Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
398
FONETIK USLUBIYAT: TOVUSHLARNING EKSPRESSIV VA
ESTETIK ROLINI OʻRGANISH
PHONETIC STYLISTICS: THE STUDY OF THE EXPRESSIVE AND
AESTHETIC ROLE OF SOUNDS
ФОНЕТИЧЕСКАЯ СТИЛИСТИКА: ИЗУЧЕНИЕ ВЫРАЗИТЕЛЬНОЙ
И ЭСТЕТИЧЕСКОЙ РОЛИ ЗВУКОВ
Egamberdiyeva Gulnoza Iqboljon qizi,
Tojimatova Zuxra Ikromjon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti talabalari
Ilmiy rahbar: F.Usmanov, f.f.d., dotsent
Annotatsiya. Maqola fonetik uslubiyatni o‘rganishga bag‘ishlanadi.
Fonetik uslubiyat – bu tilning tovush tizimi, uning nutqdagi estetik va ekspressiv
imkoniyatlarini o‘rganadigan tilshunoslik sohasi bo‘lib, tilshunoslikdan tashqari
badiiyatda ham katta o‘rin egallaydi. Uslubiyat va fonetika o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘lanish, nutqning badiiy jihatlari, tovushlarning estetik roli va ekspressiv
fonetikaning adabiyotdagi ahamiyati soha tadqiqotlarida asosiy mavzulardan
biridir. Maqolada, ayniqsa, intonatsiya, ritm, alliteratsiya, assonans kabi fonetik
vositalarning badiiy nutqdagi o‘rni yoritilgan. Shuningdek, fonetik uslubiyatning
metodologiyasi va uning tahlil usullari, o‘zbek tilida bu sohadagi zamonaviy
tadqiqotlar ham batafsil o‘rganilgan. Bu ishda fonetik uslubiyatning
tilshunoslikdagi boshqa tarmoqlar, masalan, sintaksis va semantika bilan
aloqalari ham tahlil qilingan. Fonetik vositalar nafaqat tilni, balki uning badiiy
kuchini oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Maqola o‘zbek tilida fonetik uslubiyatning ilmiy rivojlanishiga hissa
qo‘shadi va bu sohada olib borilayotgan tadqiqotlar, ularning ilmiy-ijodiy
ahamiyati va imkoniyatlarini yoritadi. Bundan tashqari, maqolada fonetik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
399
uslubiyatning kelajakdagi istiqbollari, uning ilmiy va amaliy ahamiyati haqida
ham fikrlar bildirilib, bu sohada yangi yondashuvlar taklif qilinadi.
Abstract. This article is dedicated to studying the scientific aspects of
stylistic phonetics. Stylistic phonetics is a branch of linguistics that examines the
sound system of a language and its aesthetic and expressive potential in speech. It
plays a significant role in linguistic studies. The interaction between phonetics and
stylistics, the artistic features of speech, the aesthetic role of sounds, and the
importance of expressive phonetics in literature are central topics in current
research. The paper specifically highlights the role of phonetic devices such as
intonation, rhythm, alliteration, and assonance in literary speech. The
methodology of stylistic phonetics and its analytical approaches are thoroughly
explored, with a focus on modern research in the Uzbek language. Additionally,
the interconnections between phonetic stylistics and other branches of linguistics,
such as syntax and semantics, are also analyzed. Phonetic devices not only
influence language but also enhance its artistic power.
This article contributes significantly to the scientific development of stylistic
phonetics in the Uzbek language and discusses the ongoing research in this field,
its artistic and scientific importance, and its potential. Moreover, the article
presents ideas on the future prospects of stylistic phonetics and suggests new
approaches and methodologies for further research in this domain.
Аннотация: Данная статья посвящена изучению научных аспектов
стилистической фонетики. Стилистическая фонетика является разделом
лингвистики, который изучает звуковую систему языка её эстетический и
экспрессивный потенциал в речи. Эта область занимает важное место в
лингвистических исследованиях. Взаимосвязь фонетики и стилистики,
художественные особенности речи, эстетическая роль звуков и значение
экспрессивной фонетики в литературе являются ключевыми темами
современных исследований. В статье особое внимание уделено роли
фонетических средств, таких как интонация, ритм, аллитерация и
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
400
ассонанс,
в
художественной
речи.
