Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
376
INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDA VAQT
MAZMUNLIPAREMIOLOGIK BIRLIKLARINING CHOG’ISHTIRMA
TADQIQOTI
Zayniddidin Narmuratov Rajapovich
Safarmurodova Maftuna To’raqulovna
Annotatsiya: Paremiologik birliklar, odatda maqol yoki ibora deb
ataladigan, har bir jamiyatda til vamadaniyatning ajralmas qismidir. Ushbu qisqa
vama'noli bayonotlar an'anaviy donolikni o'z ichiga oladiva ma'lum bir jamoaning
fikr tarzini va qadriyatlariniochib beradi. Paremiologiya tadqiqoti ushbu
lingvistikifodalarining semantik, sintaktik va pragmatikjihatlarini tushunishga
qaratilgan. Ushbu kesishmatadqiqotida biz ingliz va o'zbek tillaridagi
paremiologik birliklarning ta’lim va ilm bilan bog'liq ma'nolarini tahlil qilamiz,
madaniy o'xshashliklar va farqlarni aniqlashgaintilamiz.
Kalit so'zlar: paremiya, paremiologik birlik, maqol, ibora, idiom, aforizm.
Insoniyat tafakkuri va uning ifoda vositalari bo‘lgan tillar, tarix davomida
turli xil ma’naviy va madaniy qadriyatlarni o‘zida mujassamlashtirib kelgan. Shu
bois, tilshunoslikda tilning faqat aloqa vositasi emas, balki madaniyat, tafakkur va
dunyoqarashni aks ettiruvchi hodisa sifatida o‘rganilishi dolzarb bo‘lib bormoqda.
Ayniqsa, milliy tafakkurning eng sermazmun ifodasi bo‘lgan paremiologik
birliklar — maqollar, matallar, hikmatli so‘zlar til va madaniyat orasidagi uzviy
aloqani chuqur ko‘rsatib beradi.
Mazkur tadqiqot ishida ingliz va o‘zbek tillaridagi vaqt mazmunli
paremiologik birliklar chog‘ishtirma nuqtai nazardan o‘rganiladi. Chunki vaqt
tushunchasi barcha madaniyatlarda muhim kontseptual kategoriyalardan biri
bo‘lib, har bir til o‘zining tarixiy-madaniy tajribasiga tayangan holda ushbu
tushunchani o‘ziga xos tarzda ifodalaydi. Shu bois, inglizcha “Time is money”
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
377
(Vaqt — bu pul) degan maqol bilan o‘zbekcha “Vaqt — oltin” iborasi orasida
umumiylik bilan birga ma’no nozikliklari, mentalitetga oid farqlar ham mavjud.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, vaqt kontsepti til va tafakkur
munosabatini yoritish, milliy mentalitetni ochib berish, tarjima amaliyoti va til
o‘qitish metodikasida muhim nazariy-amaliy asos yaratadi. Bu borada ingliz va
o‘zbek paremiologik birliklarining tahlili ikki tilda ham vaqt tushunchasining
qanday talqin qilinishini, qanday obrazlar orqali ifodalanishini, madaniy
qadriyatlar va mental tafakkurga asoslangan jihatlarni ochib beradi.
Tadqiqotning maqsadi — ingliz va o‘zbek tillarida vaqt mazmunli
paremiologik birliklarni chog‘ishtirma tahlil qilish, ularning semantik, stilistik,
funksional xususiyatlarini aniqlash va madaniyatlararo tafovutlarni ko‘rsatishdan
iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
1. Vaqt kontsepti va paremiologiyaning nazariy asoslarini yoritish;
2. Ingliz tilidagi vaqtga oid paremiologik birliklarni to‘plash va tahlil qilish;
3. O‘zbek tilidagi vaqtga oid paremiologik birliklarni o‘rganish;
4. Ikkala tildagi birliklarni chog‘ishtirish va umumiylik hamda farqlarni
aniqlash;
5. Natijalardan tarjima, til o‘qitish va madaniyatlararo kommunikatsiya
sohalarida foydalanish imkoniyatlarini tavsiflash.
