Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
150
RAQAMLI IQTISODIYOT SHAROITIDA OPERATSION AUDITNI
TAKOMILLASHTIRISH
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Baxranov Doniyor Sayfulla og`li
Raqamli iqtisodiyot, texnologik taraqqiyotning so'nggi yillik natijasi sifatida,
iqtisodiy faoliyatning barcha sohalarida chuqur o'zgarishlarni keltirib
chiqarmoqda. Korxonalar va tashkilotlar, yangi raqamli vositalar va yondashuvlar
yordamida o'zlarining operatsion samaradorliklarini oshirishga intilmoqdalar. Bu
holat, shubhasiz, operatsion auditning o'rni va vazifalarini qayta ko'rib chiqishni
talab etadi, chunki an'anaviy metodlar yangi raqamli muhit talablariga javob bera
olmaydi.
Ushbu kirish qismi raqamli iqtisodiyot sharoitida operatsion auditning
o'zgarishi va takomillashtirilishi zarurligini ta'kidlaydi, bu jarayonlarni raqamli
asboblar yordamida yanada samarali va shaffof boshqarish imkonini beradi.
Raqamli texnologiyalar yordamida auditning yangi usullarini ishlab chiqish va
amaliyotga tatbiq etish, korxonalar uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochadi.
Operatsion audit – bu tashkilotning ichki jarayonlari va operatsiyalarini tahlil
qilish va baholash orqali uning samaradorligini oshirish maqsadida olib
boriladigan faoliyatdir. Ushbu audit turining asosiy vazifasi moliyaviy emas, balki
operatsion jarayonlarning samaradorligini tekshirish va takomillashtirishdan
iborat. Raqamli iqtisodiyot sharoitida operatsion auditning roli va ahamiyati
yanada muhimlashmoqda, chunki raqamli texnologiyalar korxonaning har bir
jarayonini chuqur va tezkor tahlil qilish imkonini beradi.
Operatsion auditning asosiy vazifalari quyidagilarni o'z ichiga oladi:
•
Jarayonlarni optimallashtirish: korxonaning ichki jarayonlarini tahlil qilish
orqali ularni yanada samarali qilish yo'llarini izlash.
•
Xavfsizlikni ta'minlash: operatsion xavflarni aniqlash va ularni kamaytirish
choralari ko'rish.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
151
•
Resurslardan samarali foydalanish: mavjud resurslarni eng yaxshi tarzda
ishlatish yo'llarini aniqlash va amalga oshirish.
•
Qaror qabul qilishni yaxshilash: raqamli ma'lumotlar asosida qarorlar qabul
qilish jarayonini yaxshilash.
Raqamli texnologiyalar, jumladan, katta ma'lumotlar tahlili (big data), sun'iy
intellekt (AI), blokcheyn va bulutli hisoblash kabi asboblar operatsion auditni
yanada chuqur va samarali qilishga yordam beradi. Bu texnologiyalar quyidagi
imkoniyatlarni taqdim etadi:
•
Tezkor ma'lumotlarni tahlil qilish: katta hajmdagi ma'lumotlarni real vaqtda
tahlil qilish, bu jarayonlar va natijalar haqida chuqur tushuncha beradi.
•
Jarayonlarni avtomatlashtirish: AI yordamida takrorlanuvchi va vaqt talab
qiluvchi vazifalarni avtomatlashtirish, bu esa xodimlarni murakkabroq vazifalarga
yo'naltirish imkonini beradi.
•
Xavfsizlikni kuchaytirish: blokcheyn texnologiyasi ma'lumotlarning
o'zgarishsizligini va shaffofligini ta'minlaydi, bu esa audit jarayonlarining
ishonchliligi va adolatliligini oshiradi.
•
Resurslarni
samaraali
boshqarish:
bulutli
hisoblash
yordamida
ma'lumotlarga istalgan joydan va istalgan vaqtda kirish imkoniyati mavjud bo'ladi,
bu esa resurslarni samarali boshqarishga yordam beradi.
Raqamli iqtisodiyotda operatsion auditning ahamiyati shundaki, u korxonalar
va tashkilotlarga yangi texnologiyalarni samarali joriy etish, raqobatbardoshlikni
oshirish va innovatsion yechimlarni amalga oshirishda asosiy qo'llanma bo'lib
xizmat qiladi. Audit natijalari asosida tashkilotlar o'z faoliyatlarini qayta ko'rib
chiqishadi va yangi raqamli sharoitlarga moslashish yo'llarini izlashadi.
Shunday qilib, operatsion auditning raqamli iqtisodiyotdagi o'rni beqiyosdir.
U korxonalar uchun yangi texnologiyalar va ish usullarini samarali joriy etishda
muhim rol o'ynaydi, bu esa ularning umumiy faoliyat samaradorligini oshirishga
yordam beradi.