Рассмотрены
методология
стилистической фонетики и её аналитические подходы с акцентом на
современные исследования в узбекском языке. Также проанализированы
связи между стилистической фонетикой и другими разделами лингвистики,
такими как синтаксис и семантика. Фонетические средства влияют не
только на язык, но и усиливают его художественную силу.
Статья вносит вклад в научное развитие стилистической фонетики
узбекского языка, а также обсуждает актуальные исследования в этой
области, их художественное и научное значение, а также возможности
дальнейшего развития. Кроме того, в статье предлагаются новые подходы
и методологии для дальнейших исследований в этой сфере.
Kalit so‘zlar: fonetik uslubiyat, intonatsiya, ritm, alliteratsiya, assonans,
ekspressiv fonetika, poetik fonetika, stilistika, badiiy nutq, fonetik vositalar,
zamonaviy tadqiqotlar, tilshunoslik.
Keywords: stylistic phonetics, intonation, rhythm, alliteration, assonance,
expressive phonetics, poetic phonetics, stylistics, literary speech, phonetic devices,
contemporary research, linguistics.
Ключевые слова: стилистическая фонетика, интонация, ритм,
аллитерация, ассонанс, экспрессивная фонетика, поэтическая фонетика,
стилистика, художественная речь, фонетические средства, современные
Kirish.
Fonetik uslubiyat – tilshunoslikning sohalaridan biri bo‘lib, unda
tovushlarning nutq va adabiyotdagi ekspressiv va estetik roli chuqur tahlil qilinadi.
Tovushlar nafaqat ma’no ifodalovchi elementlar, balki nutqning kayfiyatini,
atmosferasini va tinglovchining his-tuyg‘ularini shakllantiruvchi vositalar
hisoblanadi. Tovushlarning estetik va hissiy ifodalovchi imkoniyatlari tilning
badiiy kuchini oshiradi. Bu maqolada fonetik uslubiyatning adabiyotda va nutqdagi
o‘rni, tovushlarning ekspressiv funksiyalari, alliteratsiya, assonans kabi fonetik
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
401
vositalar va ularning psixologik ta’siriga alohida e’tibor qaratiladi. Bu borada
N.Shmelevning fikrlari diqqatga sazovor: “Tilning bu vazifasi (estetik vazifasi)
faqat badiiy asardagina namoyon bo‘lmaydi. Bizning diqqatimiz jumlaning
shakliga, fikr qay tarzda ifodalanganligiga qaratilgan har onda biz aynan shu
vazifaning harakati doirasiga kiramiz”.
Tovushlar nutqning tarkibiy qismlaridan biri bo‘lishi bilan birga, ular ma’no
yaratishning asosiy vositalaridan biri bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy nutqda
tovushlarning ekspressiv roli juda katta, chunki ular faqat so‘zlarning ma’nosini
ifodalash bilan cheklanmaydi, balki ularning his-tuyg‘ularni, kayfiyatni va
tasvirlarni aks ettirishdagi o‘rni ham muhim. Tovushlarning ekspressiv ta’siri
tilning o‘ziga xos qudratini namoyish etadi. Tovushlarning ritmik takrorlanishi,
ular yordamida yaratilgan melodik tuzilmalar, o‘quvchi yoki tinglovchining ruhiy
holatini o‘zgartirishi mumkin. Alliteratsiya va assonans kabi fonetik vositalar,
tovushlarni qayta-qayta takrorlash orqali aniq bir kayfiyatni aks ettiradi, bu esa
asarlarning emotsional kuchini oshiradi [1]. Misol uchun, Shekspirning “Hamlet”
tragediyasida alliteratsiya va assonans orqali qayg‘u, qorong‘ulik va fojianing
estetik tasviri yaratiladi. Tovushlarning bu turdagi ishlatilishi o‘quvchining ichki
holatini kuchaytiradi, tasavvurlarni jonlantiradi va ularni chuqurroq his qilishga
undaydi.
