Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
80
TA’LIM VA ILM KONTSEPTLI AFORIZMLARNING QIYOSIY-
CHOG‘ISHTIRMA TADQIQI (INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI
MISOLIDA)
Zayniddidin Narmuratov Rajapovich
Safarmurodov Ilxom To’raqulovich
Annotatsiya: Paremiologik birliklar, odatda maqol yoki ibora deb
ataladigan, har bir jamiyatda til vamadaniyatning ajralmas qismidir. Ushbu qisqa
vama'noli bayonotlar an'anaviy donolikni o'z ichiga oladiva ma'lum bir jamoaning
fikr tarzini va qadriyatlariniochib beradi. Paremiologiya tadqiqoti ushbu lingvistik
ifodalarining semantik, sintaktik va pragmatikjihatlarini tushunishga qaratilgan.
Ushbu kesishmatadqiqotida biz ingliz va o'zbek tillaridagi paremiologik
birliklarning ta’lim va ilm bilan bog'liq ma'nolarini tahlil qilamiz, madaniy
o'xshashliklar va farqlarni aniqlashgaintilamiz.
Kalit so'zlar: paremiya, paremiologik birlik, maqol, ibora, idiom, aforizm.
Har bir millatning madaniyati, dunyoqarashi va ma’naviyati o‘z tilida aks
etadi. Til inson tafakkurining ifodasi sifatida faqatgina muloqot vositasi bo‘lib
qolmay, balki ma’lum bir xalqning hayot tarzi, tafakkuri va qadriyatlarini ham o‘z
ichiga oladi. Buning yaqqol namunasi aforizmlarda ko‘rish mumkin. Aforizmlar
— xalq tafakkuri va tajribasining qisqa, ta’sirchan, chuqur ma’noli ifodasi
hisoblanadi.
Xususan, ta’lim va ilm kabi universal insoniy qadriyatlarni o‘z ichiga olgan
kontseptlar, har bir til va madaniyatda turlicha namoyon bo‘ladi. Aforizmlar orqali
bu kontseptlarning mazmun va mohiyati, xalqlar o‘rtasidagi dunyoqarash farqlari
va o‘xshashliklari ko‘zga tashlanadi. Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi
ta’lim va ilm kontseptlari aks etgan aforizmlarning lingvomadaniy, semantik va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
81
uslubiy jihatdan qiyosiy tahlili amalga oshiriladi.
AFORIZM VA KONTSEPT TUSHUNCHASI
Aforizm (yunoncha “aphorismos” – aniq ta’rif) — xalq yoki alohida
mutafakkirlar tomonidan yaratilgan, hayot haqidagi chuqur falsafiy fikrlarni qisqa,
ta’sirchan va ta’sirli shaklda ifoda etuvchi ibora hisoblanadi. Ular ijtimoiy ongni
shakllantirishda muhim o‘rin tutadi.
Kontsept esa muayyan xalqning tafakkurida shakllangan, madaniyat orqali
ifodalangan ma’naviy birlikdir. Kontsept lingvomadaniyatshunoslikda til orqali
ma’lumot yetkazuvchi markaziy nuqta hisoblanadi.
Masalan, “knowledge” (ingliz tilida) va “ilm” (o‘zbek tilida) kontseptlari bir
xil nomlansa-da, har bir tilda uning ifodalanishi, aforizmlardagi aks etishi va unga
nisbatan munosabat turlicha bo‘lishi mumkin.
Aforizmlar tilda kontseptlarning yorqin namoyon bo‘lish shakli hisoblanadi.
Ularda xalqning bilimga, o‘qishga, ta’limga va ilmga bo‘lgan munosabati, bu
qadriyatlarning ahamiyati aks etadi. Shuning uchun ham aforizmlar lingvomadaniy
tadqiqotlar uchun boy manba bo‘lib xizmat qiladi.
TA’LIM KONTSEPTI AFORIZMLARDA
(INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARI MISOLIDA)
Ta’lim — insonning ma’naviy, intellektual, axloqiy va ijtimoiy jihatdan
shakllanishiga xizmat qiluvchi asosiy jarayondir. Uning jamiyatdagi roli nihoyatda
yuqori bo‘lib, har bir xalq ta’limga o‘zgacha yondashadi. Aforizmlar orqali bu
yondashuvlar yaqqol namoyon bo‘ladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
82
Ingliz tilidagi ta’limga oid aforizmlar:
1. “Education is the most powerful weapon which you can use to change the
world.” – Nelson Mandela
2. “The roots of education are bitter, but the fruit is sweet.” – Aristotle
3. “An investment in knowledge pays the best interest.” – Benjamin Franklin
Bu aforizmlarda ta’lim kuch, o‘zgarish, kelajakni shakllantirish vositasi
sifatida qaraladi. Xususan, ta’lim orqali inson o‘z hayotini va jamiyatni isloh qilishi
mumkin degan g‘oya ustuvor.