Tadqiqot ob’ekti — ingliz va o‘zbek tillaridagi vaqt mazmunli paremiologik
birliklar.
Tadqiqot predmeti — bu birliklarning semantik, stilistik va madaniy
xususiyatlari.
“Vaqt” insoniyat tafakkurida eng qadimiy va chuqur falsafiy tushunchalardan
biri hisoblanadi. U inson hayoti, madaniyati, qadriyatlari va tilida doimiy ifoda
topib kelgan. Tilshunoslikda vaqt tushunchasi kontsept sifatida o‘rganiladi.
Kontsept bu — inson tafakkurida shakllangan, muayyan so‘zlar orqali
ifodalanuvchi bilim, tajriba va his-tuyg‘ularning majmui hisoblanadi^[1^]. Vaqt
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
378
kontsepti har bir millat tilida turli obrazlar orqali ifodalanadi: o‘zbek tilida “vaqt
daryodek o‘tadi” degan ibora vaqtning tez o‘tuvchanligini bildirsa, ingliz tilida
“Time flies” degan maqol xuddi shunday ma’noni beradi.
Paremiologiya — maqollar, matallar, hikmatli so‘zlar va boshqa og‘zaki xalq
ijodi namunalarini o‘rganuvchi tilshunoslik sohasi hisoblanadi. Paremiologik
birliklar muayyan xalqning ijtimoiy hayoti, madaniy qadriyatlari, axloqiy
me’yorlari, mentaliteti va dunyoqarashini aks ettiradi^[2^]. Maqollar ko‘p hollarda
qadimgi hayotiy tajribalarni umumlashtirgan, aniq va qisqa shakldagi iboralar
bo‘lib, ko‘p hollarda ramziy va obrazli ifodaga ega.
Har bir til va madaniyatda vaqt tushunchasi o‘ziga xos paremiologik birliklar
orqali ifodalanadi. Ingliz tilidagi “Time is money” (Vaqt puldir), “Time and tide
wait for no man” (Vaqt va to‘lqin hech kimni kutmaydi) kabi maqollar vaqtning
qadrliligi va uni boy bermaslik zarurligini bildiradi. O‘zbek tilida esa “Vaqtni
qadrlagan — yutuqqa yetadi”, “Vaqtning qadriga yetgan — umrning qadriga
yetadi” kabi maqollar milliy tafakkurda vaqtning ahamiyatiga urg‘u beradi^[3^].
Bu maqollar orqali har ikki til vakillarining vaqtga bo‘lgan munosabatini, uni
qanday baholashlarini va bu baholashlarning qanday madaniy asoslarga
tayanganini aniqlash mumkin. Vaqtga oid paremiologik birliklar ko‘pincha
metaforik mazmunga ega bo‘lib, vaqtni daryo, shamol, oltin, pul kabi tushunchalar
bilan taqqoslaydi.
Ingliz tilida vaqt bilan bog‘liq ko‘plab maqollar mavjud bo‘lib, ular asosan
vaqtning qiymati, uni to‘g‘ri taqsimlash va undan unumli foydalanish g‘oyalariga
asoslanadi. Quyidagi maqollar bunga misol bo‘la oladi:
• “Time is money” — Vaqt puldir.
• “A stitch in time saves nine” — Vaqtida tikilgan bir tikuv, keyinchalik
to‘qqiz tikuvni saqlaydi.
• “Time waits for no man” — Vaqt hech kimni kutmaydi.
• “Better three hours too soon than a minute too late” — Bir daqiqaga
kechikgandan ko‘ra, uch soat oldin kelgan afzal.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
379
Bu maqollarda vaqt inson faoliyatining ajralmas qismi sifatida qaraladi.
Ayniqsa, kapitalistik jamiyatda vaqt resurs sifatida ko‘riladi. “Time is money”
iborasi vaqtning moddiy qiymatga ega ekani, ya’ni uni behuda sarflash zararli
ekanligini ko‘rsatadi.
