Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
35
SURXONDARYO VILOYATI ZIYORATGOHLARI KO‘KALAMZOR
MUHITIDA GULZORLAR KOMPOZITSIYASI LOYIHA TAKLIFINI
ISHLAB CHIQISH
Beknazarova Mahbuba Nortojiyevna
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
E-mail:
Sharipov Bahodir Xolboyevich.
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti
Annotatsiya: Maqolada Surxondaryo viloyatidagi ziyoratgohlar hududini
obodonlashtirishda gulzorlar kompozitsiyasini yaratish va uni ko‘kalamzor
muhitda uyg‘unlashtirish masalalari yoritilgan. Landshaft dizayni tamoyillari
asosida zamonaviy yondashuvlar, mahalliy iqlim va madaniy-milliy xususiyatlarni
hisobga olgan holda loyiha takliflari ishlab chiqilgan. Tadqiqot davomida joylarda
kuzatuv, flora holati tahlili va estetik ko‘rinishlarga e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar: gulzor kompozitsiyasi, landshaft dizayni, ziyoratgoh,
Surxondaryo, ko‘kalamzor muhit, obodonlashtirish.
KIRISH
Bugungi
kunda
O‘zbekistonda
ziyoratgohlar
infratuzilmasini
obodonlashtirish va estetik holatini yaxshilash dolzarb masalalardan biri sanaladi.
Ayniqsa, bu borada landshaft dizayni elementlari, jumladan, gulzorlar
kompozitsiyasining to‘g‘ri va uyg‘un tashkil etilishi muhim rol o‘ynaydi.
Surxondaryo viloyatida mavjud tarixiy va diniy ziyoratgohlar atrofini
ko‘kalamzorlashtirish orqali ularning ruhiy-ma’naviy muhitini boyitish mumkin.
Surxondaryo viloyati ekologik dizayn tamoyillarini tatbiq etish orqali
barqaror shahar landshaftini yaratish imkoniyatiga ega. Suv tejash texnologiyalari,
mahalliy o‘simliklardan foydalanish, yashil infratuzilmani rivojlantirish va quyosh
energiyasidan samarali foydalanish orqali viloyatdagi ekologik muhitni yaxshilash
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
36
va iqlim o‘zgarishiga moslashish mumkin.
Ziyoratgohlar va ularning madaniy-ma’naviy roli: Surxondaryo viloyatida
Hakim Termiziy, Sayyid At-Termiziy, Sultan Saodat majmuasi kabi ko‘plab
ziyoratgohlar mavjud. Ushbu maskanlar asrlar davomida e’tiqod, ilm va axloqiy
tarbiyaning markazi bo‘lib kelgan. Shuning uchun ularning tashqi muhiti ham ana
shu ma’naviyatga mos tarzda bezatilishi zarur.
1. Ko‘kalamzorlashtirishning ekologik va estetik ahamiyati:
Ko‘kalamzorlashtirish ziyoratgohlar atrofiga ekologik muvozanat olib
kiradi. Daraxtlar, butalar, maysazorlar va gullar:
o
havoni tozalaydi,
o
mikroiqlimni barqarorlashtiradi,
o
ruhiy osoyishtalikni ta’minlaydi.
o
Estetik jihatdan esa landshaft kompozitsiyasi har bir
me’moriy obida bilan uyg‘unlashgan bo‘lishi lozim. 3. Surxondaryo
tajribasidan namunalar
Termiz shahridagi Sulton Saodat majmuasi atrofi oxirgi yillarda
ko‘kalamzorlashtirish bo‘yicha namunali loyihalardan biri hisoblanadi. Bu yerda:
•
yirik manzarali daraxtlar (chinor, akatsiya),
•
o‘rtacha balandlikdagi butalar (tuyaqorin, pirakanta),
•
gulli maysazorlar uyg‘unligida kompozitsiya yaratilgan.
Sultan Saodat majmuasi ko‘kalamzor muhitidagi gulzor kompozitsyasi loyihsi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
37
Shuningdek, Sayyid At-Termiziy maqbarasi atrofida mahalliy o‘simlik
turlari va zamonaviy landshaft yondashuvi asosida kompozitsiya yaratilmoqda.
Ziyoratgohlar va ularning landshaft muhiti: Surxondaryo viloyatida
joylashgan Hakim at-Termiziy, Sayyid At-Termiziy, Sultan Saodat majmuasi
singari ziyoratgohlar o‘zining tarixiy va ma’naviy ahamiyatiga ega. Ularning atrofi
ko‘p hollarda tabiiy landshaft bilan uyg‘unlashmagan yoki yetarlicha
obodonlashtirilmagan.
