Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
174
OTA-ONA VA FARZANDLAR O‘RTASIDAGI NIZOLARNING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Xurboyev Oxunjon Xudoyberdi o‘g‘li
Aniq va ijtimoiy fanlar universiteti Psixologiya yo’nalishi 2-kurs magistranti
KIRISH:
Zamonaviy jamiyatda oilaning barqarorligi va farzandlarning
sog‘lom rivojlanishi uchun ota-ona va bola o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar muhim
ahamiyat kasb etadi. Afsuski, bu munosabatlar har doim ham uyg‘un va
muvozanatli bo‘lavermaydi. Bugungi kunda ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi
nizolar, kelishmovchiliklar va tushunmovchiliklar ko‘plab oilalarda kuzatilmoqda.
Bu nizolar bolalarning ruhiy holatiga, ta’limdagi muvaffaqiyatiga, hatto ijtimoiy
moslashuv darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mazkur maqola ota-ona va farzandlar o‘rtasida yuzaga kelayotgan nizolarni
tahlil qilish, ularning sabablari va oqibatlarini ijtimoiy va psixologik nuqtayi
nazardan ko‘rib chiqishga qaratilgan. Nizolarning ildizlari ko‘pincha turmush
tarzidagi
tafovutlar,
avlodlararo
qadriyatlar
ziddiyati,
kommunikatsiya
muammolari va hissiy ehtiyojlarning qondirilmasligidan kelib chiqadi. Ayniqsa,
o‘sib kelayotgan avlodning o‘ziga xos psixologik holati, yosh davriga xos
kechinmalari ota-onalar tomonidan yetarlicha tushunilmasa, bu holat
munosabatlardagi keskinlikka olib keladi.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasida 2023-yil
davomida oilaviy nizolar bilan bog‘liq psixologik yordamga murojaat qilganlar
soni 18% ga oshgan, ularning 40% dan ortig‘i aynan ota-ona va farzandlar
o‘rtasidagi tushunmovchiliklar bilan bog‘liq bo‘lgan
. Bu esa mavzuning
dolzarbligini yanada oshiradi.
Ota-ona va farzand o‘rtasidagi nizolarni ijtimoiy-psixologik jihatdan
1
Abdurahmonov, K. X. (2018). Psykhologiya sem'i. Tashkent: Fan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
175
o‘rganish, ushbu munosabatlardagi murakkabliklarni anglash va yechim topish
imkonini beradi. Maqolada nizolarni yuzaga keltiruvchi asosiy omillar, ularning
shaxs rivojiga ta’siri hamda bu muammolarni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy
asoslangan tavsiyalar taqdim etiladi.
MAQSAD:
Ushbu ilmiy maqolaning maqsadi — ota-ona va farzandlar
o‘rtasidagi nizolarni ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan chuqur o‘rganish, bu
nizolarning yuzaga kelish sabablari, rivojlanish bosqichlari va salbiy oqibatlarini
aniqlashdan iborat. Shuningdek, maqolada nizolarni bartaraf etishning zamonaviy
psixologik yondashuvlari, samarali muloqot uslublari va amaliy tavsiyalar asosida
sog‘lom oilaviy muhitni shakllantirish yo‘llari ishlab chiqiladi.
MATIREALLAR VA METODLAR:
O‘zbekiston Respublikasida oilaviy
tarbiya, bolalar psixologiyasi va ijtimoiy munosabatlar bo‘yicha o‘tkazilgan ilmiy
tadqiqotlar va statistik ma’lumotlar. Maktab psixologlari, o‘qituvchilar va ota-
onalar bilan o‘tkazilgan suhbatlar va amaliy kuzatuvlar.
MUHOKAMA VA NATIJALAR:
Tadqiqot davomida olingan ma’lumotlar
shuni ko‘rsatdiki, ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar ko‘p hollarda noto‘g‘ri
muloqot, emotsional befarqlik, tarbiya uslubidagi ziddiyatlar va yoshga xos
o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Ayniqsa, o‘smirlik davrida farzandlar mustaqillikka
intiladi, ota-onalar esa avtoritar nazoratni saqlab qolishga harakat qiladi. Bu esa
o‘zaro tushunmovchiliklarni kuchaytiradi.