O‘zbek tilidagi ta’limga oid aforizmlar:
1. “Bilimli bola – nurli kelajak.”
2. “O‘qigan kishi – nur, o‘qimagan kishi – tur.”
3. “Ta’lim – tarbiyaning asosi.”
O‘zbek aforizmlarida ta’lim orqali insonning tarbiyasi, axloqiy fazilatlari
shakllanishiga e’tibor qaratiladi. Milliy va ma’naviy qadriyatlar asosida ta’limning
ijobiy ta’siri ko‘rsatiladi.
Ikkala tildagi aforizmlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, ingliz tilida ta’lim
ko‘proq natija, samara va kelajakni o‘zgartirish vositasi sifatida talqin etiladi.
O‘zbek tilida esa ta’lim – insonni yetuk, tarbiyali va ma’naviyatli etib
yetishtirishda muhim omil sifatida ko‘riladi.
Bu farq til va madaniyatlardagi kontseptual yondashuvlar turlichaligini
ko‘rsatadi.
ILM KONTSEPTINING QIYOSIY TADQIQI
Ilm insoniyat taraqqiyotida markaziy o‘rin tutadigan tushunchalardan biri
bo‘lib, uning mazmuni va shakllanishi turli til va madaniyatlarda farq qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
83
Aforizmlarda ilm kontsepti ko‘pincha hayotning ma’naviy asosi, taraqqiyotning
garovi sifatida namoyon bo‘ladi. Masalan, ingliz tilidagi “Knowledge is power”
(Ilm – kuch) aforizmida bilim orqali ta’sir ko‘rsatish va ustunlikka erishish g‘oyasi
mujassamlashgan. Bu aforizmga o‘xshash o‘zbek tilida “Ilm – insonga ziynat”
degan iborani keltirish mumkin.
O‘zbek aforizmlarida ilm ko‘proq tarbiya, kamtarlik va ma’naviy yuksalish
bilan bog‘lanadi. Masalan, “Ilm ol, faxrlanma”, “Ilmni katta desang, o‘zing kichik
bo‘l” kabi iboralarda bilim bilan birga axloqiy tarbiyaga ham e’tibor beriladi.
Ingliz tilida esa ilmning amaliy ahamiyati va ratsional yondashuvi ko‘proq
aks etgan: “An investment in knowledge pays the best interest” (Bilimga kiritilgan
sarmoya – eng yaxshi foyda beradi). Bu yerda ilm iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyot
manbai sifatida baholanadi.
Bu kabi farqlar tillar orqali yuzaga kelgan dunyoqarash, madaniy qadriyatlar
va mafkuraviy yondashuvlarning namoyon bo‘lishi sifatida baholanishi mumkin.
Ta’lim va ilm kontseptlarining aforizmlar orqali qiyosiy tahlili shundan
dalolat beradiki, har bir millat, har bir til ushbu universal tushunchalarga o‘z
dunyoqarashi va qadriyatlari asosida yondashadi. Ingliz aforizmlarida ta’lim va ilm
ko‘proq amaliy, ratsional va individual yondashuv orqali namoyon bo‘lsa, o‘zbek
aforizmlarida bu tushunchalar ma’naviy, axloqiy va ijtimoiy mazmun bilan
boyitilgan.
Bu tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, til faqatgina aloqa vositasi emas, balki
millatning mentalitetini, qadriyatlarini va dunyoqarashini ifodalovchi muhim
omildir. Aforizmlar orqali konseptual tahlil qilish metodi turli madaniyatlar
o‘rtasidagi farq va o‘xshashliklarni chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
84
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Lakoff, G. & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of
Chicago Press.
2. Charteris-Black, J. (2004). Corpus Approaches to Critical Metaphor
Analysis. Palgrave Macmillan.
3. Sharifjonov, S. (2021). “O‘zbek tilida aforizmlar lingvokulturasi”.
Toshkent.
4. Proverbs and Sayings Dictionary (English-Uzbek). (2010). Toshkent.
5. Qurbonov, A. (2017). “O‘zbek xalq maqollari: ma’no va tahlil”. Toshkent:
Fan.
6. Kövecses, Z. (2005). Metaphor in Culture: Universality and Variation.
Cambridge University Press.