Gulzorlar kompozitsiyasi va ularning ahamiyati:Gulzorlar nafaqat
bezak vazifasini bajaradi, balki ziyoratgohga kelgan insonlarga ruhiy osoyishtalik
baxsh etadi. To‘g‘ri tanlangan gulli o‘simliklar ziyoratgoh muhitini jozibador
qiladi. Gulzor kompozitsiyasini yaratishda quyidagi tamoyillar muhim
hisoblanadi:
Simmetrik va assimetriya yondashuvi – tarixiy joylar uchun klassik
simmetrik tartib ma’qul;
Rang uyg‘unligi – och rangli, tinchlantiruvchi gullardan foydalanish
(masalan, oq lola, binafsha, atirgul);
Davriy o‘zgaruvchanlik – fasllarga qarab gullarning almashinib borishi.
Mahalliy sharoitga mos o‘simliklar tanlovi:
Surxondaryo viloyati iqlimiga mos quyidagi gullar tanlovi tavsiya
qilinadi:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
38
❖
Bahor – lola, boychechak, nishona;
❖
Yoz – atirgul, petuniya, kalendula;
❖
Kuz – xrizantema, qizg‘aldoq;
❖
Qish mavsumida esa doimiy yashil butalardan foydalanish
maqsadga muvofiq.
Loyihaviy taklif: Ziyoratgoh atrofiga quyidagi dizayn yechimlari
asosida gulzorlar tashkil etilishi mumkin:
•
Markaziy yo‘lak bo‘ylab simmetrik tartibda gul yostiqchalari;
•
Har bir kirish yo‘li oldida aylana shaklidagi rang-barang
kompozitsiya;
Har bir gulli zonada guldonlar, past bo‘yli butalar va yoritish
moslamalari.
XULOSA
Surxondaryo viloyati ziyoratgohlari atrofini ko‘kalamzorlashtirishda
gulzorlar kompozitsiyasining ahamiyati beqiyosdir. To‘g‘ri tanlangan dizayn,
o‘simliklar va kompozitsiya orqali estetik muhit yaratilibgina qolmay,
ziyoratgohlarning ruhiy-ma’naviy qimmati ham yanada ortadi. Ushbu maqolada
berilgan takliflar ziyoratgohlarni zamonaviy landshaft dizayni asosida
obodonlashtirishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Qodirova, M. (2020). Ziyoratgohlar va ularning landshaft dizaynidagi
o‘rni. Toshkent: “Fan” nashriyoti.
2. Juraev, I. (2018). Gullarning biologik xususiyatlari va ekish texnologiyasi.
Termiz: Surxon nashriyoti.
3. Jo‘raqulova, N. (2019). Manzarali gullar katalogi va ularning parvarishi.
Toshkent: “Universitet” nashriyoti.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
39
4. Abdullayeva, S. (2021). Landshaft arxitekturasi asoslari. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
5. Rahmonov, B. (2022). Ziyorat joylari va ularning ijtimoiy-ma’naviy
ahamiyati. Termiz: Ilm Ziyo.
6.
Beknazarova .M.N. Iqlim o‘zgarishi sharoitida shahar landshaft
arxitekturasi: yashil infratuzilma va barqaror rivojlanish yondashuvlari. Vol. 42
No. 2 (2025): ЛУЧШИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ |
ЧАСТЬ-42 | ТОМ-2 8-aprel, 2025 yil. 104-109 bet
7. Beknazarova .M.N. Bolalar maydonchalari uchun landshaft dizayni:
xavfsiz va qiziqarli makonlar yaratish Vol. 42 No. 2 (2025): ЛУЧШИЕ
ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ | ЧАСТЬ-42 | ТОМ-2 8-aprel,
2025 yil. 110-116 bet
8. Beknazarova .M.N. Ko‘cha yoritgichlarining landshaft arxitekturasiga
ta’siriVol. 42 No. 2 (2025): ЛУЧШИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ
ИССЛЕДОВАНИЯ | ЧАСТЬ-42 | ТОМ-2 8-aprel, 2025 yil. 117-122 bet
9.
Beknazarova .M.N. Go'zal va uyg'un bog' yaratish 42 No. 2 (2025):
ЛУЧШИЕ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ | ЧАСТЬ-42 | ТОМ-2
8-aprel, 2025 yil. 123-129 bet