So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, aksariyat ota-onalar farzandining his-
tuyg‘ularini inobatga olmasdan, uni faqat o‘z talablariga bo‘ysundirishga harakat
qilgan. Farzandlar esa, o‘z navbatida, o‘zini tushunilmagan va bosim ostida his
etgan. Bu esa psixologik masofaning ortishiga va ijtimoiy moslashuvda
qiyinchiliklarga olib kelgan.
Muhokamaga asoslanib quyidagi natijalarga kelindi:
Nizolar tabiiy ijtimoiy-psixologik jarayon bo‘lib, ular to‘g‘ri boshqarilsa,
oiladagi munosabatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Sog‘lom muloqot va emotsional yaqinlik – nizolarning oldini olishda eng
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
176
muhim omillardandir.Psixologik savodxonlik darajasining pastligi nizolarni
kuchaytiradi; ota-onalarga tarbiyaviy psixologik maslahatlar berish dolzarb
ahamiyat kasb etadi.Farzandlarning yoshiga mos tarbiya usullarini qo‘llash va
ularning shaxsiy chegaralarini hurmat qilish oilaviy muhitni barqarorlashtiradi.
XULOSA:
Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar oilaning psixologik
muhitiga, farzandning shaxsiy rivojlanishiga va ijtimoiy moslashuviga bevosita
ta’sir ko‘rsatadigan muhim ijtimoiy-psixologik muammo hisoblanadi. Tadqiqot
davomida aniqlanishicha, bu nizolar ko‘pincha noto‘g‘ri muloqot, emotsional
ehtiyojlarning qondirilmasligi, avtoritar tarbiya uslubi va rol to‘qnashuvlari
natijasida yuzaga keladi.
Nizolar o‘z vaqtida bartaraf etilmasa, farzandda psixologik stress, o‘z-o‘zini
past baholash, ijtimoiy chekinish va hatto salbiy xatti-harakatlar rivojlanishi
mumkin. Shu bois har bir oila a’zosi o‘zaro tushunish, hurmat, muloqot va sabr
orqali nizolarni kamaytirishga harakat qilishi lozim.
Maqolada keltirilgan tavsiyalar va ilmiy asoslangan yondashuvlar oilaviy
muhitda nizolarni oldini olishga yordam beradi va sog‘lom shaxs, sog‘lom jamiyat
shakllanishiga zamin yaratadi.
KALIT SOְ‘ZLAR:
Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar, Farzandlar
o‘ziga xos “shaxs” bo‘lishni istash, Tengdoshlar ta'siri, Psixologik buzilish,
Farzand o‘zini yolg‘iz his qilishi.
СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ
КОНФЛИКТА МЕЖДУ РОДИТЕЛЯМИ И ДЕТЬМИ
•
Хурбоев Охунжона Худойберди сын
Университет точных и социальных наук Психология студент 2 курса
магистратуры
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
177
ВВЕДЕНИЕ:
В современном обществе взаимоотношения между
родителями и детьми имеют важное значение для стабильности семьи и
полноценного развития ребенка. К сожалению, эти отношения не всегда
бывают гармоничными и уравновешенными. Сегодня конфликты,
разногласия и недопонимания между родителями и детьми наблюдаются во
многих семьях. Такие конфликты негативно влияют на психологическое
состояние ребенка, его успеваемость в учебе и уровень социальной
адаптации.
Настоящая статья направлена на анализ возникающих конфликтов
между родителями и детьми, рассмотрение их причин и последствий с
социальной и психологической точек зрения. Корни конфликтов часто лежат
в различиях образа жизни, столкновении поколенческих ценностей,
проблемах
коммуникации
и
неудовлетворенных
эмоциональных
потребностях. Особенно обостряются взаимоотношения в тех случаях, когда
родители не в полной мере понимают психологическое состояние и
возрастные особенности растущего поколения.
Согласно статистическим данным, в Республике Узбекистан в 2023 году
количество обращений за психологической помощью по вопросам семейных
конфликтов увеличилось на 18%, при этом более 40% из них были связаны
именно с недопониманием между родителями и детьми. Это подчеркивает
актуальность данной темы.
