Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
53
TALABALARNING IJODKORLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISHDA TASVIRIY FAOLIYATNING
O’RNI VA AMALIY AHAMIYATI
Umedulloyev Munirbek Mirzoqul o‘g‘li
Mallayev Behruz Qo‘ldosh o‘g‘li
Termiz davlat Muhandislik va agrotexnologiyakar universiteti
“Bino va inshootlar qurilishi” kafedrasi o‘qituvchilari
Kalit so’z: ijodkorlik qobiliyati, tasviriy faoliyat, qog’oz, bo’r, bo’yoqlar,
tahlil, sintez, taqqoslash umumlashtirish, idrokning sifatlari, chiziq, loy.
Boshlang’ich sinf o’quvchilariga rasm chizish, loydan buyumlar yasash va
applikatsiya-bu tasviriy faoliyat turlari bo’lib, ularning asosiy vazifasi tevarak-
atrofni obrazli aks ettirishhisoblanadi. Masalan, yozuvchining she’ri va
rassomning asari. Tasviriy faoliyat maktab yoshidagi bolalarni har tomonlama
tarbiyalashda katta ahamiyatga egadir. Tasviriy faoliyat boshlang’ich sinf
o’quvchilarini har tomonlama tarbiyalashda katta ahamiyat kasb etadi. Tasviriy
faoliyat boshlang’ich sinf o’quvchilarining ongini har tomonlama tarbiyalashda
katta ahamiyatga egadir. Birorta predmetni chizish yoki yasash uchun albatta u
bilan oldindan tanishish yoki kuzatib chiqish, unihg shakli, katta- kichikligini,
qismlarinihg joylashishi, ranggini bilish kerak bo’ladi. Bu jarayonda ko’rish,
sezish, qo’l harakatlari ishtirok etmay qolmaydi. O’quvchilar boshlang’ch
sinflarda predmet va hodisalarni kuzatish vako’rib chiqish jarayonida predmetni
katta kichik guruhlarga bo’lib, uning shaklini o’zgartirib, rangini turli-tumanligi
bilan tasvirlaydilar. Shuningdek, tasviriy faliyat jarayonida boshlang’ich sinf
o’quvchilari turli xil material (qog’z, bo’r, bo’yoqlar va hokozalar) bilan ularning
o’ziga xos xususiyatlari, ular bilan ishlash texnikasi bilan tanishadilar,bu esa
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
54
boshlang’ich sinf o’quvchilarining aqlan o’sishiga sabab bo’ladi. Tasviriy faoliyat
jarayonida boslang’ich sinf o’quvchilarida fikr yuritish operatsiyalari (tahlil,
sintez, taqqoslash umumlashtirish) ning rivojlanishiga imkon beradi, bu, o’z
navbatida, o’quvchilarning oqilona fikrlashi va o’sishiga olib keladi. Bu
jarayonda o’quvchilarning nutqi rivojlanadi. Sensor tarbiyani amalga tasviriy
faoliyatning ahamiyati katta. Chunki o’quvchilar o’z ishlarida bizning
hayotimizda jamiyatda bo’layotgan voqea-hodisalarni tasvirlarda aks ettiradilar,
bajargan ishlaridan mamnun bo’ladilar, zavqlanadilar vahayojonlanadilar.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida tasviriy faoliyat jarayonida irodaning sifatlari -
boslangan ishni oxiriga yetkazish, oldiga maqsad qo’yib, o’shani bajarishga
tomon intilish, qiyinchiliklarni yengish, o’rtoqlariga yordamlashish kabi
xususiyatlar rivojlanadi va shunday tarbiyalanib boradi. Jamoa ishini yaratish
jarayonida bolalarga biriga yordam, kelishib ishlash kabi sifatlar tarbiyalanadi.
Jamoat ishini yaratish jarayonida o’quvchilar bir biriga yordam, kelishib ishlash
kabi sifatlar tarbiyalanadi. Tasviriy faoliyat bu o’quvchilarni o’z oldiga qo’ygan
maqsadlarini bajarishda tinmay mehnat qilishga undovchi faliyat hisoblanadi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida mehnat ko’nikmalarini o’stirish, tarbiyalash
kerak, faqat navbatchilik orqali ba’zi bolalarga emas, balki, har bir bolaga.
Tasviriy faliyat o’quvchilarga estetik tarbiya berishning asosiy vositasi
hisoblanadi. Har bir predmetning katta-kichikligini, ranhgini, shaklini fazoda
joylashishini ajratish, bu estetik sezgining bo’laklari hisoblanadi. Boshlang’ich
sinf o’quchilarida estetik sezgining rivojlanishi-bu rangi, retmi, proporsiyani
chuqur sezish bilan bog’liqdir. Bolalar rangni, shaklni,uning xilma-xilligini sezsa
yoki his etsa, u shunchalik ranglar aralashmasining xilma- xilligidan zavq oladi,
bahramand bo’ladi (1-rasm).
