Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
332
QANDSIZ DIABET KELIB CHIQISHINI BIOKIMYOVIY
MEXANIZMI.
Shaismatova Gulbahor Xikmatova
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Umumdavolash ishi ”kafedrasi
o‘qituvchisi
gulbahorsaismatova@gmail.com
Ahmadaliyeva Nargiza Jabborovna
Angren Universiteti “Davolash ishi”fakulteti “Umumdavolash ishi”kafedrasi
o‘qituvchisi.
ahmadaliyevanargiza34@gmail.com
Dolzarbligi:
Qandsiz diabet (Diabetes insipidus) — bu gidratatsiya (tanada
suvsizlanish) va elektrolit muvozanatining buzilishiga olib keluvchi,
organizmda suvni qayta so‘rish jarayonining buzilishi bilan kechadigan
endokrin kasallikdir. Ushbu kasallikning rivojlanishining asosiy sababi —
**antidiuretik gormon (ADG yoki vazopressin)**ning yetishmovchiligi yoki
buyrak to‘qimalarining gormonga nisbatan rezistentligi hisoblanadi. ADGning
biokimyoviy roli va uning organizmdagi suv-tuz muvozanatini tartibga
solishdagi funksiyasi ilgari to‘liq o‘rganilmagan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda
ushbu sohada olib borilgan ilmiy izlanishlar kasallikni aniqlash va davolashda
yangi yondashuvlarni taklif qilmoqda.Bugungi kunda qandsiz diabet kasalligi
nafaqat endokrinologiya sohasida, balki neyroloji va kardiologiya bo‘yicha ham
jiddiy ilmiy muammo sifatida qaraladi. Kasallikning ikki asosiy turi mavjud:
markaziy (neyrogen) qandsiz diabet, bu gipotalamus yoki gipofiz bezidagi
buzilishlar bilan bog‘liq bo‘lib, bu gormonning ishlab chiqarilishini
kamaytiradi; va nefrogen qandsiz diabet, bunda buyraklar vazopressinga
nisbatan rezistent bo‘ladi. Ushbu turdagi qandsiz diabetning diagnostikasi va
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
333
davolash usullari turlicha bo‘lib, har bir holatni alohida yondashuv bilan ko‘rib
chiqish zarur.Biokimyoviy nuqtayi nazardan, qandsiz diabetning kelib chiqishi
ADGning o‘zaro aloqalari va unga bog‘liq bo‘lgan aquaporin-2 (AQP2) suv
kanallarining faolligi bilan chambarchas bog‘liq. Bu kanallar buyraklar orqali
suvni qayta so‘rishda muhim rol o‘ynaydi. Agar ADG etishmasa yoki buyraklar
bu gormonni tanimasalar, suv qayta so‘rilmaydi va organizmda suvsizlanish
boshlanadi. Ushbu biokimyoviy mexanizmning yaxshi o‘rganilishi, qandsiz
diabet kasalligini erta aniqlash va to‘g‘ri davolash imkoniyatlarini
yaratadi.Shuningdek, qandsiz diabetning diagnostikasi uchun amalga
oshirilayotgan zamonaviy tadqiqotlar ko‘plab yangi metodlar va davo usullarini
ishlab chiqishga olib kelmoqda. Bu kasallikning davolashda desmopressin kabi
sintetik vazopressin analoglari ishlatiladi, ammo nefrogen turdagi qandsiz
diabetda bu preparatlar samarali bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli, bu mavzu
ilmiy izlanishlar uchun dolzarb bo‘lib, uni yanada chuqurroq o‘rganish, davo
usullarini takomillashtirishga xizmat qiladi.Ushbu kasallikning rivojlanishi va
patogenezini to‘g‘ri tushunish, shuningdek, biokimyoviy mexanizmlarini
chuqur o‘rganish, endokrinologiya, nefrologiya va kardiologiya sohalarida
yangi diagnostik yondashuvlarni ishlab chiqish va samarali davolash
strategiyalarini ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqotning maqsadi:
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi qandsiz
diabet kasalligining kelib chiqishi va rivojlanishidagi biokimyoviy
mexanizmlarni o‘rganish, ayniqsa antidiuretik gormon (ADG) va uning
buyraklarda suvni qayta so‘rishdagi rolini tahlil qilishdan iboratdir. Tadqiqotda,
shuningdek, AQP2 suv kanallarining faolligi va buyrak to‘qimalarining
gormonga sezgirligini baholash orqali kasallikning patogenezini chuqurroq
tushunishga harakat qilinadi. Tadqiqot natijalari qandsiz diabetni erta aniqlash
va samarali davolash usullarini ishlab chiqish uchun ilmiy asoslarni taqdim
etishga xizmat qiladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
334
Tadqiqot materiallari va usullari:
1.
Materiallar:
1.Ilmiy maqolalar va darsliklar bo‘yicha o‘rganilgan ma’lumotlar, qandsiz
diabetning biokimyoviy jarayonlari va uning sabablarini tushunishga yordam
beradi.
2.
