Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
120
„QUTADGʻU BILIG “ ASARIDA IJTIMOIY AXLOQ MASALALARI
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti oʻzbek tili va
adabiyoti kafedrasi stajyor oʻqituvchisi
Karimova Dilobad Halimovna
Andijon davlat pedagogika instituti Filologiya fakulteti oʻzbek tili va
adabiyoti yoʻnalishi 1-kurs 102-guruh talabasi
Toʻlanova Zulfiyaxon Gʻiyosiddin qizi,
101-guruh talabasi
Ahmadjonova Nafisa Akmaljon qizi
Annotasiya:Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig”
asarida ijtimoiy axloq masalalari keng yoritilgan. Unda adolat, aql, davlat, qanoat
kabi tushunchalar ramziy qahramonlar orqali ifodalanadi. Asarda ilm-fan, axloqiy
tarbiya, shaxsiy kamolot va davlat boshqaruvi masalalari chuqur tahlil etilib, yosh
avlodni ma’naviy yetuklikka yetaklovchi g‘oyalar ilgari suriladi.
Kalit soʻzlar:Qutadgʻu bilig, Yusuf Xos Hojib, axloq, adolat, aql, davlat,
tarbiya, komil inson.
СОЦИАЛЬНО-НРАВСТВЕННЫЕ ВОПРОСЫ В
ПРОИЗВЕДЕНИИ «КУТАДГУ БИЛИГ»
Стажёр-преподаватель кафедры узбекского языка и литературы
филологического факультета Андижанского государственного
педагогического института
Каримова Дилобад Халимовна
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
121
Студентка 1 курса 102-группы факультета филологии Андижанского
государственного педагогического института направления узбекского
языка и литературы
Туланова Зулфияхон Гиясиддин кызы,
Студентка 101-группы
Ахмаджанова Нафиса Акмалжон кызы
Аннотация:В данной статье подробно рассматриваются вопросы
социальной этики в произведении Юсуфа Хос Ходжиба «Кутадгу билиг».
Через символических героев раскрываются такие понятия, как
справедливость, разум, государственность и довольство. Произведение
содержит глубокий анализ нравственного воспитания, личного
совершенствования и управления государством, направленных на духовное
развитие молодёжи.
Ключевое слово:Кутадгу билиг, Юсуф Хос Ходжиб, этика,
справедливость, разум, государство, воспитание, совершенный человек.
SOCIAL AND ETHICAL ISSUES IN THE WORK “QUTADGHU
BILIG”
Intern teacher of the Department of Uzbek Language and Literature,
Faculty of Philology, Andijan State Pedagogical Institute,
Karimova Dilobad Halimovna
1st-year student of group 102, Faculty of Philology, Andijan State
Pedagogical Institute, Uzbek Language and Literature Department –
Tulanova Zulfiya Khon G‘iyosiddin qizi,
Student of group 101 – Ahmadjonova Nafisa Akmaljon qizi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
122
Abstract:This article explores the issues of social ethics presented in Yusuf
Khass Hajib’s work Kutadgu Bilig. Concepts such as justice, intellect, statehood,
and contentment are represented through symbolic characters. The work provides
in-depth insights into moral education, personal development, and governance,
aiming to guide youth towards spiritual maturity.
Key words: Kutadgu Bilig, Yusuf Khass Hajib, ethics, justice, intellect, state,
education, perfect human.
Qutadg‘u bilig” –turkiy xalqlar islomni qabul qilganlaridan so‘ng yaratilgan
ilk adabiy asar hisoblanadi. Turkiy yozma adabiyotining bebaho asarlaridan biri
bo‘lgan Qutadg‘u bilig asari buyuk mutaffakir Yusuf Xos Hojib tomonidan
462-yilda yozib tugallangan (grigorian kalendari bo‘yicha: 1069/1070).
