Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
25
RESPUBLIKAMIZDAGI SUV OMBORLARNING TASNIFLANISHI
Ahatov Bekzod
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti assistenti
+99888 112 96 26
Murodaliyev Rustambek
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar universiteti talabasi
+998996166489
Adxamjonov Asrorbek
Student of Termiz State University of Engineering and Agrotechnologies
+998915772750
Annotatsiya: Hozirgi paytda mamlakatimizda suv omborlarga katta e’tibor
berilmoqda. Suv omborlar tog‘li rayonlarda va pastliklarda qurilgan bo‘ladi.
O‘zbekiston hududidagi suv omborlarining ko‘pchiligi pastlik rayonlariga
tegishlidir. Shuni aytish lozimki, past tekisliklardagi suv omborlar tog‘li
rayonlarnikiga qaraganda suv tarkibidagi cho‘kindilar miqdori katta bo‘ladi.
Maqolada esa huddi shu masalar yuzasidan fikir boradi yani joylashish o‘rni
maydoni hamda loyqa bosish holati to‘g‘irisida.
Kalit so‘zlar: suv ombor, quyilma, o‘zanli, normal dimlangan sath,
gidroelektrostansiya, loyqa bosishi, cho‘kindilar.
Hozirgi vaqtgacha suv omborlarining turli belgilar bo‘yicha ko‘p tasniflari
taklif qilingan. Orol dengizi havzasida 60 dan ortiq suv omborlari mavjud bo‘lib,
ularning foydali hajmi 10 mln.m3 dan oshiq. Barcha suv omborlarning umumiy
hajmi 64,5 km3 bo‘lib, undan 46,5 km3 foydali hajm hisoblanadi.
Suv ombori bu – qish faslida soyliklar va daryolarning suvlari hisobiga o‘z
hajmini to‘ldirib, halq xo‘jaligi soxasida va elektrostansiya sohalarida suvni
iste’molchiga yetkazib berishni ta’minlashga mo‘ljallangan gidrotexnik inshootdir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
26
Suv omborlari asosan ikki xil bo‘ladi:
1.
Quyilma suv omborlar
– bunda suv omboriga maxsus kanallar orqali suvni
yetkazib beradi. Bu suv omborlarida suv nasoslar yordamida keltiriladi. Lekin bu
suv omborlarini loyqa bosib ketsa, ularni tozalashni iloji umuman yo‘qoladi va
shuni oldini olish maqsadida suvning tiniqligiga katta ahamiyat beriladi.
2.
O‘zanli suv omborlar
– bu suv omborida oqim oldini to‘sib, suvni ushlab
qolishdan iborat. Bu suv omborlarida oqimdagi barcha loyqaliklar kelib suv
omborida qoladi. Buning natijasida quyilma suv omborlarnikiga qaraganda loyqa
to‘lishi tezroq kechadi.
O‘zbekistondagi quyilma suv omborlar Andijon, Buxoro, Jizzax, Namangan,
Samarqand, Sirdaryo, Surxondaryo, Farg‘ona va Qashqadaryo viloyatlarida
joylashgan. Ular quyidagi (1 - jadvalda) keltirilgan:
O‘zbekistondagi quyilma suv omborlar
№
Suv omborlar
nomi
Umumiy
suv
hajmi
Foydali
suv
hajmi
O‘lik suv
hajmi
Suv
ombor
maydon
i
To‘g‘
on
balandligi
mln.m3
km2
m
1
Asaka-Adir
3,5
3,5
0,5
0,29
24
2
Quyumozor
320
270
50
18
28,1
3
To‘dako‘l
1150
1010
140
215
11
4
Sho‘rko‘l
170
170
17
42,3
14,5
5
Jizzax
100
87,3
13
12,4
25
6
Qovultepa
53
50
3
3
40
7
Talimarjon
1525
1400
125
77,3
35
8
Qamashi
25
23,8
1,2
3,82
14,9
9
Toshloqsoy
2
1,65
0,35
0,24
32
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
27
1
0
Kosonsoy
165
160
5
8
64
1
1
Eskiyer
18,5
16
2,5
1,72
23
1
2
Ko‘ksereksoy
6,2
5,63
0,565
0,64
12,5
1
3
Kattaqo‘rg‘on
900
840
60
79,5
31,25
1
4
Uchqizil
160
80
80
10,5
11,5
1
5
Degresss
12,75
12,20
0,55
2,25
12,8
1
6
Oqtepa
120
100
20
11,5
14
1
7
Karkidon
218,4
211,4
7
9,533
70
1
8
Qo‘rg‘ontepa
28,6
28,3
0,3
2,81
45
1
9
Sho‘rsuy
6,2
5,9
0,3
0,62
30
Jami
4984,15
4475,7
526,27
499,423
Hozirgi paytda mamlakatimizda suv omborlarga katta e’tibor berilmoqda.