O‘zbek tilida ham vaqtga oid ko‘plab maqollar mavjud bo‘lib, ular ko‘pincha
ma’naviy, axloqiy qadriyatlar bilan uyg‘un holda ifoda etiladi. Masalan:
• “Vaqtli harakat — omad garovi”
• “Vaqtni qadrlagan — yutuqqa yetadi”
• “Bugungi ishni ertaga qo‘yma”
• “Har narsaning o‘z vaqti bor”
Bu maqollar xalqning vaqtga bo‘lgan hurmatini, uni isrof qilmaslikka
intilishini ko‘rsatadi. O‘zbek maqollarida vaqt ko‘pincha sabr, mehnat, muvozanat
va hayot tartibi bilan bog‘langan.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi vaqt mazmunli maqollar o‘rtasida umumiyliklar
va farqlar mavjud. Umumiy jihatlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
• Har ikki til paremiologiyasida vaqtning tez o‘tuvchanligi haqida so‘z
yuritiladi (“Time flies” — “Vaqt daryodek o‘tadi”).
• Vaqtni to‘g‘ri boshqarish g‘oyasi har ikki tilda muhim o‘rin tutadi.
Farqli jihatlar esa madaniy xususiyatlar bilan bog‘liq:
• Ingliz maqollarida vaqt ko‘proq iqtisodiy qadriyat sifatida qaralsa, o‘zbek
maqollarida u axloqiy-mehnat qadriyatlari bilan bog‘liq.
• Ingliz maqollarida vaqtga nisbatan qat’iylik va realistik yondashuv ko‘zga
tashlansa, o‘zbek maqollarida vaqt bilan murosali, sabrli munosabat ko‘proq
uchraydi.
Paremiologik birliklar tilning milliy tafakkur, madaniyat va dunyoqarashni
aks ettiruvchi vositalaridan biridir. Vaqtga oid maqollar orqali ingliz xalqining
pragmatik, natijaga yo‘naltirilgan tafakkuri aks etgan bo‘lsa, o‘zbek xalqining
sabr-toqatli, urf-odatlarga sodiq va vaqtni tabiat bilan uyg‘unlikda tushunadigan
dunyoqarashi namoyon bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
380
Demak, vaqt kontsepti paremiologik birliklar orqali nafaqat tilshunoslik, balki
madaniy antropologiya, psixolingvistika, semantika va kognitiv lingvistika nuqtai
nazaridan ham chuqur o‘rganilishi kerak.
Vaqt inson tafakkuri va tilida chuqur ildiz otgan abstrakt tushuncha bo‘lib, u
har bir madaniyatda o‘ziga xos tarzda ifodalanadi. Tilshunoslikda vaqt konsepti
zamonaviy konseptualizatsiya yo‘nalishlaridan biri sifatida alohida o‘rganiladi. Til
orqali inson nafaqat dunyoni aks ettiradi, balki uni tushunadi va o‘z madaniy
tajribasini ifoda etadi. Shu nuqtai nazardan vaqt tushunchasini aks ettiruvchi
paremiyalar xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari, hayot falsafasi va vaqtga bo‘lgan
munosabatini yoritadi.
Masalan, o‘zbek tilidagi “Vaqt – oltindan qimmat” maqoli vaqtning qadri
yuqori ekanligini, uni behuda sarflamaslik lozimligini anglatadi. Ingliz tilida esa
“Time is money” degan maqol xuddi shu mazmunga ega bo‘lib, vaqtni iqtisodiy
qadriyat sifatida tasvirlaydi. Bu holat har ikki xalqda vaqtning juda muhim resurs
sifatida qabul qilinishini ko‘rsatadi.
Vaqtga oid paremiologik birliklar til va madaniyatga xos bo‘lgan umumiy va
farqli belgilarni ifodalaydi. O‘zbek va ingliz tillarida mavjud bo‘lgan maqol va
matallarni tahlil qilish orqali ayrim o‘xshashliklar va tafovutlarni ko‘rish mumkin.