“Qutadg‘u bilig” turkiy qoraxoniylar tilida “Saodatga eltuvchi bilim” degan
ma’noni anglatadi. Qutadg‘u bilig –nafaqat adabiy asar, balki u siyosiy qomus
hamdir. U davlatni qanday boshqarish kerakligi masalasiga qaratilgan. Qutadg‘u
bilig turkiy xalqlar davlat boshqaruvini juda chuqur anglash va davlatni oqilona
va yaxshi boshqarish saodat manbasi ekanligiga ishonch hosil qilganliklarini
ko‘rsatadi. Shubhasiz, olimlarning shunday buyuk asar to‘g‘risida biror yangilik
aytishlari uchun har doim sabab topiladi[6]”.“Qutadg‘u Bilig” nafaqat bir asar,
balki saodatga olib boruvchi bilim manbai sifatida abadiy qadrini saqlaydi. U
“6520 baytdan iborat, masnaviy (yaʼni aruzning “mutaqoribi musammani
mahzuf”) vaznida yozilgan[1]”.“Qutadg‘u bilig” asari Yusuf Xos Hojib haqida
maʼlumot beruvchi yagona asar sifatida ko‘riladi. Asardan xulosa qilishimiz
mumkinki, o‘z davrining zarur, foydali bilimlarini mukammal bilgan Yusuf Xos
Hojib o‘zi yashayotgan vaqtning madaniy, maʼnaviy merosini avlodlarga qoldirish
uchun harakat qilgan. Asar turkiy adabiyotni yorqin kelajak taraqqiyoti sari
tashlangan ilk qadamlari bo‘lib, ulkan va islomiy turkiy adabiyotni boshlanishiga
Asar Qoshg‘arda nihoyasiga yetdi va o‘zining nodir san’ati bilan
1
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
123
ajralib turib, davrning madaniyati, ma’rifati, ilm-fan, urf-odat va an’analarini o‘z
ichiga oladi.
Mamlakatning daxlsizligi, uning ravnaqi faqat budun bilandir.
Xalqning qanday bo‘lishi mamlakat boshlig‘iga to‘la bog‘liqdir. «Qutadg‘u
bilig»da mamlakat boshlig‘i – hukmdor «elig» yoki «bek» deb yuritiladi. Alohida
ta’kidlash joizki, qadimgi turklarda vatan tushunchasi shu vatanga mansub xalq
bilan birga tasavvur etilgan. Ushbu tushuncha «el» so‘zi bilan ifodalanadi. Bu so‘z
faqat xalqni emas, balki mamlakat, o‘lka, davlat (saltanat), yurt tushunchalarini
ham ifodalaydi. Uning «kun» so‘zi bilan birga kelishi «el-u xalq», «yurt»,
«mamlakat», «vatan» tushunchalariga teng keladi.Asarda to‘rtta yetakchi
qahramon bor:Kuntug‘di – elig (hukmdor) – Adolat timsoli.Oyto‘ldi – vazir –
Davlat timsoli.O‘gdulmish – vazirning o‘g‘li (otasining vafotidan keyin Vazir) –
Aql timsoli.O‘zg‘urmish – Oyto‘ldining uzoq qarindoshi, zohid – Qanoat (ofiyat)
timsoli. Ularning har biri ramziy tarzda adolat, davlat, aql va ofiyat (qanoat)ni aks
ettiradi. Ayni paytda asarda ular muayyan lavozim egasi sifatida ko‘rinadi.Asar
qahramonlarning o‘zaro suhbati asosiga qurilgan. Yusuf Xos Hojib tasvirida
Kuntug‘di «qilmishlari to‘g‘ri, fe’l-u raftori rost, tili chin, yetuk, ko‘zi va ko‘ngli
boy, bilimli, zakovatli, hushyor, yomonlarga misli bir olov edi».Oyto‘ldi – vazir,
ayni paytda Davlat ramzi. Uning Fe’l-atvorida barcha ezgu xislatlar mujassam.
Shunga qaramay, davlat alohida e’tiborni ham talab qildi. Yusuf Xos Hojib bunday
mulohazalarni o‘z qahramonlarini so‘zlatish orqali ko‘rsatib beradi.
Yusuf Xos Xojibning uqtirishicha, har bir kishi jamiyatga munosib
bo‘lib kamol topmog‘i kerak. Buning uchun, u tug‘ilgan kundan boshlab zarur
tarbiyani olmog‘i lozim. Farzandlar tarbiyasi nihoyatda erta boshlanmog‘i
shart.Shundagina ularning noo‘rin xatti-harakatlariga berilishining oldi
olinadi.Yusuf Xos Hojibning mazkur asari insonni har tomonlama kamolga
yetkazishning barcha masalalari o‘zining badiiy ifodasini topgan yirik ta’limiy-
axloqiy dostondir. Olim insonni kamolga yetishi uchun quyidagilarni nazarda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
124
tutadi:
1.Aqliy kamolot-bilim va zakovat. O‘quvli bo‘lish.
2.Axloqiy kamolot.
3.Jismoniy kamolot.