Suv omborlar tog‘li rayonlarda va pastliklarda qurilgan bo‘ladi. O‘zbekiston
hududidagi suv omborlarining ko‘pchiligi pastlik rayonlariga tegishlidir. Shuni
aytish lozimki, past tekisliklardagi suv omborlar tog‘li rayonlarnikiga qaraganda
suv tarkibidagi cho‘kindilar miqdori katta bo‘ladi. Buning natijasida suv
omborining yarim hajmi 25 – 50 yildan so‘ng loyqa bosadi va 50 – 100 yilda
umuman ishdan chiqadi. Masalan, Qayraqum suv ombori 4,16 mlrd. m3 dan 0,413
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
28
mlrd. m3 hajmi loyqa bosgan (0,8%), Chordaryo suv omborida 3 yil ichida 5,7
mlrd. m3 dan 0,10 mlrd. m3 loyqa bosgan (0,6%) va hokazo.
Suv omborlarni sug‘orishda va gidroelektrostansiya maqsadida ishlatiladi.
Bunda quyidagi hodisalar yuz beradi:
- sug‘orishga ishlatilganda, foydali hajmdagi cho‘kindilar o‘lik hajmga qarab
surilib boradi;
- suv ombordan suvsevar o‘simliklarni o‘sib chiqishi qiyinlashadi;
Gidroelektrostansiyada qo‘llanilganda,
GES
ni normal ishlashi uchun suv
sathi
NSS da
ushlab turilishi qattiq talab qilinadi va natijada bu yerlarda suv sevar
o‘simliklarni ko‘payishi ehtimoli tug‘iladi.
Suv ombor suv resurslari va suv balansi hamda ularni daryo oqimiga ta’siri
masalalarini ko‘rib chiqishda ularni kelib chiqishi bo‘yicha suv omborini
tasniflashdan foydalaniladi. Shu belgi bo‘yicha suv omborlarining 3ta eng
harakterli turlari ajratiladi:
➢
daryo vodiylarida yaratiladigan daryo suv omborlari;
➢
ko‘l suvi ko‘tarilishi oqibatida yaratiladigan kul suv omborlari;
➢
daryo suvlari bilan maxsus olib ketiladigan moslashtirilgan kotlavanlarni
to‘ldirish bilan bog‘liq ravishda yuzaga keladigan suv omborlar eng ko‘p
tarqalgani daryo suv omborlari hisoblanadi. A.B.Avakyan, ishida ko‘rsatib
o‘tilganlardan tashqari:
➢
yer osti; dengiz suv omborlari;
➢
tashlama suvlarining suv ombori, kollektorlarga ajratish mumkin. Suv
omborlar ko‘pincha konfiguraniya, morfometrik ko‘rsatkichlar, suv almashinuv
xususiyati va oqimni tartibga solish xususiyati bo‘yicha tasniflanadi. Endi shu
belgilar bo‘yicha tasniflash ko‘rib chiqiladi. Konfiguratsiya bo‘yicha suv omborini
tasniflash ancha qiyin, negaki ular juda ham o‘zgaruvchan shakl va belgilarga ega.