Alliteratsiya va assonans kabi vositalar badiiy nutqning musiqiyligi va
estetik kuchini oshiradi. Alliteratsiya – bu so‘z boshidagi yoki yirik tovushlarning
takrorlanishi bo‘lib, u nutqning ritmini va ohangini belgilaydi. Alliteratsiya
yordamida yaratilgan tovushli tuzilmalar asarni musiqiylashtiradi va unga o‘ziga
xos ritmik tuzilma beradi. Assonans esa unli tovushlarning takrorlanishidir. Bu
tovushlar yordamida adabiy asarlarning melodik tuzilmasi yaratilib, o‘quvchiga
hissiy ta’sirini kuchaytiradi. Tovushlarning estetik funksiyalari, ularning
takrorlanishi orqali o‘quvchining ruhiy holatini o‘zgartiradi va uni asar
voqeliklariga, qahramonlarning ruhiyatiga olib kiradi. Masalan, Edgar Allan
Poning “The Raven” asarida alliteratsiya va assonans yordamida tund kayfiyat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
402
yaratilib, o‘quvchini qayg‘uga, qorong‘ulik va fojеaga olib kelса[2], Тоғай
Муроднинг қуйидаги сатрлари ҳаёт синовларидан чарчаган, умри ўтиб
бораётганини афсус ила қайд этаётганини ҳис эттиради:
Бутун бeт-бошим
биж-биж бўлди. Бутун бeт-бошим ғуж-ғуж ажин бўлди. Бeт-бошим бeт-
бош бўлмади – дарз-дарз ер бўлди. Бeт-бошим бeт-бош бўлмади – қақроқ-
қақроқ ер бўлди.
Bunday fonetik vositalar yordamida yaratlangan musiqiy
tuzilmalar, adabiyotda yanada boy va ta’sirchan obrazlar yaratishga imkon beradi.
Umuman, tovushlarning nutqdagi roli, ayniqsa, nutqning badiiy va
psixologik ta’sirini kuchaytirishda juda muhimdir. Nutqning fonetik tuzilmalari,
o‘quvchi yoki tinglovchining psixologik holatiga bevosita ta’sir qiladi. Tovushlar
o‘zining ritmik, melodik va semantik jihatlari orqali nutqning ekspressiv
imkoniyatlarini kengaytiradi. Nutqdagi tovushlarning ta’siri nafaqat ma’no
yaratish, balki ruhiy kayfiyat va tasavvurlarni shakllantirishda ham katta
ahamiyatga ega. Masalan, Ibsenning “Hedda Gabler” pyesasida tovushlarning,
ayniqsa, ularning takrorlanishi, pyesaning g‘aroyib va tartibsiz kayfiyatini
yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Nutqdagi tovushlarning rolini tahlil qilish orqali,
uning badiiy ta’sirini yanada yaxshiroq tushunish mumkin[3].
Fonetik uslubiyatda tovushlarning stilistik funksiyasi, nutqning estetik va
emotsional jihatlarini yoritishda muhim hisoblanadi. Tovushlarning o‘ziga xos
tarkibi va uslubi, adabiyotda o‘zgacha ohang yaratadi, bu esa o‘quvchining hissiy
reaksiyasini kuchaytiradi. Stilistik jihatdan tovushlar yordamida turli xil
atmosferalar, kayfiyatlar va hissiyotlar aks ettiriladi. Masalan, qo‘llaniladigan
alliteratsiya, assonans, onomatopeya kabi fonetik vositalar, o‘quvchiga asarning
umumiy kayfiyatini tushunishga yordam beradi va uning tasavvurini jonlantiradi.
Onomatopeya ёки бошқача айтганда, товушга тақлид қилиш, ko‘proq bolalar
adabiyotida ishlatiladi. Chunki “Inson tabiat bilan bolaligidan “tillashishi” kerak.
Bu jarayon qancha barvaqt boshlansa, tabiat, uning hayvonot, nabotot dunyosi bola
qalbini shuncha tez ochadi, o‘z sirlaridan shuncha tez voqif etadi”
. Masalan,
1
Тўхтабоев Х. Табиатнинг очиқ қалби / Ҳайвонот оламига саёҳат. – Тошкент: Akademnashr, 2016. – Б. 3-4.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
403
Qo‘zichoq: - be-bee – dedi
. “Boʻgʻirsoq” ertagidan boʻrining “
Hoy boʻgʻirsoq,
mening qornim och, seni yeyman”, – deb uvullab yuboribdi.
Oʻquvchi bolalarda
aniq tasavvur hosil qilish uchun boʻrining uvullashini o‘xshatib bersa maqsadga
muvofiq boʻladi. Bu bilan kichik kitobxonlarga faqat rasmlarga qarab emas, balki
eshitish orqali ham ertak haqiqatini anglashga yordam beradi
Yuqorida tilga olingan geminatsiya – undoshlarni qavatlash usuli asar
qahramonlarining bir-birlariga bo‘lgan munosabatlarini aks ettirish uchun qulay
vosita bo‘la oladi. Masalan:
Tajribani to‘xtatishga haqqing yo‘q!
