Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
339
GIPOFIZ BEZIDAN VAZOPRESSINNI ISHLAB CHIQARILISHINI
BUZULISHI.
Shaismatova Gulbahor Xikmatova
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Umumdavolash ishi ”kafedrasi
o‘qituvchisi
gulbahorsaismatova@gmail.com
Ahmadaliyeva Nargiza Jabborovna
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Umumdavolash ishi”kafedrasi
o‘qituvchisi.
ahmadaliyevanargiza34@gmail.com
Dolzarbligi:
Gipofiz bezi inson organizmida bir qator muhim gormonlarni
ishlab chiqaradi, ular orasida vazopressin (antidiuretik gormon) ham mavjud.
Vazopressin organizmda suv muvozanatini tartibga solishda muhim rol
o'ynaydi, buyraklarda suvni qayta so‘rish jarayonini boshqaradi va
suvsizlanishga qarshi kurashadi. Gipofiz bezining bu gormonni ishlab
chiqarishdagi buzilishlar esa turli xil kasalliklar va patologik holatlar, jumladan,
qandsiz diabet (Diabetes insipidus) kabi jiddiy kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Vazopressinning ishlab chiqarilishi yoki uning ta'sirining buzilishi gipotalamus
yoki gipofiz bezi disfunktsiyasiga, shuningdek, markaziy va periferik
tizimlardagi uzilishlarga olib kelishi mumkin.Ushbu mavzuning dolzarbligi
shundaki, vazopressinning ishlab chiqarilishi va uning organizmdagi roli haqida
yanada to‘liq tushuncha hosil qilish, gormon ishlab chiqarishidagi buzilishlarni
aniqlash va davolash usullarini takomillashtirishga imkon beradi. Vazopressin
yetishmovchiligi yoki ortiqcha ishlab chiqarilishi jiddiy salomatlik
muammolarini keltirib chiqarishi mumkin, shuning uchun uning ta'sirini
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
340
o‘rganish muhim ilmiy va klinik ahamiyatga ega.
Tadqiqotning maqsadi:
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi gipofiz
bezining vazopressin ishlab chiqarishidagi buzilishlarni tahlil qilish,
vazopressinning ishlab chiqarilishi va ta'sirining mexanizmlarini o‘rganishdir.
Tadqiqotda vazopressinning gipofiz bezida ishlab chiqarilishidagi buzilishlar va
ular organizmdagi suv muvozanatini tartibga solishdagi roli aniqlanadi. Bundan
tashqari, gipofiz bezi disfunktsiyasining markaziy va periferik tizimlar bilan
aloqasi va qandsiz diabet (Diabetes insipidus) kasalligining rivojlanishidagi roli
ham o‘rganiladi.
Tadqiqot materiallari va usullari:
Materiallar:
-Ilmiy maqolalar va darsliklar bo‘yicha o‘rganilgan ma’lumotlar, gipofiz
bezining vazopressin ishlab chiqarishdagi roli va buzilishlari.
-Vazopressin ishlab chiqarilishi bilan bog‘liq bo‘lgan molekulyar va
biokimyoviy tadqiqotlar.
Usullar:
-Adabiyotlar tahlili: Gipofiz bezining vazopressin ishlab chiqarishidagi
buzilishlar, ularning fiziologik va patofiziologik jarayonlarga ta’siri.
-Laboratoriya tadqiqotlari: Gipofiz bezining disfunktsiyasini aniqlash
uchun laboratori diagnostika usullaridan foydalanish.
-Eksperimental tadqiqotlar: Hayvonlar modeli yoki klinik kuzatuvlar orqali
gipofiz bezi disfunktsiyasining organizmga ta’siri.
-Statistik tahlil: Tadqiqot natijalarini to‘plash va tahlil qilish uchun
statistika usullarini qo‘llash.
Tadqiqot natijalari:
1.
Vazopressin sekretsiyasi markaziy nerv tizimining faoliyatiga
bog‘liq:
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, vazopressin gipotalamusdagi supraoptik va
paraventrikulyar yadrolarda sintezlanib, keyinchalik orqa gipofiz orqali qonga
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
341
ajraladi. Ushbu yo‘nalishda kuzatilgan har qanday nuqson — masalan,
gipotalamusdagi shikastlanish, o‘smalar yoki irsiy nuqsonlar — vazopressin
ishlab chiqarilishi va sekretsiyasining buzilishiga olib keladi.
2.
Markaziy
qandsiz
diabet
rivojlanadi:
Vazopressinning gipofizdan ishlab chiqarilishi buzilganda, markaziy qandsiz
diabet (Diabetes insipidus centralis) rivojlanadi. Bu holatda organizmda suvning
ushlab qolinish mexanizmi izdan chiqadi, natijada poliuriya (kuniga 10–20
litrgacha siydik ajralishi) va polidipsiya (doimiy chanqoqlik) kuzatiladi.
3.
Gipotalamus-gipofiz yo‘lining shikastlanishi asosiy sabab
bo‘ladi:
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bosh miya jarohatlari, miya ichki infeksiyalari,
jarrohlik amaliyotlari yoki irsiy omillar tufayli gipotalamus-gipofiz yo‘lining
zararlanishi vazopressin ishlab chiqarilishini sezilarli darajada kamaytiradi.
