zo'ravonlikka duchor bo'lmaganlardan farqli ravishda huquqbuzarlik
faoliyatida. Giyohvand moddalarni iste'mol qilish spirtli ichimliklarni zararli
oqibatlarga olib keladigan iste'mol qilish bilan tavsiflanadi. Giyohvand moddalarni
iste'mol qilish oila dinamikasiga chuqur ta'sir ko'rsatishi mumkin, chunki ota-
onalar bunga qarshi kurashmoqda. Giyohvandlik ko'pincha o'z avlodlari uchun
xavfsiz va barqaror yashash muhitini yarata olmaydi. Qo'shma Shtatlardagi 12-17
yoshli har yetti o'smirdan biri giyohmand moddalar iste’mol qiladi
3
. Irjanova L. Stressni yenging!: ijobiy uchun treninglar
fikrlash. – Rostov n/d: Feniks, 2005. – 249 p.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
200
Tengdoshlarning ta'siri va o'smirlarning huquqbuzarligi:
Tengdoshlarning ta'siri, ba'zida tengdoshlar bosimi deb ham ataladi,
tengdoshlar do'stlar, sinfdoshlar va tanishlar shaxsning munosabati, xatti-harakati
va qaror qabul qilishiga bog'liq bog’liq buladi. Bu to'g'ridan to'g'ri ta'sirni o'z ichiga
olishi mumkin, masalan, tengdoshlar kimnidir shug'ullanishga undash yoki bosim
o'tkazish mumkun.
Oldindan aytib bo'lmaydigan va noqonuniy xatti-harakatlarga olib kelishi
mumkin. Shuni ta'kidlash kerakki, hissiy buzilishlar yoshlar jinoyatchiligiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Abram va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotda
ko'rsatilganidek, juda katta foiz - balog'atga yetmagan bolalar adliyasida hibsga
olingan erkaklarning taxminan 61% va ayollarning 70% obyektlar kamida bitta
psixiatr mezonlarga javob beradigan hissiy kasalliklarning alomatlarini ko'rsatdi.
Ushbu ma'lumotlar hissiy buzilishlar va hissiy kasalliklar o'rtasidagi muhim
aloqani ta'kidlaydi. O'smirlarning jinoiy faoliyatga moyilligi. Shaxsning buzilishi
va ularning o'smirlar jinoyatiga aloqadorligi. O'smirlar jinoyati bilan bog'liq
bo'lgan shaxsiy buzilishlarni qisqacha ta'rif orqali tushunish mumkin. Amerika
Psixiatriya Assotsiatsiyasining ta'rifiga asoslanib , shaxsiyatning buzilishi
doimiydir. Noto'g'ri xatti-harakatlar, fikrlash va ulardan sezilarli darajada chetga
chiqadigan ichki tajribalar madaniy normalar. O'smirlik davrida bunday
buzilishlarning paydo bo'lishi bezovta qiluvchi va haydash mumkin. Shaxsiyat
buzilishi voyaga yetmaganlar jinoyati uchun muhim xavf omillarini keltirib
chiqaradi. Keyinchalik zichlashadigan bo'lsak, o'z-o'zini idrok etishdagi beqarorlik
va impulsivlik chegara chizig'iga xosdir. Shaxsiyat buzilishi potentsial rivojlanishi
mumkin bo'lgan ekstremal va impulsiv xatti-harakatni keltirib chiqarishi mumkin..
Oila dinamikasi, tengdoshlar ta'siri va psixologik o'rtasidagi omillarning o'zaro
ta'sir buzilishlar. Darhaqiqat, psixologik buzilishlar rivojlanish muhiti
muammolarini ham qamrab olishi mumkin. Oilaviy kelishmovchilik, noto'g'ri
4
Karpov A.M. Stressdan o'zini o'zi himoya qilish: nashr
ikkinchi. – Qozon: OAJ “Yangi bilim”, 2003. – 48 b.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
201
tarbiyalash uslublari va ijtimoiy munosabatlar kabi noqulay sharoitlarda tug'ilgan.
Bu bog'liqlik disfunktsiyali psixo-ijtimoiy bo'lgan keng qamrovli rasmni chizadi.
Muhit ruhiy buzilishlar urug'ini yetishtirishi mumkin, bu esa o'z navbatida
ehtimolini oshiradi. Depressiya va tashvish kabi bir qator hissiy kasalliklarning
rivojlanishi. Kendler va boshqalar tomonidan tadqiqot. Bolalarda tashvish va
depressiya xavfi sezilarli darajada oshishini ko'rsatdi. Ota-onalarning yuqori
darajadagi dushmanligi, iliqlik yo'qligi va mehrning past darajasi. Bu hissiy
buzilishlar kopeland va boshqalar tomonidan o'smirlar jinoyatining kuchli
prognozi sifatida taqdim etilgan.
2023–2024
YILLARDA
UZBEKISTONDA
VOYAGA
YETMAGANLAR O‘RTASIDA JINOYATCHILIK
1. Jinoyatlarning umumiy soni va yoshlar ishtiroki
•
2023 yil
: Uzbekistonda voyaga yetmaganlar tomonidan jami 3,500 ta jinoyat
sodir etilgan. Shulardan 2,280 tasi maktab o‘quvchilari tomonidan amalga
oshirilgan.
•
2024 yil
: Jami 132,298 ta jinoyat qayd etilgan bo‘lib, ulardan 59,4 foizi
yoshlar tomonidan amalga oshirilgan.
2. Jinoyat turlari
•
2023 yil
: Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar orasida eng
ko‘p o‘g‘rilik va firibgarlik kabi iqtisodiy jinoyatlar uchragan.
•
2024 yil
: Jinoyatlar orasida o‘g‘rilik (58,1%), firibgarlik (35,1%) va qurolli
talonchilik (0,2%) kabi jinoyatlar asosiy o‘rin tutgan.
3. Voyaga yetmaganlarning ta'lim va ijtimoiy holati
•
2023 yil
: Jinoyatga qo‘l urgan voyaga yetmaganlarning 1,424 nafari maktab
o‘quvchilari, 291 nafari akademik litsey va kasb-hunar kollejlari talabalari bo‘lgan.
•
2023 yil
: 257 nafar voyaga yetmaganlarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik
jinoyatlari bo‘yicha ishlar ko‘rilgan.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
202
Adabiyotlar ruyhati:
1. Bildanova V.R., Shagivaleeva G.R. Ruhiy asoslar
o'z-o'zini tartibga solish. Oliy ta'lim talabalari uchun darslik.
Darslik muassasalar. - 2-nashr, qo'shimcha. – Elabuga: YDPU nashriyoti,
2009. – 116.
2. Irjanova L. Stressni yenging!: ijobiy uchun treninglar
fikrlash. – Rostov n/d: Feniks, 2005. – 249 p.
3. Karpov A.M. Stressdan o'zini o'zi himoya qilish: nashr
ikkinchi. – Qozon: OAJ “Yangi bilim”, 2003. – 48 b.
4. Kulikov L.V. Shaxsning psixogigienasi. Psixologik muammolar
Mantiqiy barqarorlik va psixoprofilaktika: Darslik
yangi nafaqa. - Sankt-Peterburg: Peter, 2004. - 464 p.
5. Terapevtik gimnastika / Bax B. – M.: AST; Kiyev: NKP,
2008. – 188 b.
6. Lyubimova V. Ijodkorlik va moslashish orqali o'z-o'zini davolash
hayotga. Psixologik o'z-o'ziga yordam berish usullari
(Psixologik seminar)./ N.V. Lyubimova. - Ro-