Raqamli texnologiyalar so'nggi yillarda tezkor rivojlanib, har bir sohani,
jumladan audit sohasini ham tubdan o'zgartirib yubordi. Sun'iy intellekt, katta
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
152
ma'lumotlar (big data), blokcheyn va bulutli hisoblash kabi texnologiyalar, audit
faoliyatini ancha samarali va aniqroq qilishga yordam berdi. Ushbu texnologiyalar
audit jarayonlarini qanday o'zgartirishi va audit samaradorligini qanday oshirishi
haqida batafsil ma'lumot berishdan oldin, ularning har birining auditdagi roli va
ta'sirini ko'rib chiqamiz.
Sun'iy intellekt (AI) va Audit: Sun'iy intellekt (AI), ma'lumotlarni qayta
ishlash va tahlil qilishda inson kuchi bilan solishtirganda ancha tez va aniq ishlaydi.
Masalan, Deloitte kompaniyasi o'zining audit faoliyatida AI'dan foydalanadi. Ular
AI yordamida moliyaviy hisobotlardagi anomal malumotlarni tez aniqlaydi va bu
jarayon auditni yanada samarali qiladi. AI shuningdek, moliyaviy hisobotlardagi
noto'g'ri kiritilgan ma'lumotlarni aniqlashda ham yordam beradi, bu esa xatolarni
tuzatish va to'g'ri qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Katta ma'lumotlar (Big Data) va Audit: katta ma'lumotlar auditda ham keng
qo'llaniladi. KPMG kabi yirik audit kompaniyalari katta ma'lumotlar tahlilidan
foydalanib, korxonaning moliyaviy operatsiyalarini keng ko'lamda tahlil qilishadi.
Bu usul yordamida ular turli moliyaviy tendentsiyalarni aniqlay oladilar va
mijozlariga yanada aniqroq maslahatlar berish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Masalan, katta hajmdagi savdo ma'lumotlarini tahlil qilish orqali, KPMG
mijozlariga bozor tendentsiyalari va iste'molchilar xulq-atvori haqida qimmatli
ma'lumotlar taqdim etadi.
Blokcheyn Texnologiyasi va Audit: Blokcheyn texnologiyasi, ayniqsa
moliyaviy sohada, ma'lumotlarni shaffof va o'zgartirib bo'lmaydigan tarzda saqlash
imkonini beradi. Ernst & Young (EY) kompaniyasi blokcheyn asosidagi
platformani ishlab chiqdi, bu platforma orqali ularning mijozlari o'z moliyaviy
ma'lumotlarini va bitimlarini xavfsiz va shaffof tarzda yuritishlari mumkin. Bu, o'z
navbatida, audit jarayonini ancha osonlashtiradi va ma'lumotlarning ishonchliligi
ham oshadi.
Bulutli hisoblash va audit: bulutli hisoblash texnologiyasi audit sohasida ham
keng qo'llanilmoqda. PwC kabi kompaniyalar o'zlarining audit faoliyatlarini bulut
platformalariga ko'chirishmoqda, bu esa ularning global miqyosda mijozlar bilan
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
153
ishlashini osonlashtiradi. Bulutli platformalar yordamida auditorlar turli
mamlakatlarda joylashgan mijozlar bilan tezkor aloqa o'rnatishlari va zarur
ma'lumotlarni tezkor almashishlari mumkin, bu esa audit jarayonining tezkorligini
va samaradorligini oshiradi.
Raqamli texnologiyalar audit sohasida keng qo'llanilmoqda va bu jarayonlar
samaradorligini sezilarli darajada oshirmoqda. Sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar,
blokcheyn va bulutli hisoblash kabi texnologiyalar auditni tezkor, aniq va ishonchli
qilishda muhim rol o'ynamoqda. Bu texnologiyalar yordamida audit tashkilotlari
o'z faoliyatlarini yanada takomillashtirib, mijozlarga yanada sifatli xizmat
ko'rsatish imkoniyatiga ega bo'lmoqdalar.
Operatsion auditni takomillashtirish, ayniqsa raqamli iqtisodiyot sharoitida,
korxonalarning samaradorligini oshirish va raqobatbardoshligini kuchaytirishda
muhim rol o'ynaydi. Quyida zamonaviy texnologiyalar va xalqaro tajribalardan
foydalanish orqali operatsion auditni qanday qilib yanada samarali qilish
mumkinligi haqida usullar keltirilgan.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish: raqamli texnologiyalarni audit
jarayonlariga to'liq integratsiya qilish, audit samaradorligini sezilarli darajada
oshiradi. Masalan, Ernst & Young (EY) kompaniyasi sun'iy intellekt va
avtomatlashtirish vositalarini qo'llagan holda, audit jarayonlarini tezkor va
xatolardan holi qilishga erishgan. Bu yondashuv, ayniqsa, moliyaviy hisobotlarni
tahlil qilish va xavf baholash jarayonlarida juda foydali bo'ldi.
Auditorlar malakasini oshirish: audit tashkilotlari o'z xodimlarining raqamli
texnologiyalar va yangi audit usullari bo'yicha bilim va ko'nikmalarini muntazam
ravishda oshirib borishi kerak. PricewaterhouseCoopers (PwC) kabi yirik audit
firmalari o'z auditorlarini muntazam ravishda o'qitish orqali ularning raqamli
vositalar va dasturlardan foydalanish qobiliyatlarini kuchaytiradi. Bu auditorlarga
murakkab moliyaviy ma'lumotlarni tez va samarali tahlil qilish imkonini beradi.
