Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
161
GEOGRAFIYA DARSLARIDA AHOLI GEOGRAFIYASI
MAVZULARINI O‘QITISHDA INTERFAOL YONDASHUVNING
AHAMIYATI
Usmonov A.B.
Shahrisabz Davlat Pedagogika Instituti
Annotatsiya: Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida geografiya
fanining tarkibiy qismi bo‘lgan aholi geografiyasi mavzularini o‘qitishda interfaol
metodlardan foydalanishning dolzarbligi, bu usullarning o‘quvchilarning tahliliy
fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdagi o‘rni va ta’lim samaradorligiga ta’siri keng
tahlil etilgan. Maqolada “klaster”, “zigzag”, “FSMU”, “kungaboqar” kabi
metodlar misolida o‘quvchilarda demografik bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish
hamda mustahkamlash imkoniyatlari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar: geografiya, aholi, interfaol metod, klaster, zigzag, aqliy
hujum, FSMU, dars samaradorligi, demografik jarayonlar, tahliliy fikrlash,
innovatsion ta’lim.
THE IMPORTANCE OF AN INTERACTIVE APPROACH IN
TEACHING POPULATION GEOGRAPHY TOPICS IN GEOGRAPHY
LESSONS
Usmanov A.B.
Shakhrisabz State Pedagogical Institute
Abstract: This article comprehensively analyzes the relevance of using
interactive methods in teaching population geography, which is a component of
geography in secondary schools, the role of these methods in developing students'
analytical thinking skills, and their impact on educational effectiveness.
The article
reveals the possibilities of forming and strengthening demographic knowledge and
skills in students using the examples of methods such as "cluster", "zigzag",
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
162
"FSMU", and "sunflower".
Keywords: geography, population, interactive method, cluster, zigzag,
brainstorming, FSMU, lesson effectiveness, demographic processes, analytical
thinking, innovative education.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini modernizatsiyalash,
uning sifatini oshirish va xalqaro standartlarga moslashtirish borasida keng
ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, “O‘zbekiston – 2030”
strategiyasida ta’limda innovatsion yondashuv, zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni tatbiq etish, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyillarini keng joriy
qilish asosiy vazifalardan biri etib belgilangan.
Bu jarayonda geografiya fani o‘zining integrativ xarakteri – ya’ni ijtimoiy,
tabiiy va iqtisodiy fanlar bilan bog‘liqligi sababli alohida o‘rin tutadi. Ayniqsa,
aholi geografiyasi bo‘yicha mavzular (aholi soni, zichligi, tabiiy harakati,
migratsiya, urbanizatsiya, etnik tarkib) 8-10-sinflarda o‘quvchilarda tahliliy
fikrlash, statistik axborotlar bilan ishlash, ijtimoiy-demografik muammolarni
tushunish va ularga munosabat bildirish qobiliyatini shakllantiradi. 8-sinfda bu
mavzular aholi soni va o‘sishiga oid boshlang‘ich tushunchalar bilan tanishtirilsa,
9-sinfda aholi tarixi va migratsiya kabi masalalar chuqurroq o‘rganiladi. 10-sinfda
esa urbanizatsiya, ekologik va ijtimoiy muammolar tahlil qilinadi. Ushbu
maqolada interfaol metodlarning o‘quv jarayonidagi afzalliklari, ularni aholi
geografiyasini o‘qitishda qo‘llashning aniq misollar asosidagi natijalari yoritiladi.
Asosiy qism.
Interfaol metodlar zamonaviy pedagogik konsepsiyalarning
(konstruktivizm, sotsiokultural yondashuv, kompetensiyaviy yondashuv) asosi
sifatida qaraladi. Ushbu metodlar asosida o‘quvchi dars jarayonining faol
ishtirokchisiga aylanadi – ya’ni bilimni tayyor holatda qabul qilmaydi, balki uni
izlaydi, shakllantiradi, tahlil qiladi va baham ko‘radi.
Interfaol ta’limning muhim jihatlari quyidagilardan iborat:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
163
➢
O‘quvchi faolligini oshiradi, passiv qabul qilishdan faol ishtirokchilikka
o‘tkazadi;
➢
Ko‘p tomonlama muloqotga asoslanadi (o‘quvchi-o‘qituvchi, o‘quvchi-
o‘quvchi);
➢
Tanqidiy va tahliliy fikrlashni rivojlantiradi;
➢
Ijtimoiy-psixologik muhitni yaxshilaydi, ishonch muhitini yaratadi;
➢
Mustaqil qaror qabul qilish, o‘z fikrini asoslab himoya qilish malakalarini
shakllantiradi.
Aholi geografiyasi kabi statistik, ijtimoiy va muammoli xarakterga ega
bo‘lgan mavzularni o‘qitishda ushbu metodlar ayniqsa samaralidir. Endi, ular
amaliy jihatdan qanday qo‘llanilishi mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Metod nomi
Tavsifi
Aholi geografiyasida qo‘llanilishi
Klaster
O‘quvchilar markaziy
tushuncha atrofida
fikrlarini guruhlaydi,
sabab-oqibat aloqalarini
tahlil qiladi.
8-sinflar “Aholi va inson omili”
mavzusida o‘quvchilar o‘sish, migratsiya,
sog‘liqni saqlash kabi omillarni ajratadi va
tahlil qiladi. 9-sinflar urbanizatsiya va
migratsiya omillarining aholi soniga
ta’sirini tahlil qilishda klaster metodidan
foydalanish foydalidir.
Zigzag
Guruhlar kichik
mavzularni o‘rganib,
so‘ngra boshqa
guruhlarga o‘z
bilimlarini yetkazadi.
