Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
78
YER OSTI NAMLIGINING BINO VA INSHOOTLAR
DEVORLARIGA TA’SIRI MUAMMOLARI VA YECHIMLARI
TDMAU o‘qituvchilari Do‘sbekov To‘ychi Mengnorovich
Turayev Shavkat Suyunovich
(Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti o‘qituvchisi)
Annotatsiya: Ushbu maqolada grunt namligidan bino poydevor va
devorlarini an’anaviy himoya qilish usullari, grunt namligining poydevorga va u
orqali devor tanasiga kirib borishiga ishonchli to‘siq bo‘la olmasligi, unga
yangicha qarash masalasi ko‘tarilgan. Mazkur masalani hal etish uchun bino-
inshootlar poydevorlari va devorlarini yer osti suvlarining hamda grunt
namligidan saqlash bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlarining tartibi
keltirilgan.
Kalit so‘zlar: gidroizolyatsiya, grunt suvlarining agressivligi, bosimsiz
gidroizolyatsiya,
bosimga
qarshi
gidroizolyatsiya,
kapillyarga
qarshi
gidroizolyatsiya.
Sokol - devorning birinchi qavat poli sathidan pastda joylashgan, bino
atrofidagi yer sathigacha kamida 0,45-0,5 m bo‘lgan qismi bo‘lib, devorni grunt
namligi, atmosfera namligi va boshqa mexanik ta’sirlardan, polda zaxlik paydo
bo‘lishidan saqlaydi hamda to‘g‘ridan-to‘g‘ri poydevor ustida yotadi yoki
poydevorning davomiy qismi hisoblanadi. Devorni gruntdan ko‘tarilishi mumkin
bo‘lgan kapillyar namlikdan saqlash uchun sokolda otmostkadan kamida 150-200
mm balandlikda, poldagi gidroizolyatsiya qatlami sathida pol, ruberoid kabi
rulonli materiallardan gorizontal gidroizolyatsiya qatlami yotqiziladi. Seysmik
hududlarda esa bu gorizontal gidroizolyatsiya qatlami, qalinligi 30 mm dan kam
bo‘lmagan 1:2 nisbatdagi sement-qum qorishmasidan bajariladi .
GIDROIZOLYATSIYA MATERIALLARI
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
79
inshootlarini, binoni, suv va kimyoviy agressiv suyuqliklarning zararli
ta’sirlaridan himoya qilinadigan materiallar. Vazifasiga kura, Gidroizolyatsiya
materiallarining filtralanishga qarshi, korroziyaga qarshi va germetiklaydigan
xillarga; asosiy materialining turiga ko‘ra bitumli, plastmassali, mineral, metall va
boshqa xillari bor.
Bitumli Gidroizolyatsiya materiallari eritkichlarda suyuqlantirilgan bitumlar
(bitum lаklari va emallari) dan yoki suvda eriydigan bitumlar (bitumli emulsiyalar,
pastalar) dan foydalaniladi va bevosita himoya qilinadigan materiallarga surkaladi.
Keyingi vaqtlarda elastikligi yuqori va yorilmaydigan bitumli-polimer
Gidroizolyatsiya materiallari keng ishlatiladi. Plastmassali Gidroizolyatsiya
materiallari epoksid, poliefir, polivinil va boshqa lak-bo‘yoqlar, polimer eritmalar
va betonlar, polietilen, polivinilxlorid pardalar, kauchukli germetiklar, rezina
lentalar, shishaplastlar tarzida ishlab chiqariladi va ular himoya qilinadigan
materiallarga surkaladi, suvaladi, yelimlanadi va qoplanadi. Mineral
gidroizolyatsiya materiallari sement, loy va boshqa qovushoq minerallar asosida
tayyorlanib, sement va silikat bo‘yoqlar, gidrofob to‘kmalar, loy-beton
tuldirgichlar tarzida ishlab chiqariladi. Ular himoya qilinadigan materiallarni
bo‘yashda, suvashda filtrlanishga qarshi tuldirgichlar sifatida ishlatiladi. Metall
gidroizolyatsiya materiallari jez, mis, qurg‘oshin, pulat listlar tarzida ishlab
chiqariladi,
himoya
qilinadigan
materiallar
uraladi.