ADG (Vazopressin) va AQP2 suv kanallari
haqidagi tadqiqot
materiallari, shuningdek, qandsiz diabet bilan bog‘liq boshqa ilmiy izlanishlar.
2.Usullar:
1.Adabiyotlar tahlili: O‘rganilgan adabiyotlar va ilmiy maqolalar tahlil
qilinib, qandsiz diabetning biokimyoviy mexanizmi va uning patogenezidagi
o‘zgarishlar aniqlanadi.
2.Taqqoslash va tahlil usuli: Markaziy va nefrogen qandsiz diabet turlari
orasidagi farqlarni aniqlash va ularni biokimyoviy nuqtayi nazardan solishtirish.
3.Umumlashtirish va tahlil: Qandsiz diabetda ADG va AQP2 kanallarining
rolini va bu mexanizmning buzilishi natijasida yuzaga keladigan fiziologik
o‘zgarishlarni umumlashtirish.
Tadqiqot natijalari:
Tadqiqot davomida qandsiz diabet (Diabetes
insipidus) kasalligining kelib chiqish mexanizmlarini va uning biokimyoviy
jarayonlarini o‘rganish natijasida quyidagi asosiy natijalar olingan:
1.ADG va AQP2 kanallarining roli:
Tadqiqot natijalari antidiuretik gormon (ADG) va AQP2 (aquaporin-2) suv
kanallarining qandsiz diabetda muhim rol o‘ynashini tasdiqladi. ADGning
ishlab chiqarilishi yoki faoliyatining buzilishi natijasida buyraklarda suv qayta
so‘rilmaydi, bu esa poliuriya (ko‘p siydik ajralishi) va polidipsiya (ko‘p ichish)
holatlariga olib keladi.
2.Markaziy va nefrogen qandsiz diabet:
Tadqiqotda markaziy va nefrogen qandsiz diabet turlari orasidagi farqlar
aniqlangan. Markaziy qandsiz diabetda ADGning ishlab chiqarilishi kamayadi,
gipotalamus yoki gipofiz bezlaridagi disfunktsiyalar tufayli. Nefrogen qandsiz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
335
diabetda esa ADG normal ishlab chiqariladi, ammo buyraklar unga nisbatan
javob bermaydi. Bu turdagi diabetda AQP2 kanallarining disfunktsiyasi yoki
genetik mutatsiyalar sodir bo‘ladi.
3.Desmopressinning samaradorligi:
Tadqiqotda desmopressin (syntetik vazopressin analogi) preparatining
markaziy qandsiz diabetda samarali ekanligi tasdiqlandi. Bu preparat ADGning
o‘rnini bosib, buyraklarda suvni qayta so‘rish jarayonini tiklashga yordam
beradi. Ammo nefrogen qandsiz diabetda desmopressinning samarasi past
bo‘lishi, chunki buyraklar gormonga sezgir emasligi ko‘rsatilgan.
4.Patogenetik mexanizm:
Tadqiqot davomida qandsiz diabetning asosiy biokimyoviy mexanizmi
ADGning ta’siri va buyraklardagi suv reabsorbtsiyasini boshqarishdagi
buzilishlar bilan bog‘liq ekanligi aniqlandi. Bu kasallikda AQP2 suv
kanallarining faoliyati va ADGning bu kanallar bilan aloqasi asosiy rol
o‘ynaydi. Bu mexanizmning buzilishi suvni qayta so‘rishning to‘xtashiga olib
keladi.
5.Differensial diagnostika va davolash:
Tadqiqotda qandsiz diabetni differensial diagnostikasi muhimligi
ko‘rsatildi. Markaziy va nefrogen turlarning har biri o‘ziga xos diagnostik va
davolash yondashuvlarini talab qiladi. Desmopressin faqat markaziy turda
samarali bo‘lishi, nefrogen turda esa boshqa davolash strategiyalari zarurligini
ta’kidlagan.
6.Genetik va atrof-muhit omillari:
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, qandsiz diabetning genetik asoslari ham
mavjud bo‘lib, ayrim hollarda bu kasallik irtalabki genetik mutatsiyalar tufayli
rivojlanadi. Bu genetik nuqsonlar AQP2 kanallarining disfunktsiyasiga olib
kelishi mumkin.
Yuqoridagi natijalar qandsiz diabetning rivojlanishini va patogenezini
to‘g‘ri tushunish, shuningdek, samarali davolash usullarini ishlab chiqishda
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
336
muhim ilmiy asoslarni yaratadi. Tadqiqot natijalari endokrinologiya,
nefrologiya va kardiologiya sohalarida yangi yondashuvlar va davolash
strategiyalarini ishlab chiqish uchun zarur bo‘lgan ilmiy asoslarni taqdim etadi.
Natijalar va munozaralar:
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, qandsiz
diabet kasalligi organizmdagi suv-tuz muvozanatini tartibga solishda ishtirok
etuvchi antidiuretik gormonning (ADG) yetishmovchiligi yoki buyraklar
sezgirligining pasayishi bilan bog‘liq. ADGning asosiy vazifasi buyraklarda
suvni qayta so‘rishdir, lekin ADG yetishmovchiligi yoki buyraklarning
gormonga nisbatan javobsizligi natijasida poliuriya (ko‘p siydik ajralishi) va
polidipsiya (ko‘p ichish) holatlari yuzaga keladi.Markaziy qandsiz diabetda
gipotalamus
yoki
gipofiz
bezlaridagi
shikastlanishlar
ADGning
yetishmovchiligiga olib keladi, bu esa suvni qayta so‘rish mexanizmini buzadi.