Yusuf Xos Hojib insonning kamolga yetishining yo‘l-yo‘riqlari, usullari,
chora-tadbirlarini yuksak badiiy mahorat bilan yoritib beradi. Shuning uchun ham
bu asar o‘zining ilmiy, ma’rifiy, tarbiyaviy ahamiyati bilan beqiyosdir.Shuning
uchun ham Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” dostoni turkiy xalqlar adabiyoti
tarixida muhim o‘rin egallagan durdona asarlardan biri deb e’tirof etiladi. Yuqorida
zikr etilgan buyuk va suyuk allomalarning merosi ilmiy-nazariy jihatdan
o‘rganildi. Hayotning mazmuni to‘g‘ri tushuntirish, farzandlarga to‘gri odob-
axloqni o‘rgatish, ezgu ishlarga odatlantirish qayd etilgan. Asarda barkamol avlod
tarbiyasi va turli yomon illatlardan yiroq tutish yoki xoli qilish bo‘yicha qator
tarbiya metodlari, usul va vositalari mavjud. O‘git-nasihat qilish, ibrat-oʻrnak
ko‘rsatish, rag‘batlantirish va qoralash kabi metodlarni xalqimiz asrlar davomida
qo‘llab kelgan bo‘lib, uning quyidagi ijobiy shakllari: tushuntirish, oʻrgatish,
mashq qildirish, yaxshi xislat va ishlarga undash, istak bildirish,maqtash, olqish
aytish, duo qilish, alqash, mukofotlash, taqdirlash, ishonch bildirish, oqlash,
vasiyat qilish kabi ta’lim metodlari va vositalari yoshlar tarbiyasida muhim o‘rin
egallaydi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamoloti masalasi
markaziy masala bo‘lib hisoblanadi. Mazkur asarda insonning jamiyat va hayotda
tutgan o‘rni, burch va vazifalari haqidagi muammolar o‘ziga xos tarzda bayon
etiladi. “Qutadg‘u bilig”ning tadqiqotchilaridan biri B.To‘xliyev ta’kidlaganidek,
Yusuf Xos Hojib “Komil inson haqida gapirar ekan, kamolotning qator belgilarini
ko‘rsatib o‘tadi. Ularning eng asosiysi alohida shaxsning o‘z manfaatlari, shaxsiy
istaklari doirasini yorib chiqib, boshqalar g‘ami bilan yashashi, ko‘pchilik
manfaati uchun fidoyi bo‘la bilishdir”. Haqiqatdan ham asarning har bir bayti
insonni tarbiyalashga, uni komillik sari yetaklashga qaratilgan. Bunda o‘qituvchi
2
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
125
mas’uliyatni his qilgan holda, asarni dars jarayonida o‘quvchilarga hayot bilan
bog‘lab tushuntirsa, dars jarayoni, albatta, qizg‘in bo‘ladi. Zero, adabiyot hayot
darsidir. Undagi keltirilganlarni bolalar hayotining har jabhasi bilan bog‘lab
oʻrgatsak, nur ustiga a’lo nur bo‘ladi. Tarbiya oiladan boshlanadi, to‘g‘ri. Lekin u
ta’lim dargohida yana ham pishib, sayqallanib boradi. Bola tarbiyasida ta’lim
muhiti salmoqli o‘rin tutadi. Yusuf Xos Hojibning asari nafaqat o‘sha davr, balki
bugungi kun uchun ham chuqur ahamiyat kasb etadi. Asardagi pand-nasihatlar
yillar davomida o‘z qadr-qimmatini, ahamiyatini yo‘qotmay kelmoqda. Biz
insonlarga bunday didaktik masalalarni o‘zida mujassam etgan asarlar doimo
kerak. Yusuf Xos Hojib ta’lim va tarbiyaning uzviy bog‘liq holda bo‘lishini tavsiya
etadi, o‘g‘il bolalarning bir necha san’at turini va hunarlarni tugal oʻrganmog‘i
lozimligini ta’kidlaydi, bu –ularning kelajak hayotlari jamiyat rivoji uchun kerak.