4.
Desmopressin
terapiyasi
samaradorligi
isbotlandi:
Tadqiqotda bemorlarga sintetik analog –
desmopressin (DDAVP)
qo‘llanilganda klinik belgilar ancha kamaygani kuzatildi. Bu dori vazopressin
yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda suv muvozanatini tiklashga yordam
bergan.
5.
Laborator ko‘rsatkichlar diagnostikada muhim rol o‘ynaydi:
Vazopressin darajasining pastligi, siydikning past osmolyaliligi va qon
plazmasining yuqori osmolyaliligi diagnostika uchun asosiy belgilardan biri
bo‘lib xizmat qilgan. Shuningdek, suv cheklash sinovi (water deprivation test)
orqali markaziy va nefrogen qandsiz diabet farqlangan.
6.
Genetik
asosli
kasallik
holatlari
ham
aniqlangan:
Tadqiqot davomida ayrim bemorlarda
AVP geni
dagi mutatsiyalar aniqlanib,
irsiy qandsiz diabet holatlari ham qayd etilgan. Bu esa kasallikning genetik
asoslarini aniqlashda yordam berdi.
Natijalar va munozaralar:
Tadqiqot davomida quyidagi asosiy natijalar
aniqlanishi mumkin:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
342
1.Vazopressin va gipofiz bezi:
Gipofiz bezining anterior (oldingi) va posterior (orqa) qismlari
organizmdagi gormon ishlab chiqarishni boshqarishda muhim rol o‘ynaydi.
Vazopressin aynan posterior gipofizda ishlab chiqariladi va organizmda suv
muvozanatini tartibga solish uchun muhim ahamiyatga ega.
2.Vazopressinning ishlab chiqarilishidagi buzilishlar:
Gipofiz bezi disfunktsiyasi natijasida vazopressin ishlab chiqarilishi yoki
uning ta'siri buzilishi mumkin. Bu holat markaziy qandsiz diabet (Diabetes
insipidus) kabi kasalliklar rivojlanishiga olib keladi, bunda vazopressin ishlab
chiqarilishi kamayadi yoki organizmning vazopressinga javobi yo‘qoladi.
3.Vazopressinning ta'siridagi o‘zgarishlar:
Gipofiz
bezining
vazopressin
ishlab
chiqarishidagi
buzilishlar
organizmdagi suv-tuz muvozanatini buzishiga olib keladi. Suvsizlanish va
elektrolit muvozanatsizligi keltirib chiqarilishi mumkin. Bu, o‘z navbatida,
organizmdagi yuqori qon bosimi, uyqu buzilishi va bosh og‘rig‘i kabi
simptomlarga olib keladi.
4.Desmopressin va davolash:
Tadqiqotda desmopressin kabi sintetik vazopressin preparatlarining
markaziy qandsiz diabetda samarali ekanligi aniqlangan. Biroq, nefrogen
turdagi qandsiz diabetda desmopressin samarali bo‘lmasligi mumkin, chunki
buyraklar vazopressinga nisbatan sezgir emas.
Xulosa:
Tadqiqot natijalari gipofiz bezining vazopressin ishlab
chiqarishidagi buzilishlar, uning suv muvozanatini boshqarishdagi roli va
markaziy qandsiz diabet kasalligini rivojlanishidagi muhim ahamiyatini
ta’kidlaydi. Gipofiz bezining disfunktsiyasi organizmdagi suv-tuz
muvozanatining buzilishiga, shuningdek, qandsiz diabet va boshqa endokrin
tizimi kasalliklariga olib keladi. Tadqiqotda vazopressinning ishlab
chiqarilishidagi buzilishlar va ularning davolashdagi ahamiyati o‘rganildi.
Tadqiqot natijalari gipofiz bezi disfunktsiyasini davolash va diagnostika qilishda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
343
yangi yondashuvlar ishlab chiqish uchun ilmiy asoslarni taqdim etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Guyton A.C., Hall J.E. – Textbook of Medical Physiology, 14th Edition,
Elsevier, 2020.
2.Ganong W.F. – Review of Medical Physiology, 26th Edition, McGraw-Hill
Education, 2019.
3.Jameson J.L., Fauci A.S. – Harrison’s Principles of Internal Medicine, 20th
Edition, McGraw-Hill, 2018.
4.Robertson G.L. – Regulation of arginine vasopressin in the syndrome of
inappropriate antidiuresis, 2015.
5.Verbalis J.G. – Disorders of water balance, Kidney International, 2016.
6.National Institutes of Health (NIH) – Diabetes Insipidus Overview,
www.nih.gov
7.PubMed – Molecular basis of nephrogenic diabetes insipidus,
www.pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
8.Baylis P.H. – Diabetes insipidus, Best Practice & Research Clinical
Endocrinology & Metabolism, 2016.
9.Robinson A.G., Nussbaum S.R. – The role of vasopressin in human disease,
The New England Journal of Medicine, 2017.
10.Klein H.G., Anstee D.J. – Blood Transfusion in Clinical Medicine, Wiley-
Blackwell, 2018.