Nefrogen qandsiz diabetda esa ADG ishlab chiqarilishi normal, lekin buyraklar
unga sezgir bo‘lmaydi, bu holatda AQP2 (aquaporin-2) kanallarining
disfunktsiyasi yuzaga keladi va bu ham suvni qayta so‘rish jarayonini
to‘xtatadi.Tadqiqotda shuningdek, desmopressin (syntetik vazopressin analogi)
preparati bilan davolashning samarali ekanligi tasdiqlandi. Biroq, nefrogen
turdagi qandsiz diabetda ushbu preparat samarali bo‘lmasligi mumkin. Bu esa
differensial diagnostikaning ahamiyatini ta’kidlaydi.
Xulosa:
Tadqiqot natijalari qandsiz diabet kasalligini tushunishda ADG
va AQP2 suv kanallarining biokimyoviy rolini chuqurroq o‘rganishga yordam
beradi. Bu kasallikning rivojlanishida asosiy rolni o‘ynaydigan mexanizm — bu
ADGning ishlab chiqarilishi va buyrak to‘qimalarining gormonga sezgirligi.
Kasallikni erta aniqlash va to‘g‘ri davolash uchun differensial diagnostika
muhim rol o‘ynaydi, chunki desmopressin preparati faqat markaziy qandsiz
diabetda samarali bo‘lishi mumkin. Shuningdek, nefrogen qandsiz diabetda bu
preparatning samarali bo‘lmasligi va boshqa davolash usullarining zarurati ham
yoritilgan.Ushbu tadqiqot qandsiz diabetni to‘g‘ri davolashda va uning
mexanizmlarini chuqurroq tushunishda muhim ilmiy asoslarni taqdim etdi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
337
Tadqiqot natijalari endokrinologiya, nefrologiya va kardiologiya sohalarida
qandsiz diabetni samarali diagnostika va davolash bo‘yicha yangi
yondashuvlarni ishlab chiqishda xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Gʻoziyev E.G. –
Odam fiziologiyasi
, Toshkent: Fan, 2020.
Fiziologiya bo‘yicha umumiy tushunchalar, shuningdek, suvsizlanish va
buyraklarning funksiyalari to‘g‘risida muhim ma’lumotlar berilgan.
2.
Karimov S.R., Yusupova G.K. –
Endokrin tizim fiziologiyasi
, TTA,
2021.
Endokrin tizim va antidiuretik gormonning biokimyoviy roli to‘g‘risidagi
ma’lumotlar.
3.
Guyton A.C., Hall J.E. –
Textbook of Medical Physiology
, 14th
Edition,
Elsevier,
2020.
Tibbiy fiziologiya darsligi, ADG va AQP2 suv kanallarining biokimyoviy
mexanizmi va organizmda suv-tuz muvozanatini tartibga solishdagi roli.
4.
Ganong W.F. –
Review of Medical Physiology
, 26th Edition,
McGraw-Hill
Education,
2019.
Antidiuretik gormonning faoliyati, qandsiz diabetning patogeneziga ta’siri va
klinik jihatlari.
5.
Jameson J.L., Fauci A.S. –
Harrison’s Principles of Internal
Medicine
,
20th
Edition,
McGraw-Hill,
2018.
Endokrin tizim va diabet turdagi kasalliklar, shuningdek, qandsiz diabetning
patogenezini o‘rganish.
6.
Baylis P.H. –
Diabetes insipidus
, Best Practice & Research Clinical
Endocrinology
&
Metabolism,
2016.
Qandsiz diabetning klinik turlari, ularning biokimyoviy asoslari va davolash
usullari to‘g‘risida ilmiy maqola.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
18-to’plam 1-son Aprel 2025
338
7.
Robertson G.L. –
Regulation of arginine vasopressin in the
syndrome
of
inappropriate
antidiuresis
,
2015.
Arginin vazopressin va uning organizmdagi suv muvozanatiga ta’siri, qandsiz
diabet bilan bog‘liq ilmiy izlanishlar.
8.
Verbalis J.G. –
Disorders of water balance
, Kidney International,
2016.
Suv va elektrolit muvozanati, qandsiz diabet kasalligini o‘rganish bo‘yicha
tadqiqotlar.
9.
National Institutes of Health (NIH) –
Diabetes Insipidus Overview
,
Qandsiz diabetning turli turlari va ularning klinik diagnostikasi to‘g‘risida
rasmiy ma’lumot.
10.
PubMed –
Molecular basis of nephrogenic diabetes insipidus
,
Nefrogen qandsiz diabetning molekulyar mexanizmlari va AQP2 suv
kanallarining disfunktsiyasini o‘rganish bo‘yicha ilmiy maqola.