Hozirda
metall
Gidroizolyatsiya
materiallarining
o’rnini
plastmassali,
shishaplastikali
Gidroizolyatsiya materiallariga olinmoqda.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
80
Devorlarni poydevor orqali gruntdan ko‘tarilishi mumkin bo‘lgan kapillyar
namlikdan saqlash usuli (usullari)dan foydalangan holda ham, devorlarda
namlikning
yuqoriligi-bu
juda
ko‘p foydalanilayotgan (ekspluatatsiya
qilinayotgan) binolar uchun muammodir. Ayniqsa bu muammo, 96 grunt namligi
bilan bevosita aloqada bo‘lgan eng noqulay sharoitlarda ishlaydigan yerto‘la va
sokol devorlari uchun juda muhimdir. Binolarni ekspluatatsiya qilish amaliyoti
shuni ko‘rsatdiki, grunt bilan poydevor, devorlar bilan poydevor orasidagi
gorizontal va vertikal gidroizolyatsiya o‘zining himoya xususiyatlarini yo‘qotishi
tufayli, tashqi devor grunt namligi bilan namlanganda, binolarning ekspluatatsiya
sifati, ularning mustahkamligi va uzoqqa chidamliligi sezilarli darajada kamayadi.
Keng tarqalgan vertikal gidroizolyatsiya usullari (bo‘yoq, yopishtiriladigan,
suvoq) ham 10-12 yildan keyin namlikni poydevor tanasiga kirishining oldini olish
xususiyatini yo‘qotadi. Gruntlar namligidan namlangan poydevordan tashqi
devorlarni himoya qilish sifatida turli gidrofob qo‘shimchalarga ega sement-qum
qorishmali gorizontal gidroizolyatsiya qatlamlar qo‘llaniladi va bu qatlam ham
vaqt o‘tishi bilan o‘z (gidroizolyatsiya) xususiyatlarini yo‘qotadi (1-rasm).
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
81
1-rasm. Grunt namligidan namlangan tashqi devor
Binolarning ekspluatatsiya qilish davrida gorizontal va vertikal
gidroizolyatsiya qatlamlarning o‘z xususiyatini yo‘qotishi yoki shikastlanishi,
grunt namligining poydevor tanasiga shimilishiga va namlikning kapillyar
naychalar orqali devorlarning pastki qismlarini namlanishiga olib keladi.
Amalda, poydevor to‘liq namlanadi va bu namlik kapillyar naychalar orqali
g‘isht devorlarda 0,5 m balandlikkacha ko‘tariladi. Agar devor materialida yuqori
gigroskopiklikka ega bo‘lgan xlorid tuzlari mavjud bo‘lsa, bu namlik 3-4 metr
balandlikga, ba’zan esa 5-6 metr balandlikgacha ko‘tariladi. Bunday
namlanishning oqibatlari tashqi devorlarning issiqlik muhofazasi sifatlarining
pasayishiga, xona pardozining buzilishiga va ifloslanishiga, bino fasadida tuz
dog‘larining hamda namlangan tashqi devor ichki sirtida mog‘or va
qo‘ziqorinlarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi (2-rasm). Ushbu holat, bunday
binolarda yashashga va ishlashga majbur bo‘lgan odamlarni bir qator jiddiy
kasalliklar bilan kasallanishiga olib kelishi mumkin. Shuni ta’kidlash kerakki,
xorijda (xususan Germaniya, Norvegiya va Finlyandiya) olib borilgan tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, ushbu hodisalar sababli kelib chiqadigan kasalliklar
tufayli o‘lim darajasi, yo‘ltransport hodisalari natijasida yuzaga kelgan o‘lim
darajasidan ortib ketgan.
Noqulay gigienik sharoitlardan tashqari, tashqi to‘siq konstruksiyalarida
namlikning ortishi tashqi to‘siq konstruksiyalarning buzilishini tezlashishiga olib
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
82
keladi. Bu esa ekspluatatsiya xarajatlarning sezilarli o‘sishiga sabab bo‘ladi.