Jarayonlarni avtomatlashtirish: audit jarayonlarini avtomatlashtirish, xususan,
ma'lumot to'plash va tahlil qilish jarayonlarini avtomatik bajarish, auditni ancha
tezkor va samarali qiladi. Deloitte kompaniyasi keng ko'lamli ma'lumotlarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
154
avtomatik ravishda tahlil qiluvchi dasturlardan foydalanadi, bu esa audit jarayonini
tezlashtiradi va xatolarni minimal darajaga tushiradi.
Ma'lumot xavfsizligini ta'minlash: raqamli texnologiyalarni qo'llashda
ma'lumot xavfsizligini ta'minlash juda muhimdir. Korxonalar va audit firmalari
ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun eng yangi xavfsizlik texnologiyalaridan
va protokollaridan foydalanishlari lozim. Masalan,
KPMG
xavfsiz bulutli saqlash
xizmatlaridan foydalanadi, bu mijozlar ma'lumotlarini himoya qilishda yuqori
darajada ishonch yaratadi.
Xorijiy tajribalardan foydalanish: xorijiy tajribalarni o'rganish va qo'llash,
mahalliy audit amaliyotlarini boyitishda muhim ahamiyatga ega. Masalan,
Yaponiyada audit jarayonlarini optimallashtirish bo'yicha amalga oshirilgan
islohotlar, jumladan, raqamli texnologiyalar va AI dan foydalanish bo'yicha
tajribalar, boshqa mamlakatlarda ham qo'llanilishi mumkin. Bu tajribalar mahalliy
sharoitga moslashtirilgan holda amalga oshirilishi, audit sifatini oshirishda yordam
beradi.
Operatsion auditni takomillashtirish uchun zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish, auditorlar malakasini oshirish, jarayonlarni avtomatlashtirish va ma'lumot
xavfsizligini ta'minlash kabi usullar qo'llaniladi. Shuningdek, xorijiy tajribalardan
foydalanish ham mahalliy audit amaliyotlarini yanada rivojlantirishga yordam
beradi. Bu yondashuvlar audit faoliyatining samaradorligini oshirish va
korxonalarning raqobatbardoshligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi.
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, korxonalar va tashkilotlar uchun yangi
imkoniyatlar yaratib, bir qator yangi qiyinchiliklarni ham keltirib chiqarmoqda.
Ushbu o'zgarishlar fonida, operatsion auditning roli yanada muhimlashmoqda,
chunki u tashkilotlar faoliyatining samaradorligini oshirishda hal qiluvchi omilga
aylanmoqda. Raqamli texnologiyalar — sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar,
blokcheyn va bulutli hisoblash kabi vositalar operatsion auditni tubdan o'zgartirib,
uni yanada tezkor, aniq va samarali qilish imkonini beradi.
Auditni takomillashtirish yo'llari sifatida, raqamli texnologiyalarni joriy etish,
auditorlar malakasini muntazam ravishda oshirib borish, jarayonlarni
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
155
avtomatlashtirish va ma'lumot xavfsizligini kuchaytirish kabi usullar qo'llaniladi.
Xorijiy tajribalar, masalan, Yaponiya va Yevropa mamlakatlaridagi islohotlar va
yangiliklar, bu boradagi yaxshi amaliyotlar sifatida qo'llanilishi mumkin.
Operatsion auditning takomillashtirilishi, nafaqat moliyaviy natijalarni yaxshilash,
balki korxonaning umumiy strategiyasini va raqobatbardoshligini oshirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun, har bir tashkilot o'zining audit tizimini
muntazam ravishda yangilab, zamonaviy texnologiyalarni qo'llash orqali o'z
faoliyatini yanada takomillashtirishi zarur.
Ushbu maqola, operatsion auditni qanday qilib samarali va zamonaviy
vositalar yordamida takomillashtirish mumkinligi haqida tushuncha beradi va
tashkilotlarga ushbu jarayonlarni amalga oshirishda yordam beruvchi aniq
yo'nalishlar taklif etadi. Raqamli iqtisodiyot sharoitida operatsion auditning
ahamiyati yanada ortib borishi kutilmoqda, shuning uchun uning samaradorligini
oshirish har bir tashkilotning ustuvor vazifalaridan biri bo'lib qoladi.
Adabiyotlar ro’yxati
1. Schmidt, John F. "Operational Auditing." Theses and Dissertations.
University of North Dakota, 1972.
2. Oklahoma State Banking Department. "Operational audit report."
Oklahoma State Auditor & Inspector, 2013.
3. Waide, Patrick J. "Operational auditing function and its place in the bank
structure." Haskins and Sells Publications, 1973.
4. Ganiyeva, U.A. "Significance of audit in banking sector." Journal of
Economy and Business, vol. 3, 2020.