Yusuf Xos Hojib aqliy tarbiyaning baland mavqe tutishini eslatadi. Adib
tarbiyaning barcha turlari o‘zaro bilan uyg‘un bo‘lishini talab etadi.Shundagina
insonning aqlan barkamol, jismonan yetuk, axloqiy, ma’naviy boy bo‘lishiga
ishonadi. Farzandlarga turli bilim va hunarlar o‘rgatish, ularni go‘zal axloqli qilib
voyaga yetkazish ota – onaning burchidir. Yusuf Xos Hojib tarbiyada kattalar
namunasi, ajdodlar tarbiyasi alohida ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydi. Asarda
ilgari surilgan axloqiy xislatlar mohiyatining to‘laqonli ochib berilishi olimning
ta’lim-tarbiya, axloq masalalarini qay darajada chuqur bilganligidan dalolat beradi:
insoniylik, rostgo‘ylik, to‘g‘rilik, soflik, mehr-muhabbat, vafo,shafqat, muruvvat,
insof, adolat, ishonch, sadoqat, xushmuomalalik, shirinso‘zlik,saxovat, mardlik,
himmatlilik, tavoze, hurmat va ehtirom, tadbirkorlik. Aql-zakovat, halollik, ezgulik
kabi xislatlar ulug‘lanadi, ularga yolg‘onchilik,noinsoflik, fisqu fasod, bevafolik,
mehrsizlik, dag‘allik, qo‘pollik, baxillik, nomardlik, quvlik, hurmatsizlik,
nodonlik, johillik, haromxo‘rlik, ochko‘zlik kabi xislatlarni qiyoslab, ezgu
xislatlarning yaxshi oqibatlari va salbiy xususiyatlarning yomon oqibatlarini
misollar vositasida ishonarli qilib bayon etadi.Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u
bilig” asarida inson kamoloti masalasi markaziy masala bo‘lib hisoblanadi. Mazkur
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
126
asarda insonning jamiyat va hayotda tutgan o‘rni, burch va vazifalari haqidagi
muammolar o‘ziga xos tarzda bayon etiladi. Buyuk mutafakkir Yusuf Xos Hojib
“Qutadg‘u bilig” kitobining an’anaviy boshlamasidan keyinoq insonning haqiqiy
baxti bilimda ekanligini bayon etadi. U ilm, zakovatning ahamiyati haqida fikr
yuritish bilan birga unga alohida boblar ham bag‘ishlangan. Lekin olim faqat ilm-
ma’rifatning ahamiyatini ko‘rsatibgina qolmaydi, u bilim va zakovatning
amaliyotdagi o‘rnini ham yoritadi.Adib bilimli buyuk, uquvni ulug‘ deb ta’riflaydi.
Chunki zakovatli inson ulug‘ bo‘ladi, bilimli kishi buyuk bo‘ladi, deb ilmli
kishilarni asl toifadagi kishilarga qo‘shadi. Olim ezgu ishlarning barchasi ilm
tufayli amalga oshirilishini aytadi. O‘sha davrdayoq olim “Bilim hatto osmon sari
yo‘l ochur” deb bashorat qiladi.
U dunyoda odam paydo bo‘libdiki, faqat bilimli
kishilargina ezgu ish qilib, adolatli siyosat yurgizib kelgan, ana shu bilim va
zakovati tufayli kishilar razolatdan poklanganligini ta’riflaydi. Hatto hukmdorlar
ham yurtni, davlatni aql, ilm, zakovat bilan idora etsa, el-yurt farovon bo‘ladi, to‘q
va tinch hayot kechiradi, deydi. U kuch va qurolni aql va bilimdan keyingi ikkinchi
o‘ringa qo‘yadi.Sechu (ya’ni har yerda ma’lum xudo) insonni yaratti, tanladi,unga
hunar, bilim va uquv berdi.Asarda ilm, axloq, tarbiya va jismoniy kamolot bir
butunlikda ko‘riladi. Tarbiyada ota-ona, ta’lim muassasalari, ajdodlar merosi va
o‘qituvchining o‘rni alohida ta’kidlanadi. Asardagi nasihatlar yoshlar tarbiyasida,
ularni barkamol inson sifatida voyaga yetkazishda muhim vosita hisoblanadi.
Muallif bilim va zakovatni har qanday kuchdan ustun qo‘yadi va insonni jamiyatga
foydali shaxs sifatida tarbiyalashni asosiy vazifa deb biladi.
“Qutadgʻu bilig” – nafaqat o‘z davri, balki hozirgi zamon uchun ham
bebaho axloqiy-ma’rifiy manba hisoblanadi. Asar inson kamoloti, adolatli
boshqaruv, axloqiy tarbiya va ilm-fanning ahamiyatini teran ifodalab, yosh avlodni
ezgulikka undaydi. Yusuf Xos Hojibning bu asari bugungi kunda ham ta’lim va
tarbiya jarayonlarida qo‘llanilishi zarur bo‘lgan manbalar qatorida turadi.
3
.Yusuf Xos Hojib. Qutadg„u bilig. – T.: G„afur G„ulom nomidagi badiiy
adabiyot .Nashriyoti, 1971.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
127
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.https://elibrary.tdpu.uz/darsliklar/maktab-darsliklari/11-sinf-darsliklar.
2.Rahmonov N. O„zbek adabiyoti tarixi. – T.: “Sano-standart” nashriyoti,
2017.
3.”Экономика и социум” №10(77) 2020
4.Yusuf Xos Hojib. Qutadg„u bilig. – T.: G„afur G„ulom nomidagi badiiy
adabiyot .Nashriyoti, 1971.
5.Yusuf Xos Hojib. Qutadg„u bilig. – T.: Cho„lpon nomidagi nashriyot-
matbaa ijodiy uyi, 2007.