Masalan, ingliz tilida: “Better late than never” (Kech bo‘lsa ham, baribir
yaxshi) degan maqol bor. O‘zbek tilida esa unga yaqin mazmunli: “Yaxshi ishga
kech qolmaysan” maqoli mavjud. Har ikkisi ham harakat qilishning kechikkan
bo‘lsa ham, umuman qilmaslikdan afzalroq ekanligini ifodalaydi.
Shuningdek, ingliz tilidagi “Time heals all wounds” (Vaqt barcha jarohatlarni
tuzatadi) maqoli o‘zbek tilida “Vaqt dardga malham” degan ibora bilan
ifodalanadi. Bunday o‘xshashliklar universal tushunchalarning (masalan, vaqtning
davolovchi kuchi) turli tillarda qanday aks etishini ko‘rsatadi.
Biroq farqlar ham mavjud. Masalan, ingliz tilidagi “A stitch in time saves
nine” (O‘z vaqtida tikilgan chok to‘qqiztasini asraydi) maqol o‘zbek tilida aniq
muqobiliga ega emas. Bu maqolda profilaktik harakatlar muhimligi haqida gap
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
381
ketadi, ya’ni muammolarni vaqtida hal qilish orqali katta muammolarning oldi
olinadi.
Vaqtga oid paremiologik birliklar tuzilishiga ko‘ra oddiy va murakkab
shakllarda bo‘lishi mumkin. Ingliz tilida ko‘proq sintetik qurilmalarga, o‘zbek
tilida esa analitik ifodalarga duch kelinadi:
• Inglizcha: “Time flies” (Vaqt uchadi) – qisqa, lekin semantik jihatdan
chuqur ma’no anglatadi.
• O‘zbekcha: “Vaqt qush kabi uchib ketadi” – tasviriyroq va emotsionalroq
ifodadir.
Semantik tahlil shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilidagi maqollar ko‘proq rasmiy va
mantiqiy uslubda bo‘lsa, o‘zbek maqollarida obrazlilik, poetik ifoda va
konnotatsion ma’no kuchliroq.
Madaniy nuqtai nazardan, vaqtga bo‘lgan munosabat xalqning turmush tarzi,
diniy e’tiqodlari va tarixiy tajribasi bilan chambarchas bog‘liq. Ingliz xalqida
vaqtni rejalashtirish, unumli sarflash, kechikmaslik madaniy qadriyat darajasiga
ko‘tarilgan. O‘zbeklarda esa vaqt ko‘proq hayotning oqimi sifatida qabul qilinadi.
Shuning uchun o‘zbek maqollarida vaqtning bardavomligi, sabr-toqat va hayotiy
tajriba bilan bog‘liq tomonlari ko‘proq yoritiladi.
Misol uchun:
• O‘zbekcha: “Har narsa o‘z vaqtida” – har qanday ishning o‘z vaqtida
amalga oshirilishi muhimligi.
• Inglizcha: “There is a time and place for everything” – hamohang ma’no
beradi.
Bu holat har ikkala xalqda vaqtga doir umumiy tushunchalar mavjud bo‘lishi
bilan birga, ularni ifodalashda madaniy tafovutlar ham mavjudligini ko‘rsatadi.
Snoskalar:
1. Bobojonov, Sh. “Til va tafakkur”, Toshkent, 2012.
2. Lakoff, G. & Johnson, M. “Metaphors We Live By”, University of
Chicago Press, 1980.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
382
3. Milliy maqollar to‘plami. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi nashri, 2005.
4. Mieder, W. “Proverbs: A Handbook”, Greenwood Publishing Group,
2004.
5. Crystal, D. “The Cambridge Encyclopedia of the English Language”, 2nd
edition, 2003.
6. Karimov, N. “Maqollar – xalq donishmandligi namunasi”. O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2015.
7. Johnson, M. “Cultural Proverbs in Comparative Context”. London:
Routledge, 2012.
8. Shukurov, B. “O‘zbek tilida maqollar va ularning turlari”. Toshkent: Fan,
2008.
9. Kunin, A.V. “Frazeologiya va lingvomadaniyat”. Moskva: Nauka, 1996.
10. Newmark, P. “A Textbook of Translation”. Prentice Hall, 1988.