(T.Malik
«Falak») gapida «q» fonemasining geminatsiyaga uchrashi qahramonning holati:
qat’iylik, cho‘rtkesarlik kabi xususiyatlarini va voqelikka subyektiv munosabati:
noroziligini ifodalashga xizmat qilmoqda.
Ayrim o‘rinlarda undosh tovushlarni qavatlash orqali so‘zlovchining
muayyan voqelikka, predmetga baho munosabatini ham ifodalanadi.
Masalan:
Endi toychoq demasangiz ham bo‘ladi. Ot bo‘lib qoldi. Ozgina
eshshakligi ham bor-u, lekin sizning hurmatingizni qilib «ot» desak ham bo‘lar.
(T.Malik. «Shaytanat»)
Ushbu gapda «sh» geminatasi orqali sỷzlovchining subyektga bỷlgan salbiy
munosabati ifodasini topgan. Shuningdek, ushbu gap tahlilida eshak sỷzining
konnotativ ma’nolarini hisobga olmoq darkor
Undoshlarni qavatlash hodisasi nafaqat so‘zlovchining voqelikka
munosabatini, balki so‘zlovchining o‘z xarakter-xususiyatini ochib berishga ham
xizmat qiladi:
Anhor bo‘yini gaplash. Tuzukroq qorilarni ayttir.
—
Qorilarning xo‘rrozini toptiraman.
(Т.Малик. «Shaytanat»)
Bu o‘rinda qahramonning xarakteridagi ỷziga ishonch, manmanlik, g‘urur
2
Hamraqulova G. Badiiy matnning fonopoetik tadqiqi. (Iqbol Mirzo she’riy asarlari tahlili misolida): Filol. fan. b.
fals. dok. diss. – Andijon, 2024. – B. 72.
3
Коннотация ҳақида қаранг: Ревзина О. Г. О понятии коннотации // Языковая система и её развитие во
времени и пространстве: Сборник научных статей к 80-летию профессора Клавдии Васильевны Горшковой.
— М.: Изд-во МГУ, 2001; Говердовский В. И. История понятия коннотации // Науч. докл. высш. шк. филол.
науки. – 1979. - №2.; Телия В. Н. Коннотативный аспект семантики номинативных едениц. –М. 1986;
Мамадалиева М.А. Ўзбек тилида номинатив бирликларнинг коннотатив аспекти: Филол. фан. ном. ... дисс.
автореф. -Тошкент. 1997.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
404
kabilar holati undoshlarni qavatlash yordamida berilgan.
Xullas, fonetik uslubiyat o‘quvchilarni o‘qish va tinglash jarayonida
tovushlarning estetik va psixologik ta’sirini sezdirish orqali tilning imkoniyatlarini
kengaytiradi. Tovushlar yordamida yaratilgan ritm, alliteratsiya va assonans kabi
fonetik vositalar, nafaqat ma’no yaratishda, balki kayfiyat, tasavvurlar va his-
tuyg‘ularni aks ettirishda ham alohida o‘rin tutadi. Badiiy nutqda tovushlarning
ekspressiv va estetik rolini tahlil qilish, tilning nozik va chuqur jihatlarini anglash
imkonini beradi. Shu bilan birga, tovushlarning nutqdagi rolini to‘g‘ri tushunish va
ulardan samarali foydalanish, adabiyotshunoslarga va tilshunoslarga yanada boy
va chuqurroq asarlarni yaratish imkoniyatini beradi. Fonetik uslubiyat, tilning
estetik imkoniyatlarini to‘liq anglash uchun zarur vosita bo‘lib, tilshunoslik va
adabiyotshunoslikda muhim o‘rin tutadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shamsiyev, A. (2011). O‘zbek tilida fonetik uslubiyat. – Toshkent:
O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
2.
Turganov, M. (2015). Lingvistika va stilistika: Fonetik vositalar. –
Toshkent: Fan va Texnologiya.
3.
Pavlenko, A. (2000). L’Art de la phonétique: Phonétique et stylistique
dans la poésie française. – Paris: Éditions du CNRS.
4.
Jakobson, R. (1960). Linguistics and Poetics: An Introduction to
Linguistic Poetics. Cambridge University Press.
5.
Юқоридаги сноскадагиларни қўйиб чиқинг!