Изучение конфликтов между родителями и детьми с социально-
психологической точки зрения позволяет глубже понять сложности в этих
отношениях и найти пути их решения. В статье рассматриваются основные
факторы, вызывающие конфликты, их влияние на развитие личности, а также
даются научно обоснованные рекомендации по преодолению этих проблем.
ЦЕЛЬ:
Целью данной научной статьи является углубленное
исследование конфликтов между родителями и детьми с социально-
психологической точки зрения, выявление причин возникновения этих
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
178
конфликтов, стадий развития и негативных последствий. В статье также
разрабатываются пути создания здоровой семейной среды на основе
современных психологических подходов к разрешению конфликтов,
эффективных коммуникативных методик и практических рекомендаций.
МАТЕРИАЛЫ И МЕТОДЫ:
Научные исследования и статистические
данные по семейному воспитанию, детской психологии и социальным
отношениям в Республике Узбекистан. Интервью и практические
наблюдения со школьными психологами, учителями и родителями.
ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ:
Полученные в ходе исследования
данные показали, что конфликты между родителями и детьми часто связаны
с плохой коммуникацией, эмоциональным равнодушием, конфликтами в
стилях воспитания, а также возрастными изменениями. Особенно в
подростковом возрасте дети стремятся к независимости, в то время как
родители пытаются сохранить авторитарный контроль. Это усиливает
взаимное непонимание.
По результатам опроса, большинство родителей пытались подчинить
ребенка своим требованиям, не принимая во внимание его чувства. Дети, в
свою очередь, чувствовали себя непонятыми и находящимися под
давлением. Это привело к увеличению психологической дистанции и
трудностям социальной адаптации.
По результатам обсуждения были сделаны следующие выводы:
Конфликты — это естественный социально-психологический процесс,
который при правильном управлении может способствовать укреплению
семейных отношений.
Здоровое общение и эмоциональная близость являются одними из
важнейших факторов предотвращения конфликтов. Низкий уровень
психологической грамотности усугубляет конфликты; Предоставление
родителям
образовательной
и
психологической
помощи
имеет
первостепенное значение. Использование соответствующих возрасту
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
179
методов воспитания и уважение личных границ детей стабилизируют
семейную обстановку.
ЗАКЛЮЧЕНИЕ:
Конфликты между родителями и детьми являются
важной социально-психологической проблемой, которая напрямую влияет
на психологическую обстановку в семье, личностное развитие ребенка и его
социальную адаптацию. Исследование показало, что эти конфликты часто
возникают в результате плохой коммуникации, неудовлетворенных
эмоциональных потребностей, авторитарного стиля воспитания и ролевых
конфликтов.
Если конфликты не разрешаются своевременно, у ребенка может
развиться психологический стресс, низкая самооценка, социальная изоляция
и даже негативное поведение. Поэтому каждый член семьи должен стараться
уменьшать конфликты посредством взаимопонимания, уважения, общения и
терпения.
Представленные в статье рекомендации и научно обоснованные
подходы способствуют профилактике конфликтов в семейной среде и
создают основу для формирования здоровой личности и здорового общества.
КЛЮЧЕВЫЕ СЛОВА:
Конфликты между родителями и детьми,
Желание
детей
быть
самостоятельными,
Влияние
сверстников,
Психологические нарушения, Чувство одиночества у детей.
SOCIO-PSYCHOLOGICAL FEATURES OF CONFLICT BETWEEN
PARENTS AND CHILDREN
•
Khurboev Okhunjon
University of Exact and Social Sciences Psychology II year master's student
INTRODUCTION:
In modern society, the stability of the family and the
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
180
healthy development of children largely depend on the quality of interactions
between parents and children. Unfortunately, these relationships are not always
harmonious
and
balanced.
Nowadays,
conflicts,
disagreements,
and
misunderstandings between parents and children are observed in many families.
Such conflicts negatively affect the child’s emotional state, academic performance,
and even their level of social adaptation.