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
55
1-rasm
Boshlang’ich sinf o’quchilarida estetik sezgining rivojlanishi, ularda
predmetga va uning bazi sifatlariga nisbatan estetik baho berishga o’rganadilar.
Ularda Tasviriy san’at asarlarini tushunishga, ularga nisbatan his-tuyg’uni,
munosabatni
tarbiyalaydi
tasviriy
faoliyat
o’quchilarda
badiiy-ijodiy
qobiliyatlarini o’stirishda muhim rol egallaydi. Bolaning badiiy-ijodiy o’sishi bu
obrazli fikr yuritish, estetik idrok etishni va obraz yaratishda zarur bo’lgan
malaka, ko’nikmalarni egallash hisoblanadi. Masalan, tabiatga yoki istirohat
bog’iga sayr, kuz faslida sayohat uyishtirish. O’qituchi o’quvchilarni predmet
yoki tevarak-atrofni kuzatishda paydo bo’iuvchi estetik his-tuyg’u, orqali,
tevarak-atrofga, kishilar mehnatiga to’g’ri baho berish, vatanga nisbatan
muhabbat kabi sifatlarni tarbiyalash mumkin. Bolalarni o’z ishini yana ham
chiroyli va yaxshi bajarish, boshqalarga yoqadigan, ularni ko’rganda quvonadigan
qilib yaratish bu badiiy, ahloqiy tarbiyalashning asosiy vazifasi hisoblanadi.
Boshlang’ich sinf o’quchilarida tasviriy faoliyat katta ahamiyat kasb etadi. Rasm,
loy, qurish materiallari bo’yicha bilim, malakalarini egallash maktabda tasviriy
faoliyat darslari va mehnat darslarini muvofaqqiyatli egallashlariga asos bo’ladi.
Shunday qilib boshlang’ich sinf o’quvchilari tasviriy faoliyat jarayonida olgan
malakalari bolalarning maktab hayotida jamoaga kirishib izlanuvchanlik
qiziquvchanlik hislatlarining paydo bo’lishiga asos bo’ladi. Tasviriy faoliyat-
bolalar bilan olib boriladigan ta’lim-tarbiyaviy ishning qismi sifatida
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
56
boshlang’ich ta’limni olish jarayonida tasviriy faoliyat o’quvchilar bilan olib
boriladigan butun ta’lim-tarbiyaviy ishning qismi hisoblanadi. O’quchilarning
tasviriy faoliyatlarini rivojlantirishda asosan ish o’rnini to’g’ri tashkil etish
muhim omillardan biri hisoblanib o’quvchining tog’ri jismoniy rivojlanishida
ham asosiy o’rin tutadi. Bunda o’quvchining chizish molbertida to’g’ri o’tirib
to’g’ri rasm ishlash qoidalarini ham unutmaslik zarur hisoblanadi. O’quchining
molbert oldida o’tirish holati hamda qalamni qanday ushlash ko’rsatilgan, demak
molbert oldida egilmasdan, qalam ushlab turgan qo’lni bukmasdan tog’ri o’tirish
talab qilinadi. Qo’lni bukmasdan qog’oz yuzasida naturadagi buyumlarni
tasvirlash ancha qulay. iloji boricha hotirjam va yengil harakatlar bilan
qo’yilmadagi buyumlardan ko’zni uzmagan holda tasvirlash zarur. Qalam,
asosan, uchta barmoq bilan ushlanadi. Qalamni erkin ushlashga o’rganish kerak.
Uni qattiqroq yoki bo’shiroq bosish orqali har xil chiziqlar chizish mumkin (2-
rasm).
2-rasm
Tasvir chizganda qalamni qo’l barmoqlariga moslab bo’shiroq ulash lozim.
Shu tariqa umumta’lim maktablarida boshlang’ich sinf o’quvchilarining tasviriy
faoliyatlarini rivojlantirib boriladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
57
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.S.Abdirasilov, B.Boymetov, N. Tolipov. “Tasviriy san’at”-T.:“Ilm ziyo”.2010-
y.
2.M.Nurmatova, Sh.Hasanova. “Rasm Buyumlar yasash va tasviriy faoliyat
metodikasi”.-T.: “Musiqa” nashriyoti. 2010-y.
3.S.F.Abdirasilov. “Tasviriy san’at va uni o’qitish metodikasi”.-T.: “Ilm Ziyo”.
2011-y.
4.B.N.Oripov. “Tasviriy san’at va uni o’qitish metodikasi”.-T.: “Ilm ziyo”. 2014-
y.