8-sinfda aholi sonining o‘sishi, migratsiya
kabi mavzularni o‘rganish o‘rtasida fikr
almashiladi, bu o‘quvchilarga zamonaviy
ishlash ko‘nikmasini rivojlantirishga
yordam beradi. 10-sinfda etnik tarkib yoki
aholi joylashuvi mavzularida fikr
almashish samarali bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
164
Metod nomi
Tavsifi
Aholi geografiyasida qo‘llanilishi
FSMU
Fikrni asoslash, sabab
keltirish, misollar bilan
boyitish va
umumlashtirish
bosqichlarini o‘z ichiga
oladi.
9-sinfda “Jahon aholisining o‘sishi va
joylashuvi” mavzusida sabab va misollar
bilan asosiy fikr bildiriladi, bu metod
o‘quvchilarga muammoli tahlilni
mustahkamlaydi..
Kungaboqar
Markaziy muammoni
har xil burchaklardan
tahlil qilish, muqobil
yechimlar taklif qilishga
asoslanadi.
10-sinfda ishsizlik muammosi va uning
ijtimoiy ta‘siri haqida o‘z fikrlarini ishlab
chiqadilar. Bu metod o‘quvchilarning
muammolariga har xil tuzatishda
yechimlar topishga yordam beradi.
1. “Klaster” metodining qo‘llanilishi
“Aholi soniga ta’sir etuvchi omillar” mavzusini o‘rganishda klaster metodi
o‘quvchilarning fikrini tizimli tarzda jamlash va guruhlash imkonini beradi.
O‘quvchilar markaziy tushuncha atrofida, masalan, tabiiy o‘sish, migratsiya,
iqtisodiy rivojlanish, sog‘liqni saqlash kabi omillarni mustaqil aniqlab, ularning
bir-biriga ta’sirini muhokama qiladi. Natijada sabab-oqibat aloqalarini tushunish,
mavzular orasidagi bog‘liqlikni anglash va mantiqiy fikrlash rivojlanadi.
2. “Zigzag” metodi orqali guruhiy ishlash
“Aholining etnik tarkibi” yoki “Aholining joylashuvi” kabi mavzularni
o‘rganishda “zigzag” metodi samarali bo‘lib, unda har bir guruh kichik bo‘limni
chuqur o‘rganadi va keyinchalik boshqa guruhlarga ushbu ma’lumotlarni
yetkazadi. Bu jarayon o‘quvchilarni fikr almashish, jamoaviy ishlash, yetakchilik
va savodli muloqotga o‘rgatadi.
3. “FSMU” metodi – fikrni asoslash va umumlashtirish
FSMU metodi orqali o‘quvchi o‘z fikrini asoslash, sabab keltirish, real
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
165
misollar bilan boyitish va yakuniy umumlashtirish bosqichlarida o‘z nuqtai
nazarini aniqlik bilan bayon qiladi. Masalan, “Aholi zich joylashgan hududlarda
ekologik muammolar ko‘proq uchraydi” degan fikr asosida sabablar va misollar
tahlil qilinadi. Bu esa o‘quvchilarni chuqur fikrlashga, asosli mulohaza qilishga
o‘rgatadi.
4. “Kungaboqar”, “Aqliy hujum” va boshqa metodlar
“Kungaboqar” metodida markaziy muammo belgilanadi, masalan, ishsizlik,
va guruhlar bu muammoni har xil burchakdan tahlil qilib, muqobil yechimlar taklif
qiladilar. “Aqliy hujum” metodi orqali esa “Aholi o‘sishining ijobiy va salbiy
oqibatlari”ni tezkor fikrlar orqali aniqlab boriladi. Dars yakunida “Zinama-zina”,
“Blits-so‘rov” kabi usullar orqali bilimlarni mustahkamlash va umumlashtirish
amalga oshiriladi. Bu metodlar orqali o‘quvchilarning faolligi, tahliliy va tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalari, darsga bo‘lgan qiziqishi ortadi.
Xulosa.
Geografiya fanining aholi bilan bog‘liq mavzularini interfaol
metodlar asosida o‘qitish natijasida o‘quvchilarda nafaqat geografik bilim, balki
analitik fikrlash, jamiyatdagi jarayonlarga ongli munosabat bildirish, jamoada
ishlash, muammolarni tahlil qilish kabi muhim ko‘nikmalar shakllanadi. Statistik
ma’lumotlar bilan ishlash malakasi ortib, o‘z fikrini asoslab ifoda etish qobiliyati
kuchayadi. Eng asosiysi, bu yondashuvlar o‘quvchini darsda faol ishtirok etuvchi
shaxs sifatida shakllantiradi. Shu sababli, geografiya o‘qituvchilari interfaol
metodlarni maqsadga muvofiq tanlagan holda darslarga joriy etsa, ta’lim sifati
sezilarli darajada oshadi, o‘quvchilar esa mustaqil, ijodiy fikrlaydigan shaxslar
bo‘lib yetishadilar.
Adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston – 2030”
strategiyasi to‘g‘risidagi farmoni, 2023-yil.
2. Geografiya fanidan namunaviy o‘quv dasturi va darsliklar. – Toshkent:
“O‘qituvchi” nashriyoti, 2021.
3. Jalg‘asheva, U. M
.
(2023). O‘qitishda interfaol metodlar.
Ilmiy impuls
,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
166
№14(100), 1-qism, 348–349. (Xalqaro ilmiy jurnal).
4. Umirzakov, I. T. (2023). Geografiya darslarida interfaol metodlarning
qo‘llanilishi.
Innovation Science and Research International Scientific Journal,
1
(7).
5. Ta’limda interfaol metodlardan foydalanish bo‘yicha metodik qo‘llanma.
– Xalq ta’limi vazirligi, 2020.