This article aims to analyze the conflicts that arise between parents and
children, examining their causes and consequences from social and psychological
perspectives. The roots of such conflicts often stem from differences in lifestyle,
generational value clashes, communication problems, and unmet emotional needs.
Especially when the psychological condition and age-specific emotional
experiences of growing children are not adequately understood by their parents, it
can lead to heightened tensions in the relationship.
According to statistical data, in the Republic of Uzbekistan, the number of
individuals seeking psychological assistance related to family conflicts increased
by 18% in 2023. More than 40% of these cases were related specifically to
misunderstandings between parents and children. This further highlights the
relevance of the topic.
Studying conflicts between parents and children from a socio-psychological
point of view allows for a deeper understanding of the complexities within these
relationships and the identification of potential solutions. The article presents the
main factors causing conflicts, their impact on personality development, and
scientifically based recommendations for addressing these issues.
PURPOSE:
The purpose of this scientific article is to conduct an in-depth
study of conflicts between parents and children from a socio-psychological
perspective, to identify the causes of these conflicts, their stages of development,
and their negative consequences. The article also develops ways to create a healthy
family environment based on modern psychological approaches to resolving
conflicts, effective communication techniques, and practical recommendations.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
181
MATERIALS AND RESULTS:
Scientific research and statistical data on
family upbringing, child psychology, and social relations in the Republic of
Uzbekistan. Interviews and practical observations with school psychologists,
teachers, and parents.
DISCUSSION AND RESULT:
The data obtained during the study showed
that conflicts between parents and children are often associated with poor
communication, emotional indifference, conflicts in parenting styles, and age-
related changes. Especially during adolescence, children strive for independence,
while parents try to maintain authoritarian control. This increases mutual
misunderstandings.
According to the results of the survey, most parents, without taking into
account their child's feelings, tried to subordinate him only to their own
requirements. Children, in turn, felt misunderstood and under pressure. This led to
an increase in psychological distance and difficulties in social adaptation.
Based on the discussion, the following conclusions were drawn:
Conflicts are a natural socio-psychological process, which, if properly
managed, serve to strengthen family relationships.
Healthy communication and emotional intimacy are among the most
important factors in preventing conflict. Low levels of psychological literacy
exacerbate conflicts; providing parents with educational psychological counseling
is of utmost importance. Using age-appropriate parenting methods and respecting
children's personal boundaries stabilizes the family environment.
CONCLUSION:
Conflicts between parents and children are an important
socio-psychological problem that directly affects the psychological environment of
the family, the child's personal development and social adaptation. The study found
that these conflicts often arise as a result of poor communication, unmet emotional
needs, authoritarian parenting style and role conflicts.
If conflicts are not resolved in a timely manner, the child may develop
psychological stress, low self-esteem, social withdrawal and even negative
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
182
behavior. Therefore, each family member should try to reduce conflicts through
mutual understanding, respect, communication and patience.
The recommendations and scientifically based approaches presented in the
article will help prevent conflicts in the family environment and create the basis
for the formation of a healthy individual and a healthy society.
KEYWORD:
Conflicts between parents and children, Children's desire to be
their own "individual", Peer influence, Psychological disruption, Child feeling
lonely.
Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar jamiyatning deyarli barcha
qatlamlarida uchraydi. Bu holat oilaviy muhit, tarbiya uslublari, avlodlararo
tafovutlar va shaxslararo kommunikatsiya yetishmovchiligi bilan bevosita bog‘liq.
Har bir oilada bu nizolar o‘ziga xos shakl va mazmunga ega bo‘lsa-da, umumiy
sabablari mavjud.
Bunda avlodlararo qadriyatlar farqi muhim omillardan biridir. Kattalar
ko‘pincha o‘z tajribasiga, qadriyatlar tizimiga tayanib, farzandlardan ham shu
yo‘ldan yurishni kutadilar. Biroq zamonaviy yoshlar globallashuv, axborot
texnologiyalarining kengayishi va o‘z fikrini erkin ifodalash imkoniyatlari sababli
boshqa qadriyatlarga ega bo‘lishadi. Bu esa ota-onalar tomonidan “hurmatsizlik”
yoki “qarshilik” sifatida qabul qilinishi mumkin.
