Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
383
“QISSASI ROBGʻUZIY” ASARI HAQIDA
О ПРОИЗВЕДЕНИИ «ИСТОРИЯ РАБГУЗИ»
ABOUT PRODUCTION "HISTORY RABGUZI"
Andijon davlat pedagogika instituti stajyor oʻqituvchisi
Karimova Dilobod Halimovna
Andijon davlat pedagogika instituti filologiya fanlari fakulteti oʻzbek tili va
adabiyoti yoʻnalishi 102-guruh talabasi.
Egamberdiyeva Gulnoza Iqboljon qizi va
Tojimatova Zuxra Ikromjon
Annotatsiya: Ushbu maqolada, XIII–XIV asrlarga oid “Qissasi Rabgʻuziy”
asarining diniy-ma’rifiy ahamiyati va uning o‘zbek adabiyotiga qo‘shgan hissasi
haqida batafsil tahlil berilgan. Asar, ayniqsa, Qur’oni karimdagi qissalarni xalq
tili orqali ommalashtirishdagi o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Maqolada
Rabgʻuziyning payg‘ambarlar haqidagi hikoyalarni qanday qilib xalqning
tushunish darajasiga yetkazib, diniy qadriyatlarni targ‘ib qilganligi muhim
ahamiyatga ega. Shuningdek, asarning til va uslubi, shuningdek, xalq madaniyati
bilan uzviy bog‘liqligi ham alohida ko‘rib chiqiladi. Muallifning diniy hikoyalar
orqali axloqiy va ma’naviy saboqlarni berish maqsadi o‘quvchi uchun foydali
bo‘ladi. Rabgʻuziy asari nafaqat diniy ma’rifat, balki o‘zbek adabiyoti tarixi uchun
ham katta ahamiyatga ega bo‘lgan bir asar sifatida yoritilgan.
Аннотация: В данной статье подробно анализируется произведение
“Кисаси Рабгузи”, относящееся к XIII–XIV векам, и его религиозно-
просветительская ценность для узбекской литературы. Особое внимание
уделено тому, как Рабгузий, используя народный язык, делал коранические
рассказы доступными и понятными для широкой аудитории. В статье
рассматриваются идеи, заложенные в произведении, такие как
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
384
популяризация нравственных и религиозных ценностей, воспитание народа
через притчи о жизни пророков. Также проанализированы художественные
особенности произведения, использование народных элементов в языке и
стиле, что придает произведению живость и доступность. Рабгузий не
только продвигал исламские ценности, но и способствовал развитию
тюркской письменности, что является неоценимым вкладом в культуру и
литературу Средней Азии.
Annotation: This article provides a detailed analysis of the 13th–14th
century work “Qissasi Rabghuzi” and its religious and educational significance
for Uzbek literature. The focus is placed on how Rabghuzi used the vernacular
language to make Quranic stories accessible and comprehensible to a wide
audience. The article explores the core ideas of the work, such as the promotion of
moral and religious values, and the use of stories of the prophets to educate the
people. The artistic features of the work are also discussed, particularly the
incorporation of folk elements in language and style, which brings the work to life
and makes it more accessible. Rabghuzi not only promoted Islamic values but also
contributed to the development of Turkic writing, making an invaluable
contribution to the culture and literature of Central Asia.
Kalit so‘zlar. Qissasi Rabgʻuziy, Nosiruddin Rabgʻuziy, diniy-ma’rifiy asar,
Qur’oni karim qissalari, xalqchil adabiyot, tahlil, axloqiy tarbiya, o‘zbek
adabiyoti, Rabgʻuziy asari, xalq madaniyati, turkiy adabiyot
Ключевые слова. Кисаси Рабгузи, Насируддин Рабгузи, религиозно-
просветительское произведение, коранические рассказы, народная
литература, анализ, нравственное воспитание, узбекская литература,
произведение Рабгузи, народная культура, тюркская литература
Keywords. Qissasi Rabghuzi, Nasiruddin Rabghuzi, religious-educational
work, Quranic stories, folk literature, analysis, moral education, Uzbek literature,
Rabghuzi’s work, folk culture, Turkic literature.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
385
Kirish:
O‘zbek adabiyoti tarixida diniy-ma’rifiy asarlarning tutgan o‘rni
beqiyosdir. Ayniqsa, Qur’oni karim qissalari asosida yaratilgan badiiy asarlar xalq
ongini uyg‘otishda va diniy-ma’naviy tarbiyada muhim rol o‘ynagan. XIII–XIV
asrlarga mansub “Qissasi Rabgʻuziy” ham ana shunday asarlarning yorqin
namunalaridan biridir.
