Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
167
SHAXS FE'L ATVORINI IFODALOVCHI SIFATLAR VA ULARNING
KOMMUNIKATIV FUNKSIYALARI: INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA
IJTIMOIY ROLI
Mamadiyorova Sevara Olimjon qizi
Samarqand davlat chet tillar instituti ingliz tili oʻqituvchisi
Annotatsiya: Mazkur maqolada shaxs fe'l atvorini ifodalovchi sifatlarning
kommunikativ funksiyalari ingliz va o'zbek tillarida o'rganiladi. Shaxs fe'l atvorini
tasvirlovchi sifatlar til orqali shaxsning ichki holatini, ijtimoiy roli va
munosabatlarini ifodalaydi. Har ikki tilda bu sifatlarning kommunikativ roli
turlicha bo'lib, ular madaniy va ijtimoiy kontekstga ta'sir qiladi. Ingliz va o'zbek
tillaridagi sifatlar va ularning kommunikativ funktsiyalari ijtimoiy me'yorlar va
kommunikativ jarayonlarda qanday rol o'ynashini tahlil qilish maqolaning asosiy
maqsadi hisoblanadi. Ushbu tadqiqot, tilning madaniy va ijtimoiy qatlamlariga
qaratilgan bo'lib, har bir tilning o'ziga xos kommunikativ me'yorlarini ochib
beradi.
Kalit so'zlar: Shaxs fe'l atvori, sifatlar, kommunikativ funksiyalar, ingliz tili,
o'zbek tili, ijtimoiy rol, tilshunoslik, kommunikatsiya, madaniyat, ijtimoiy
me'yorlar
Kirish
Inson ijtimoiy mavjudot sifatida turli til vositalari orqali o'z fe'l atvorini
ifodalaydi va boshqalar bilan muloqotda bo'ladi. Shaxs fe'l atvorini ifodalovchi
sifatlar tilshunoslikda shaxsning xatti-harakatlarini, fikrlarini va his-tuyg'ularini
aks ettiradi. Bular, shuningdek, ijtimoiy va madaniy jarayonlarni ifodalashda
muhim rol o'ynaydi. Ingliz va o'zbek tillarida shaxs fe'l atvorini ifodalovchi
sifatlarning kommunikativ funksiyalari o'xshashliklar va farqlarga ega bo'lib, bu
farqlar ijtimoiy rolda o'z aksini topadi. Maqolaning maqsadi, har ikki tilda
sifatlarning kommunikativ funktsiyalarini o'rganish va ular orqali ijtimoiy rolnig
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
168
qanday ifodalanishini tahlil qilishdir.
Shaxs fe'l atvorini ifodalovchi sifatlar kommunikativ jarayonlarda muhim
ahamiyatga ega, chunki ular suhbatdoshlarga shaxsning ichki holatini, niyatini
yoki ijtimoiy statusini tushunishga yordam beradi. Sifatlar nafaqat shaxsiy
xususiyatlarni ifodalashda, balki ijtimoiy vaziyatlarni tartibga solishda ham muhim
rol o'ynaydi. Ular odamlar o'rtasidagi aloqalarni o'rnatishda, til orqali
munosabatlarni boshqarishda va harakatlarni baholashda katta ahamiyatga ega.
Masalan, ingliz tilida "friendly" (do'stona), "honest" (samimiy) yoki
"responsible" (mas'uliyatli) sifatlari ijtimoiy muloqotda shaxsni qanday qabul
qilishni belgilaydi. O'zbek tilida esa, "mehribon", "sodiq", "obro'li" sifatlari orqali
shaxsning ijtimoiy roli va uning jamiyatdagi o'rni aks etadi. Bu sifatlar, til orqali
insonning qanday ko'rinishini va boshqalar bilan qanday aloqada bo'lishini
belgilaydi.
Ingliz va o'zbek tillarida shaxs fe'l atvorini ifodalovchi sifatlarning
kommunikativ roli o'xshash bo'lsa-da, har bir tilning o'ziga xos ijtimoiy va madaniy
kontekstlari mavjud. Ingliz tilida sifatlar ko'pincha shaxsning individualligi,
mustaqilligi va shaxsiy sifatlarini aks ettiradi. Misol uchun, "hardworking"
(mehnatsevar) yoki "polite" (madaniyatli) sifatlari ko'proq shaxsning individual
harakatlarini va xulq-atvorini ifodalaydi.