Kiyin
esa
kommunikatsion
muammolar
— o‘zaro muloqotda
tushunmovchiliklar va noto‘g‘ri talqinlar, asabiy muomalalar, bir-birini
tinglamaslik ham nizolarga olib keladi. Masalan, ota-ona farzandning ichki
kechinmalarini, hissiy ehtiyojlarini tushunishga urinmasdan, faqat buyruq va
nazorat orqali tarbiya yuritadi. Natijada bola o‘zini tushunilmagan his qiladi va
qarshilik ko‘rsatishga, yopilish yoki agressiv xatti-harakatlarga o‘tishga moyil
bo‘ladi
2
Musaeva, N. (2022). Psikhologicheskaia pomoshch' v sem'inykh konfliktnykh situatsiiakh. Yosh
olimlar jurnali, 3(2022), 45–50.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
183
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar ham muhim ahamiyatga ega. Oiladagi moliyaviy
qiyinchiliklar, ota-onaning ish bilan haddan ortiq band bo‘lishi yoki ishsizlik, stress
holatlari — bularning barchasi oilaviy muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Farzandlar
e’tibordan chetda qolishi, hissiy bo‘shliq paydo bo‘lishi va bu oraliq nizolar uchun
qulay zamin yaratadi.
Tarbiya uslublaridagi nomuvofiqliklar ham nizolar sababi bo‘lishi mumkin.
Masalan, biri qat’iy, ikkinchisi liberal tarbiyadan foydalanayotgan ota-onalar
bolada ikkilanma qarashlar shakllanishiga sabab bo‘ladi. Bu holat bolaning axloqiy
me’yorlarni to‘g‘ri qabul qilmasligiga olib keladi va ota-onalar bilan ziddiyat
kuchayadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ota-ona va farzand o‘rtasidagi doimiy nizolar
bolaning o‘z-o‘zini baholash darajasini pasaytiradi, ijtimoiy faoliyatga qiziqishni
kamaytiradi va stressli holatlar, hattoki depressiyaga olib kelishi mumkin.
Demak, nizolarning asosiy sabablari avlodlararo tafovut, muloqotdagi
uzilishlar, tarbiyadagi nomuvofiqlik va ijtimoiy sharoit bilan bevosita bog‘liqdir.
Ushbu sabablarga psixologik va sotsiologik nuqtayi nazardan chuqurroq
yondashish zarur.
Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolarning kelib chiqishida psixologik
omillar bilan bir qatorda ijtimoiy omillar ham muhim o‘rin tutadi. Jamiyatda yuz
berayotgan o‘zgarishlar, iqtisodiy beqarorlik, madaniy qadriyatlarning
erkinlashuvi, texnologik taraqqiyot va global axborot oqimi oiladagi
munosabatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchi muhim ijtimoiy omil bu — ijtimoiy muhitning beqarorligi. Hozirgi
kunda ko‘plab oilalar iqtisodiy, mehnat va ma’naviy bosim ostida yashamoqda.
Ota-onaning ish joyidagi stress, moliyaviy muammolar, kommunal to‘lovlar,
kundalik hayotdagi tashvishlar ularda salbiy emotsional holat paydo qiladi. Bu
holat ularning farzandlariga nisbatan sabr va e’tiborini kamaytiradi. O‘z navbatida,
bola bunday muhitda o‘zini rad etilgandek his qiladi va norozilik bildiradi, bu esa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
184
nizolarga olib keladi.
Ikkinchidan, mass-mediani haddan ortiq ta’siri. Bolalar va o‘smirlar televizor,
internet, ijtimoiy tarmoqlar orqali ko‘plab ma’lumotlarga ega bo‘lishadi. Bu
ma’lumotlar har doim ham ijobiy emas: unda zo‘ravonlik, tajovuzkorlik,
individualizm targ‘ib qilinadi. Farzandlar ongiga mustahkam o‘rnashgan ushbu
“zamonaviy” qadriyatlar ota-onalarning an’anaviy qarashlariga zid keladi.
