Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
157
OʻSMIRLARNING SHAXSIY XUSUSIYATLARI VA
EMOTSIONAL INTELLEKTNING STRESSGA TAʼSIR
Aniq va ijtimoiy fanlar unversiteti psixologiya fakulteti 2-kurs magsitri
Tursunbayev Xasanboy Muhammadaliyevich
ANNOTATSIYA: Ushbu maqolada o'smirlarning shaxsiy xususiyatlari va
ularning emosional intellekt darajasining stressga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqot
davomida shaxsiy xususiyatlarning stressga chidamlilikdagi roli, emosional
intellektning stressni boshqarish jarayonidagi ahamiyati ilmiy asoslangan
ma’lumotlar bilan yoritilgan. Tadqiqot natijalari asosida o’smirlarning stressga
moyilligi va ularga qarshi kurashish usullari haqida tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar: o’smirlar, shaxsiy xususiyatlar, emosional intellekt, stress,
stressga chidamlilik.
АННОТАЦИЯ: В статье анализируется влияние личностных черт
подростков и уровня их эмоционального интеллекта на стресс.
Исследование выявило роль личностных черт в устойчивости к стрессу и
важность эмоционального интеллекта в управлении стрессом с
использованием научно обоснованных данных. По результатам исследования
даны рекомендации относительно подверженности подростков стрессу и
способов борьбы с ним.
Ключевые слова: подростки, черты личности, эмоциональный
интеллект, стресс, стрессоустойчивость.
KIRISH
Zamonaviy jamiyatda o'smirlarning shaxsiy rivojlanishi va psixologik
barqarorligi muhim masalalardan biri hisoblanadi. O'smirlik davri inson hayotidagi
eng muhim bosqichlardan bo‘lib, unda shaxsiy xususiyatlar shakllanadi va ijtimoiy
moslashuv jarayoni amalga oshadi. Ushbu bosqichda stress va uning oqibatlari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
158
muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, stressga duch kelgan
o‘smirlar psixologik jihatdan turlicha reaksiyalar bildiradilar. Bunda ularning
shaxsiy xususiyatlari va emosional intellekt darajasi katta rol o‘ynaydi.
Ushbu maqolada o'smirlarning shaxsiy xususiyatlari va emosional intellekt
darajasining stressga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Shuningdek,
o‘smirlarning stressga chidamliligini oshirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Adabiyotlar tahlili
O’smirlarning shaxsiy xususiyatlari va emosional intellekti stressga qanday
ta’sir qilishini tushunish uchun bir qancha ilmiy manbalar o‘rganildi. Mayer va
Salovey (1997) emosional intellektni insonning hissiyotlarini anglash, boshqarish
va ulardan samarali foydalanish qobiliyati sifatida ta’riflagan. Petrides va Furnham
(2001) esa emosional intellektning shaxsiy farqlar bilan bog‘liqligini ta’kidlab,
ularning stressga chidamliligiga ta’sir qilishini o‘rgangan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori emosional intellektga ega bo‘lgan
o‘smirlar stress bilan yaxshiroq kurasha oladi. Ular muammolarni hal qilishda
konstruktiv strategiyalardan foydalanadi va hissiyotlarini nazorat qilishga qodir
bo‘ladi. Shaxsiy xususiyatlar esa stressga chidamlilik darajasiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi (Costa & McCrae, 1992).
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda kvantitativ va sifatli tadqiqot usullari qo‘llanildi:
Respondentlar:
150 nafar 15–18 yosh oralig‘idagi o‘smirlar.
Anketalar:
Big Five Personality Test (shaxsiy xususiyatlarni baholash) va
Schutte Self-Report Emotional Intelligence Test (emosional intellektni o‘lchash).
Tahlil usuli:
Korrelatsion tahlil va statistik regressiya usuli.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
1. O’smirlarning shaxsiy xususiyatlari va stress darajasi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
159
Quyidagi jadval o‘smirlarning shaxsiy xususiyatlari va stress darajasi
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi:
Shaxsiy xususiyat
O'rtacha stress darajasi
Ekstraversiya
Past
Neurotizm
Yuqori
Ochiklik
O'rtacha
Mas'uliyatlilik
Past
Yoqimlilik
O'rtacha
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, neurotizm darajasi yuqori bo‘lgan o‘smirlar
stressga ko‘proq moyil bo‘lishadi. Boshqa tomondan, mas’uliyatlilik va
ekstraversiya stressga chidamlilikni oshiradi.
2. Emosional intellekt va stress boshqaruvi
Emosional intellekt komponenti
Stressni kamaytirish foizi
Hissiyotlarni anglash
40%
Hissiyotlarni boshqarish
55%
Empatiya
30%
Ijtimoiy ko‘nikmalar
45%
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, yuqori darajadagi hissiyotlarni boshqarish va
anglash qobiliyatlari stress darajasini sezilarli darajada kamaytiradi.
XULOSA
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
O’smirlarning shaxsiy xususiyatlari ularning stressga chidamliligiga ta’sir
qiladi. Masalan, neurotizm yuqori bo‘lsa, stress darajasi ham yuqori bo‘ladi.
Emosional intellekti yuqori bo‘lgan o‘smirlar stressni yaxshiroq
boshqaradi, bu esa ularning psixologik barqarorligini oshiradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
160
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, o’smirlarning stress darajasini pasaytirish
uchun ularga emosional intellektni rivojlantirishga qaratilgan treninglar o‘tkazish
foydali bo‘ladi.
Ota-onalar va o‘qituvchilar o‘smirlarga ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni
rivojlantirishda yordam berishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mayer, J. D., & Salovey, P. (1997). What is emotional intelligence?
Emotional Development and Emotional Intelligence: Educational
Implications.
2.
Petrides, K. V., & Furnham, A. (2001). Trait emotional intelligence:
Psychometric investigation with reference to established trait taxonomies.
European Journal of Personality.
3.
Costa, P. T., & McCrae, R. R. (1992). Normal personality assessment in
clinical practice: The NEO Personality Inventory. Psychological
Assessment.
4.
Goleman, D. (1995). Emotional Intelligence: Why It Can Matter More Than
IQ. Bantam Books.