2-rasm. Namlangan tashqi devor ichki sirtidagi mog‘or va
qo‘ziqorinlar
Hozirgi vaqtda qurilishga bo‘lgan talab va munosabat o‘zgarmoqda, ko‘plab
yangi texnologiyalar va qurilish ashyolari qo‘llanilmoqda. Biroq, bino va
inshootlar qurilishi sifatiga, uning uzoqqa chidamliligiga, ishonchlilik darajasiga,
bino va inshootlarning ichki va tashqi muhitiga, tashqi devordan issiqlikning
intensiv yo‘qotilishiga sezilarli ta’sir etuvchi omil-kapillyar namlikning sokol
devorlari orqali devor qalinligiga kirib borishidan saqlash muammosini hal etishga
oqsamoqda. Buning asosiy sabablariga quyidagilarni keltirish mumkin:
-masalaga yetarlicha ahamiyat bermaslik, ayniqsa aholi turar-joylari
qurilishida mutaxassislarning jalb etilmasligi;
-binoni qurish va boshlang‘ich foydalanish davrida tashqi devor namligi
sezilmasdan, ma’lum vaqt o‘tgach undagi namlikning sekinlik bilan oshgani
uchun, unga yetarlicha e’tibor bermaslik;
-konstruksiyalardagi assimilyatsiya hodisasi tufayli, poydevorni grunt
namligidan himoyalovchi aniq va keng tarqalgan, amaliyotda vaqt sinovidan
o‘tgan usul (yoki usullar) ning mavjud emasligi;
-tashqi devorlarni, sokol devorlari-poydevor orqali o‘tadigan kapillyar
namlikdan himoyalovchi gorizontal gidroizolyatsiya qatlamining aniq va keng
tarqalgan, amaliyotda vaqt sinovidan o‘tgan usul (yoki usullar)ning mavjud
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
83
emasligi;
-ushbu masalaga tegishli adabiyotlarda, shu jumladan, amaldagi me’yoriy
hujjatlarda ham, aniq talablarning mavjud emasligi;
-qo‘llanilayotgan namlikdan himoyalovchi (gidroizolyatsiya) ashyolarning
xizmat davri, ularning doimiy namlanishi tufayli, atrofidagi namlanmagan
ashyolardan (beton, g‘isht) sezilarli kamligi;
-poydevorlarni yer osti suvlarining agressiv ta’siridan himoya qilishga
yetarlicha e’tibor qaratmaslik, ya’ni poydevorlarni ostki qismidan gidroizolyatsiya
qilishga alohida e’tibor bermaslik;
-muammoga oid ilmiy izlanishlar va tavsiyalarning nisbatan kamligi,
zamonaviy namlikdan himoyalovchi (gidroizolyatsiya) ashyolarni o‘rganmaslik,
targ‘ibot etmaslik, ularning qimmatligi yoki bajarish texnologiyalarining
o‘zlashtirilmaganligidir.
Ekspluatatsiyadagi bino va inshootlar umrboqiyligini ta’minlash uchun,
birinchi navbatda ularning asos va poydevorlarini o‘rganib, haqiqiy texnik holatini
baholash, zarur bo‘lgan hollarda esa poydevor usti gidroizolyatsiyasini tiklab, asos
gruntini mustahkamlash yoki poydevorni kuchaytirish lozim bo‘ladi. Tadqiqot
doirasida namlikning kapillyar ko‘tarilishiga gidroizolyatsiya konstruksiyasining
ta’sirini o‘rganish maqsadida, bino va inshootlar devorlarini namlikdan muhofaza
etish muammosiga bag‘ishlangan maxsus ilmiy tajriba sinov ishlari bajarilishi
rejalashtirildi. Bu tajriba sinov ishlari ikkita holatda olib boriladi:
a) birinchi holatda - poydevor tovoni grunt namligidan himoya qilingan
holda, poydevor va devor o‘rtasida turli qatlamli gorizontal gidroizolyatsiyalar
hosil qilinib, poydevor ustki qismida barpo etilgan devorlarda namlikning
kapillyar ko‘tarilishi hamda o‘zgarishi vaqt mobaynida kuzatib boriladi;
b) ikkinchi holatda-poydevor tovoni grunt namligidan himoya qilinmagan
holda, poydevor va devor o‘rtasida turli qatlamli gorizontal gidroizolyatsiyalar
hosil qilinib, poydevor ustki qismida barpo etilgan. Devorlarda namlikning
kapillyar ko‘tarilishi hamda o‘zgarishi vaqt mobaynida kuzatib boriladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
84
Barcha tajribalarda foydalanilgan suv turli agressiv tarkibli qilinib, uning
sathi poydevor tovoni sathidan bir xil balandlikkacha ushlab turiladi. Tadqiqotning
bosh mezoni etib, binolarni ekspluatatsiya qilish davrida gruntdagi namlikni,
bosimsiz yuza suvlaridan hosil bo‘ladigan grunt namligini, yer osti suvlari
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
85
sathining ko‘tarilishidan hosil bo‘ladigan grunt namligini assimilyatsiya tufayli
poydevor konstruksiyasi tanasiga shimilishiga va undagi namlikni devor tanasiga
o‘tkazmaydigan, qurilish jarayoni jadalligiga sezilarli ta’sir etmaydigan, uni
qo‘llashda maxsus sharoit, qo‘shimcha asbob-uskunalar talab qilmaydigan,
Respublikamizda ishlab chiqariladigan xom-ashyolardan tanlab, sinovdan
o‘tkazib, amaliyotda qo‘llash uchun samarali usul ishlab chiqish va tavsiya etish
belgilangan.