Natijada, o‘zaro tushunmovchilik va bahs-munozaralar vujudga keladi
Uchinchidan, ijtimoiy rollar va majburiyatlardagi o‘zgarishlar. An’anaviy oila
modelida ota-ona — nazoratchi, farzand esa — itoat qiluvchi sifatida qaralgan.
Zamonaviy jamiyat esa individual erkinlikni, o‘z fikrini ayta olishni qadrlaydi.
Natijada, ota-onaning “men bilaman” tamoyiliga asoslangan yondashuvi
farzandlar tomonidan rad etiladi. Ayniqsa, o‘smirlik davridagi farzandlar o‘z
“men”ini isbotlashga harakat qilib, nizolarga sabab bo‘lishadi.
To‘rtinchidan, migratsiya va oilaning buzilishi. Chet elga ishlash uchun
ketgan ota-onalar farzandlar bilan uzoq vaqt muloqotsiz qoladi. Mas’uliyat asosan
bitta ota-ona yoki umuman qarindoshlarga yuklanadi. Bu holat bolada e’tiborsizlik,
mehr yetishmovchiligi, tashvish va g‘azabni keltirib chiqaradi. Shuningdek,
ajralishlar sonining ko‘payishi ham farzandlarning emotsional holatiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra,
2022-yilda mamlakatda rasmiy ajrashgan oilalar soni 42 mingdan oshgan bo‘lib,
ularning katta qismi voyaga yetmagan farzandlar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu esa
ijtimoiy muhitdagi barqarorlik darajasini ko‘rsatadi.
Demak, ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolarning ijtimoiy omillari keng
qamrovli bo‘lib, ular jamiyatdagi o‘zgarishlar, madaniy dinamikalar, iqtisodiy
holat va axborot oqimi bilan bevosita bog‘liqdir. Ushbu omillarni tahlil qilish, ular
3
Ergashev, I. (2023). Oila va farzandlar o‘rtasidagi nizolarni hal etish. O‘zbekiston psixologiya jurnali,
1(2023), 23-29.
.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
185
bilan kurashish bo‘yicha ijtimoiy dasturlar ishlab chiqish zarur.
Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar nafaqat ijtimoiy, balki chuqur
psixologik ildizlarga ham ega. Shaxslararo munosabatlarda yuzaga keladigan har
qanday ziddiyat — bu ikki tomonning ehtiyoj, qadriyat va his-tuyg‘ularining
to‘qnashuvi natijasidir. Oila a’zolari o‘rtasida yuzaga keladigan bunday nizolar
bolaning psixik rivojlanishida iz qoldiradi.
Emosional ehtiyojlarning
qondirilmasligi. Har bir bola o‘zini tushunishlarini, qabul qilishlarini, mehr
berishlarini istaydi. Agar ota-onalar bu ehtiyojlarga befarq bo‘lsa yoki faqat
nazoratga urg‘u bersa, bola o‘zini rad etilgandek his qiladi. Bu esa ichki norozilik,
ishonchsizlik, hattoki depressiv holatlarni yuzaga keltiradi¹. O‘sish davri
inqirozlari. Psixologik jihatdan, bolalik va o‘smirlik — inson hayotidagi eng
muhim va murakkab bosqichlardan biridir. Bu davrda bolaning o‘zini anglash,
mustaqil qaror qabul qilish, ijtimoiy identifikatsiya jarayoni kuchayadi. Ota-
onaning bu o‘zgarishlarni tan olmasligi va har doim o‘z hukmini o‘tkazishga
intilishi bolaning qarshilik ko‘rsatishiga sabab bo‘ladi.
Bola stressli holatlarga qarshi turish uchun o‘ziga xos himoya strategiyalarini
shakllantiradi: tajovuzkorlik, sukut, yolg‘on, qat’iyatsizlik yoki qaramlik kabi
holatlar. Bu xatti-harakatlar ko‘pincha nizolarning o‘zagini tashkil qiladi.
Psixologlarning fikricha, ota-ona va farzand o‘rtasidagi ziddiyatli muloqotlar
farzandlarda ishonchsizlik, xavotir va past o‘z-o‘zini baholash kabi holatlarni
shakllantiradi.