Bundan tashqari, suv ombori komfiguratsiyasi ulardagi suv darajasi o‘zgarishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
29
bilan o‘zgaradi. Keyingi holatga bog‘liq ravishda ko‘plab taklif qilingan tasniflarda
NDS
da suv ombori konfiguratsiyasi ko‘rib chiqilgan. Hozirgi vaqtda eng batafsil
M.A.Fortukatovning tasniflashi hisoblanadi. Bunda u suv omborlarning to‘rtta
turini farqlashni taklif qiladi:
➢
adog‘li; vodiydagi; ko‘lsimon; murakkab konfiguratsiyali suv ombori.
Suv omborlarining alohida turlari o‘z navbatida shakli bo‘yicha bir necha
kichik guruxlarga bo‘linadi. V.S. Vuglinskiy tomonidan, uning ishida
konfiguratsiya bo‘yicha suv omborlarining uchta turini farqlash taklif qilingan:
➢
Cho‘zilgan suv ombori cho‘ziq shakli bilan tavsiflanib,
L> 5B
shartiga mos
keladi, bu yerda;
L
– suv ombori uzunligi,
V
- uning o‘rtacha kengligi;
➢
Dumaloq suv ombori
L < 5B
shartida dumaloq yoki ellipissimon shaklga
ega;
➢
Murakkab shakldagi suv omborlari oldingi ikkita turdan farqli ravishda
ko‘pincha aloxida torayishi va kengayishi almashinib turishi bilan rejada
o‘zgaruvchan belgiga ega.
Suv omborining morfometrik belgilar bo‘yicha tasniflash, ishlarida
keltirilgan. Suv yuza qismining hajmi va maydoni bo‘yicha suv omborlarini eng
muvafoqiyatli tasniflash A.V. Avakyan va V.A. Sharopov tomonidan ishda taklif
qilingan. Mazkur tasniflash yer shari suv omborlarining, katta miqdori
o‘lchamlarini tahlil qilishga asoslangan va yetarlicha batafsil hisoblanadi (2 -
jadval):
O‘lchamlari bo‘yicha suv omborlarini tasniflash
Suv
omborlari
kategoriyasi
To‘liq hajm, km3
Suv yuzasi maydoni,
km2
Eng yiriklari
>50
>5000
Juda yiriklari
50-10
5000-500
Yiriklari
10-1
500-100
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 2-son Aprel 2025
30
O‘rtacha
1-0,1
100-20
Katta bo‘lmagan
0,1-0,01
20-2
Kichik
<0,01
<2
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. A.M. ARIFJANOV, T.U.APAKHUJAYEVA, S.N.XOSHIMOV,
F.K.BABAJANOV
SUV OMBORLAR GIDRAVLIKASI / O’QUV QO’LLANMA, T-2023.,
192 b.
2. Ahatov Bekzod, & Qosimov Abdulla. (n.d.). SUV RESURSLARINING
TABIIY VA ANTROPOGEN OMILLAR TASIRIDA SARFLANISHI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 55(5), 89-
92.
Retrieved
October
19,
2024,
from
jl.org/index.php/obr/article/view/666
3. Б.Э.Ахатов. (2024). Марказдан қочма насосларда содир бўладиган
вибрация сабаблари. JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 67(4),
124-131.
https://scientific-jl.org/new/article/view/7629
4. Ahatov Bekzod. GIDROTEXNIKA INSHOOTLARI TO'G'RISIDA
TUSHUNCHA
VA
ULARNING
TASNIFLANISHI.
(2025).
ILMIY
TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI
,
4
(02), 12-
https://worldlyjournals.com/index.php/ituy/article/view/10268
5.Ahatov Bekzod. TYPES AND CLASSIFICATION OF RESERVOIRS
(SUV HAVZULARNING TURLARI VA TASNIFI). (2025).
Luchshie
intellektualnye
issledovaniya
,
43
(1),
7. Suv оmbоrlаri gidrоlоgiyasi: o‘quv qo‘llаnmа / М.R. Ikrаmоvа – Тоshkеnt
: Baktriya Press, 2019, 176 bеt.