Ushbu asar diniy mavzularni turkiy til orqali ifodalashda
dastlabki yirik adabiy tajribalardan bo‘lib, o‘zbek adabiyoti rivojiga katta ta’sir
ko‘rsatgan.
Muallif haqida
Asarning muallifi Nosiruddin Rabgʻuziy Raboti O‘g‘uz qishlog‘ida
tug‘ilgan va o‘z zamonasining bilimdon allomalaridan biri hisoblanadi.
fors va turkiy tillarni mukammal bilgan, diniy fanlardan chuqur xabardor bo‘lgan.
Muallif o‘z asarining muqaddimasida Qur’oni karim qissalarini xalq uchun sodda,
ravon tilda bayon qilish maqsadini ko‘zlaganini ta’kidlaydi.
Rabgʻuziy asarini yozishda Qur’on, hadis, tafsir va islom tarixidan keng
foydalangan. Uning yozish uslubida samimiylik, xalqchil ohang va nasihatboplik
kuchli seziladi. Asar orqali muallif o‘z zamonasining diniy-ma’naviy ehtiyojlariga
javob berishga harakat qilgan.
Asarning yaratilish sababi va asosiy g‘oyasi
“Qissasi Rabgʻuziy” Qur’oni karimdagi qissalarni xalq orasida keng targ‘ib
qilish va Allohga sadoqat, iymon, sabr-toqat kabi fazilatlarni mustahkamlash
maqsadida yaratilgan. Asarda har bir qissa o‘zining axloqiy saboqlari bilan ajralib
turadi. Muallif har bir payg‘ambar hayotini faqat tarixiy hikoya sifatida emas, balki
undagi ma’naviy va axloqiy saboqni asosiy nuqtaga aylantirib ko‘rsatadi.
Rabgʻuziy o‘z davri uchun dolzarb bo‘lgan muammolar — zulm,
adolatsizlik, jaholat va ma’naviy tanazzulga qarshi kurashishning eng samarali
vositasi sifatida diniy qissalarni tanlagan. Shuningdek, asarda sabr, to‘g‘rilik,
1
Aliev B. “O‘zbek adabiyoti tarixi”, Toshkent, 2015, 67-bet.
2
G‘ulomov A. “Qadimgi turkiy adabiyot”, Toshkent, 2000, 123-bet.
3
Qosimov B. “O‘zbek adabiyoti tarixi”, I jild, Toshkent, 2002, 145-bet.
4
Safarov B. “O‘zbek adabiyotining ildizlari”, Toshkent, 1998, 88-bet
.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
386
shukr, taqvo kabi tushunchalar keng yoritiladi.
Asarning mazmuni va tuzilishi
Asarda 28 nafar payg‘ambar hayoti haqida hikoya qilinadi. Har bir
payg‘ambar qissasi mustaqil tarzda, lekin umumiy diniy-axloqiy konsepsiyaga
sodiq holda berilgan. Odam Ato va Momo Havo yaratilishi, Nuhning qavmini
najotga chaqirishi, Ibrohimning iymon sinovi, Musoning Fir’avnga qarshi kurashi
kabi qissalar chuqur tahlil bilan berilgan.
Qissalarda nafaqat payg‘ambarlarning faoliyati, balki xalqning xatti-
harakatlari, ularning gunohlari va Allohning ularga bergan jazosi haqida ham
mufassal ma’lumotlar mavjud. Bu esa o‘quvchiga diniy haqiqatlar haqida kengroq
tasavvur beradi.