Farzandlar o‘ziga xos “shaxs” bo‘lishni istashadi. Ota-ona esa, ba’zida,
ularning xatti-harakatlarini o‘z me’yorlariga moslashtirishga harakat qiladi. Bu
holat bola identifikatsiyasini qiyinlashtiradi. Natijada psixologik ziddiyat
kuchayadi. Ayniqsa, bu holat qiz bola va onalar, o‘g‘il bola va otalar o‘rtasida
ko‘proq uchraydi.
Psixologik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, uzoq davom etadigan oilaviy nizolar
bolalarda o‘quvga qiziqmaslik, do‘stlarga bog‘lanib ketish, destruktiv xatti-
harakatlar (masalan, chekish, ichish) yoki o‘z joniga qasd qilish fikrlariga olib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
186
kelishi mumkin. Bu holatlar ayniqsa ota-ona tomonidan psixologik yordam va
quvvat berilmagan muhitda sodir bo‘ladi.
Ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolarni oldini olish va ularni hal qilish
mexanizmlari oiladagi sog‘lom psixologik muhitni saqlab qolishda hal qiluvchi
ahamiyat kasb etadi. Buning uchun avvalo muloqot madaniyatini shakllantirish,
o‘zaro hurmat, empatiya va psixologik bilimlar zarur.
Nizolarning ko‘pchiligi noto‘g‘ri yoki yetarli bo‘lmagan muloqotdan kelib
chiqadi. Ota-onalar farzandlarini tinglash, ularning fikrlariga hurmat bilan qarash
va emotsional holatini tushunishga harakat qilishlari zarur. Farzandni faqatgina
tanqid qilish yoki nazorat qilish emas, balki unga do‘st sifatida yondashish
muhimdir.
Oila a’zolarining bir-birining his-tuyg‘ularini to‘g‘ri tushunishi va ifodalashi
muhim. Farzandlarni kichikligidan boshlab o‘z his-tuyg‘ularini aytishga o‘rgatish,
ularga g‘azab, hafsalasizlik yoki qo‘rquvni qanday ifodalashni o‘rgatish zarur. Bu
ularni emotsional jihatdan barqaror qiladi va nizolar kamroq yuzaga chiqadi.
Zamonaviy oilada bolani tarbiyalash faqat instinktlar asosida emas, balki
psixologik bilimlarga asoslangan bo‘lishi kerak. Maxsus seminarlar, treninglar va
maslahat markazlari orqali ota-onalarga farzand psixologiyasi, yosh davriga xos
xatti-harakatlar, inqirozli bosqichlar haqida ma’lumot berilishi lozim
O‘zaro tushunmovchiliklar chuqurlashib ketmasligi uchun malakali
mutaxassis — psixolog yordami juda muhim. Rivojlangan davlatlarda har bir
maktab va oilaviy klinikada oila psixologi faoliyat yuritadi. O‘zbekiston tajribasida
ham maktab psixologlarining faoliyati kengaytirilmoqda.
Ota-ona va farzandlar orasidagi ijobiy munosabatlarni mustahkamlash uchun
birga vaqt o‘tkazish, o‘yinlar, sayrlar, oila yig‘inlari, uy vazifalarini bajarishda
hamkorlik qilish juda foydali. Bu jarayonda hissiy yaqinlik kuchayadi, ishonch
paydo bo‘ladi.
4
Karimov, N. (2021). Oila psihologiyasi. Tashkent: Iqtisod-moliya.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
187
Xulosa qilib aytganda, nizolarni oldini olishning asosiy omili — bu o‘zaro
hurmat, sog‘lom muloqot va bir-birining ruhiy holatiga e’tibor bilan qarashdir. Har
bir oila a’zosi bu yo‘lda o‘z mas’uliyatini anglashi kerak.
Demak, ota-ona va farzandlar o‘rtasidagi nizolar shaxsning ruhiy holatiga,
ijtimoiy moslashuviga va hayotiy qarorlariga bevosita ta’sir qiladi. Ularni bartaraf
etish uchun nafaqat ijtimoiy, balki psixologik yondashuv ham zarur.