O'zbek tilida esa, sifatlar ko'proq jamiyat va ijtimoiy kontekstga qarab
shakllanadi. Masalan, "yaxshi" (yaxshi odam), "sadoqatli" (sodiq) sifatlari ijtimoiy
va madaniy qadriyatlarni aks ettiradi va odatda jamiyatda o'zaro hurmat va aloqalar
asosida ishlatiladi. O'zbek tilida shaxsning xulq-atvori ko'proq ijtimoiy ro'l va
jamiyatga bo'lgan munosabatni ko'rsatadi.
Shaxs fe'l atvorini ifodalovchi sifatlarning kommunikativ funksiyalari tilda
ijtimoiy rollarni ifodalashda katta rol o'ynaydi. Bu sifatlar, ayniqsa, ma'lum bir
ijtimoiy ro'lga, masalan, ota, ona, do'st, rahbar kabi rollarga mos keladigan xulq-
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
169
atvorni aks ettiradi. Ingliz tilida shaxs fe'l atvorini ifodalovchi sifatlar ko'pincha
o'zaro muloqotda shaxsning ijtimoiy mavqei va muloqotdagi o'rnini belgilaydi.
O'zbek tilida esa, ijtimoiy ro'l va an'anaviy qadriyatlar sifatlarning ishlatilishiga
ta'sir qiladi. Masalan, "katta" yoki "hurmatli" sifatlari o'zaro hurmat va jamiyatdagi
ijtimoiy rolni ifodalashda keng qo'llaniladi.
Sifatlarning kommunikativ roli shaxslar o'rtasida samarali muloqot
o'rnatishda yordam beradi. Ular suhbatni rivojlantirish, noaniqlikni bartaraf etish,
ijtimoiy baholash va munosabatlarni tartibga solishda xizmat qiladi. Masalan,
ingliz tilida "generous" (xarizmatik), "polite" (madaniyatli) sifatlari o'zaro
suhbatda hurmatni va o'zaro anglashuvni ta'minlaydi.
Ingliz va o'zbek tillarida ijtimoiy roldagi farqlar nafaqat kommunikativ
funksiyalarda, balki tilning so'zlashuvdagi kontekstida ham namoyon bo'ladi.
Ingliz tilida sifatlar ko'proq individualistik xususiyatlarni aks ettirsa, o'zbek tilida
ular ko'proq kollektiv ijtimoiy xulq-atvorlarni ifodalaydi. Masalan, ingliz tilida
"ambitious" (intiluvchan), "assertive" (o'zini anglagan) sifatlarining ishlatilishi
ko'proq shaxsiy muvaffaqiyat va intilish bilan bog'liq bo'lsa, o'zbek tilida "sodiq",
"yaxshi" sifatlari jamiyatga, oilaga yoki guruhga bo'lgan munosabatni bildiradi.
Xulosa:
Shaxs fe'l atvorini ifodalovchi sifatlar ingliz va o'zbek tillarida
kommunikativ funksiyalarni ifodalashda muhim rol o'ynaydi. Har ikki tilda
sifatlarning ijtimoiy roli farqli bo'lsa-da, ular til orqali shaxslar o'rtasida samarali
muloqot o'rnatishga yordam beradi. Ingliz va o'zbek tillaridagi sifatlar ijtimoiy va
madaniy kontekstga bog'liq bo'lib, ularning kommunikativ roli shaxsning ijtimoiy
mavqei va jamiyatdagi o'rnini belgilaydi. Shu sababli, bu farqlarni tushunish, turli
madaniy va ijtimoiy muhitlarda samarali kommunikatsiya o'rnatishda muhim
ahamiyatga ega.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
170
Foydalanilgan adabiyotlar:
•
Brown, P., & Levinson, S. C. (1987).
Politeness: Some Universals in
Language Usage
. Cambridge University Press.
•
Holmes, J. (2013).
An Introduction to Sociolinguistics
. Routledge.
•
Gumperz, J. J. (1982).
Discourse Strategies
. Cambridge University Press.
•
Kuno, S. (1973).
The Structure of the Japanese Language
. MIT Press.
•
Azizov, A. (2015).
O'zbek tilida ijtimoiy tilshunoslik
. Tashkent: Fan va
Texnologiya.
•
Mamadiyorova, S. O. qizi. (2024, sentabr 9
). Collaborative learning
technologies enhancing group work in virtual environments.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=
TYzCRmcAAAAJ&citation_for_view=TYzCRmcAAAAJ:u-x6o8ySG0sC
•