Muhammad (s.a.v.) qissasi asarning eng muhim va markaziy qismidir. Bu
qissada Muhammad (s.a.v.)ning risolati, axloqiy fazilatlari, ummatga yetkazgan
islom dini haqiqatlari alohida ehtirom bilan tasvirlangan.
Til va uslub xususiyatlari
Asar Xorazm turkiy tilida yozilgan bo‘lib, bu til keyinchalik o‘zbek tilining
shakllanishiga asos bo‘lgan. Asarda arabcha va forscha so‘zlar ko‘p uchraydi, lekin
ular xalq ongiga moslab yengillashtirilgan holda kiritilgan.
Rabgʻuziy xalq tilidan, maqol va hikmatlardan ham keng foydalangan.
Ustalik bilan qo‘llangan badiiy tasvir vositalari asarga hayotiylik va ta’sirchanlik
baxsh etadi. Mubolag‘a, tashbeh, istiora kabi badiiy usullar mahorat bilan
ishlatilgan.
Asarning uslubida samimiylik, sodda bayon va nasihat ruhi ustuvorlik qiladi.
Qissalardagi har bir voqea o‘quvchini fikrlashga, xulosa chiqarishga undaydi. Shu
bilan birga, asarda hikoyaviy tasvir va dramatik epizodlarning uyg‘unligi ham
kuchli seziladi.
Adabiy va tarixiy ahamiyati
“Qissasi Rabgʻuziy” nafaqat diniy-ma’rifiy, balki tarixiy-adabiy ahamiyatga
5
Valixo‘jayev B. “Xorazmiy til va adabiyoti”, Toshkent, 2011, 190-bet.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
387
ham ega. Bu asar orqali biz XIII–XIV asr turkiy xalqlarining diniy e’tiqodi,
ijtimoiy hayoti va axloqiy qarashlari haqida tasavvur hosil qilamiz.
Asar
xalqning
diniy
ongini
mustahkamlash,
axloqiy
tarbiyani
rivojlantirishda xizmat qilgan. Unda aks ettirilgan qadriyatlar — sabr, to‘g‘rilik,
iymon, sadoqat kabi tushunchalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan.
“Qissasi Rabgʻuziy” o‘zbek adabiyoti tarixida Qur’on qissalarini badiiy
shaklda ifodalash an’analarining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Keyinchalik
Alisher Navoiy kabi buyuk adiblar ham diniy-axloqiy mavzularni yoritishda
Rabgʻuziyning uslubidan ilhom olganlar.
Xulosa
“Qissasi Rabgʻuziy” diniy qissalarning xalq tilida bayon qilinishi, diniy
tushunchalarning hayotiy misollar orqali ifodalangan ilk namunalaridan biridir.
Asar o‘zining ma’naviy, tarixiy va adabiy qiymati bilan turkiy xalqlarning madaniy
merosida alohida o‘rin egallaydi.
Rabgʻuziyning bu asari xalq og‘zaki ijodiga, diniy va badiiy an’analarga
tayanib, Qur’on qissalarini jonli va ta’sirchan ifodalashga muvaffaq bo‘lgan.
Shuning uchun ham “Qissasi Rabgʻuziy” nafaqat o‘z davri uchun, balki keyingi
asrlar uchun ham ibrat maktabi bo‘lib xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Aliev B. “O‘zbek adabiyoti tarixi”, Toshkent, 2015, 67-bet.
2.G‘ulomov A. “Qadimgi turkiy adabiyot”, Toshkent, 2000, 123-bet.
3.Qosimov B. “O‘zbek adabiyoti tarixi”, I jild, Toshkent, 2002, 145-bet.
4. Safarov B. “O‘zbek adabiyotining ildizlari”, Toshkent, 1998, 88-bet.
5. Valixo‘jayev B. “Xorazmiy til va adabiyoti”, Toshkent, 2011, 190-bet.
6.Zohidov H. “Islom va turkiy xalqlar”, Toshkent, 1997, 75-bet
6
Zohidov H. “Islom va turkiy xalqlar”, Toshkent, 1997, 75-bet.