Ota-ona va farzandlar o‘rtasida yuzaga keladigan nizolar, agar vaqtida
bartaraf etilmasa, nafaqat oila muhitiga, balki farzandning psixologik, axloqiy va
ijtimoiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday ziddiyatlar asta-sekinlik
bilan chuqurlashadi va turli sohalarda o‘z aksini topadi.
Uzoq davom etadigan nizolar farzandda xavotir, tushkunlik, yolg‘izlik,
tashvish va o‘ziga bo‘lgan ishonchning pasayishiga olib keladi. Bu holat depressiv
ruhiy holatlarga, hattoki psixosomatik kasalliklar (bosh og‘rig‘i, uyqusizlik,
ishtahaning yo‘qolishi) paydo bo‘lishiga olib keladi.
Farzandlar, ayniqsa o‘smirlar, ota-onasi bilan to‘g‘ri muloqot qila olmagan
taqdirda, ko‘pincha o‘zlarini tengdoshlar orasida tasdiqlashga urinadilar. Ba’zan
bu guruhlar destruktiv xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Natijada, bola yomon
odatlarga (chekish, spirtli ichimliklar ichish, zo‘ravonlik) berilishi mumkin.
Oiladagi muammolar bola yoki o‘smirning maktabdagi muvaffaqiyatiga
bevosita ta’sir qiladi. E’tiborning pasayishi, rag‘batning yo‘qligi, doimiy stress
holati farzandning darsdagi faolligini susaytiradi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
ota-onasi bilan doimiy nizoda yashovchi bolalar orasida o‘quvda orqada qolish va
maktabdan qochish holatlari ko‘proq uchraydi.
Farzand doimiy nizoli muhitda o‘z fikrini erkin bildirishi, mustaqil qaror
qabul qilishi, o‘z “men”ini rivojlantirishi qiyinlashadi. Bu holat ularning katta
hayotdagi o‘zini tutishida, oilaviy munosabatlarida, ish faoliyatida muammolarga
olib kelishi mumkin.
Nizolar ko‘p holatlarda ota-ona va farzand o‘rtasidagi ishonchni yo‘q qiladi.
Farzand o‘zini yolg‘iz his qilgan holda muammolarini tashqaridan hal qilishga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
188
harakat qiladi, bu esa ko‘pincha salbiy oqibatlarga olib keladi. Psixologlar bu
holatni “emotsional uzoqlashuv sindromi” deb ataydilar.
O‘zbekiston Respublikasi Bolalar Ombudsmani 2023-yilgi hisobotida
keltirilishicha, voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklarning
30 foizga yaqini oilaviy nizolar, e’tiborsizlik va emotsional zo‘ravonlik natijasida
yuzaga kelgani aniqlangan.
Adabiyotlar ruyhati:
1. Abdurahmonov, K. X. (2018). Psykhologiya sem'i. Tashkent: Fan.
2. Islomova, G. R. (2019). Konflikty v sem'i i puti ikh preodoleniia.
Tashkent: Universitet.
3. Nazarov, Sh. Zh. (2020). Osnovy vozrastnoi i pedagogicheskoi
psikholodii. Tashkent: Uchitel.
4. Karimov, N. (2021). Oila psihologiyasi. Tashkent: Iqtisod-moliya.
5. Musaeva, N. (2022). Psikhologicheskaia pomoshch' v sem'inykh
konfliktnykh situatsiiakh. Yosh olimlar jurnali, 3(2022), 45–50.
6. Ergashev, I. (2023). Oila va farzandlar o‘rtasidagi nizolarni hal etish.
O‘zbekiston psixologiya jurnali, 1(2023), 23-29.
7. Tohirova, M. (2023). Farzand tarbiyasida kommunikatsiya muammolari.
Zamonaviy ta'lim, 4(2023), 67-72.
8. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. (2024). Oilaviy
psixologik maslahatlar statistikasi. Tashkent.
9. Berk, L. E. (2017). Child Development. Pearson Education.
10. Santrock, J. W. (2019). Life-Span Development. McGraw-Hill
Education.