Tajriba-sinov ishlarini o‘tkazish maqsadida, poydevor va devor namligini
vaqt bo‘yicha o‘zgarishini aniqlovchi MEGEON 20501-rusumli (qattiq
materiallarning namligini o‘lchagich-Vlagomer) zarur asbob-uskuna bilan
ta’minlandi. Shu bilan birga qalinligi 3 mm li po‘lat listlardan, eni 62 sm, uzunligi
100 sm, balandligi 25 sm etib, 6 dona maxsus qutilar yasaldi.
Tajriba-tadqiqotlardan olingan ma’lumotlar davriy ravishda, turli jadvallarda
qayd etilib, statistik tahlil qilinib, umumlashtirilib borildi. Kuzatuvlar hamda
tajriba-tadqiqot sinov ishlari kamida bir yilga, ya’ni to‘rt mavsumga
mo‘ljallangan.
Xozirgi kunda yangi qurilayotgan binolar soni ortib bormoqda. Ushbu
binolarda xam bino-inshootlar poydevorlari va devorlarini ichki va tashqi yomgir,
qor, yer osti suvlarining hamda grunt namligidan turli mexanik ta’sirlardan saqlash
bo‘yicha turli gidroizolyatsiya konstruksiyalari ishlatilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYОTLAR
1.E.S.Tulakov. Binolarning energiya samaradorlik injeneringi. O‘quv
qo‘llanma. 2020 y. 114, 128-betlar.
2.Tulakov E. S., Inoyatov D. T., Kurbonov A. S. Waterproofing And
Calculation Of The Thickness Of The Insulation Of The Basement Wall Of A
Low-Rise EnergyEfficient House In Accordance With Domestic And Foreign
Standards And Norms //International Journal of Scientific and Technology
Research.-2019.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
86
-T. 8. -№. 11. -S. 3311-3314.
3.Dusbekov T.M
.
LINKING A MODERN INTERACTIVE METHOD TO THE
METHOD OF AUDIO SLIDE PEDAGOGICAL TECHNOLOGY "Ekonomika i
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_fc5cd1ee91e4482890598bb1ea9cfe1b.pdf
4. Do‘sbekov T M. Tarmoq texnologiyasi asosida masofaviy ta’lim shartlari va
ta’lim jarayonini tashkil etish xususiyatlari. "Ekonomika i sotsium" №11(90) 2021
www.iupr.ru
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_51b31efcb4674ca9bdee672781ad2a1b.pdf
5.Dusbekov T.M
.
DISTANCE EDUCATION AND METHODS OF ITS
ORGANIZATION GALAXY
In Volume 9, Issue 8, Aug, 2021
ISSN (E): 2347-
6915
https://internationaljournals.co.in/index.php/giirj/article/view/229/219
6.Do‘sbekov T M O‘zaro bog‘liqlik metodi, o‘rgatuvchi va o‘rganuvchi tarmog‘i
"Ekonomika i sotsium" №12(91) 2021
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_fc5cd1ee91e4482890598bb1ea9cfe1b.pdf
