Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
82
ISLOM MOLIYASIDA G’ARRARNI OLDINI OLISH USULLARI
Islomova Shohida Ilhomovna
O‘zbekiston Respublikasi bank-moliya akademiyasi magistri
Annotatsiya: Ushbu tezisda Islom moliyasida g’arrarni (noaniqlikni) oldini
olish usullari tahlil qilinadi. Islom moliya tizimida g’arrar taqiqlangan bo‘lib, u
iqtisodiy barqarorlik va adolat tamoyillariga zid hisoblanadi. Tadqiqotda
g’arrarning oldini olish uchun shaffoflik va aniq shartnomalar, riskni adolatli
taqsimlash, halol moliyaviy vositalardan foydalanish, aktivlarga asoslangan
moliyaviy operatsiyalar va shariat nazorati kabi asosiy usullar ko‘rib chiqiladi.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, ushbu tamoyillarga rioya qilish orqali moliyaviy
operatsiyalarning adolatli va barqaror bo‘lishi ta’minlanadi. Islomiy moliya
institutlari shariat talablariga mos keladigan moliyaviy vositalarni ishlab chiqish
orqali g’arrarning oldini olishni yanada samarali amalga oshirishi mumkin.
Kalit so‘zlar: Islom moliyasi, g’arrar, noaniqlik, shariat, risk taqsimoti,
shaffoflik, Murabaha, Ijara, Mudoraba, Islomiy bank, shariat nazorati.
Islom moliyasida g’arrar (noaniqlik) taqiqlangan bo‘lib, u iqtisodiy
operatsiyalarda adolatsizlik va tavakkalchilikni oshirishi mumkin. G’arrarning
oldini olish Islom moliya tizimining barqarorligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot Islom moliyasida g’arrarni kamaytirishning asosiy
usullarini o‘rganadi.
G’arrarni oldini olish uchun Islom moliyasi quyidagi asosiy tamoyillarga
asoslanadi:
1. Shaffoflik va aniq shartnomalar – har ikkala tomonning huquqlari va
majburiyatlarini aniq belgilash, yashirin yoki noaniq shartlardan qochish.
2. Riskni adolatli taqsimlash – tavakkalchilikning bir tomonlama bo‘lishini
oldini olish va sheriklik asosidagi moliyaviy vositalardan foydalanish.
3. Halol moliyaviy vositalar – Islom shariati talablariga muvofiq moliyaviy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
83
operatsiyalarni olib borish va riba (foiz) hamda qimordan tiyilish.
4. Aktivlarga asoslangan moliyaviy operatsiyalar – real aktivlar bilan
ta’minlangan shartnomalardan foydalanish (Murabaha, Ijara va Istisna).
5. Shariat nazorati va regulyatsiyalar – Islomiy moliya institutlari shariat
kengashlari tomonidan nazorat qilinishi va fatvolarga rioya qilinishi.
O`rganish natijalari shuni ko‘rsatadiki, g’arrarning oldini olish Islom
moliyasida moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi va tomonlar o‘rtasida adolatni
saqlashga yordam beradi. Shaffof shartnomalar va riskni adolatli taqsimlash g’arrar
bilan bog‘liq muammolarni kamaytiradi.Islom moliya tizimi g’arrarni kamaytirish
orqali iqtisodiy operatsiyalarning barqaror va adolatli bo‘lishiga erishadi. Biroq,
zamonaviy moliyaviy bozorlarda g’arrardan qochish ba’zan qiyin bo‘lishi
mumkin. Shu sababli, Islomiy moliya institutlari shariat talablariga qat’iy rioya
qilishi va yangi moliyaviy vositalarni ishlab chiqishi lozim.
G’arrarning oldini olish Islom moliyasining asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib,
shaffoflik, risk taqsimoti va shariatga muvofiq moliyaviy vositalardan foydalanish
orqali amalga oshiriladi. Bu tamoyillarga rioya qilish orqali Islom moliyasi
barqaror va adolatli tizim sifatida rivojlanishda davom etadi.
Islom moliyasida g’arrarning oldini olish muhim tamoyillardan biri bo‘lib, u
moliyaviy operatsiyalarning adolatli, barqaror va shariatga muvofiq bo‘lishini
ta’minlaydi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, g’arrar shaffoflik yo‘qligi,
tavakkalchilikning notekis taqsimlanishi va moliyaviy operatsiyalarning noaniqligi
sababli iqtisodiy adolatsizlikka olib kelishi mumkin.
G’arrarni oldini olish uchun Islom moliyasi bir nechta asosiy usullardan
foydalanadi: shaffof va aniq shartnomalar tuzish, riskni adolatli taqsimlash, faqat
real aktivlarga asoslangan moliyaviy vositalardan foydalanish va shariat nazoratini
kuchaytirish. Islomiy moliyaviy institutlar ushbu tamoyillarga rioya qilish orqali
moliyaviy tizimni yanada barqaror va ishonchli qilishlari mumkin.
Zamonaviy moliyaviy bozorlarda g’arrardan to‘liq qochish qiyin bo‘lsa-da,
Islomiy moliya institutlari yangi moliyaviy mahsulotlar va shariatga mos keladigan
muqobil yechimlarni ishlab chiqish orqali ushbu muammoni hal etishga harakat
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
17-to’plam 2-son Mart 2025
84
qilmoqda. Kelajakda Islom moliyasida g’arrarning oldini olish bo‘yicha yangi
tadqiqotlar va innovatsion yechimlar ishlab chiqilishi zarur.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Qur’on va Hadislar. Qur’oni Karim, Baqara surasi, 275-280-
oyatlar (riba va noaniqlik taqiqlari).Abu Dovud, Termiziy va Muslim hadis
to‘plamlari (savdo va moliyaviy odoblar bo‘yicha hadislar).
2.
Fiqhiy va Islom moliyasi bo‘yicha asarlari.
Usmoniy, M. T. (2016). Islom iqtisodiyoti va moliyasi. Tashkent: Hilol-
Nashr.
Siddiqiy, M. N. (1981). Islamic Banking and Finance: Theory and
Practice. Leicester: The Islamic Foundation.
Kahf, M. (2004). Islamic Economics and Finance: Principles and
Practices. Kuala Lumpur: IIUM Press.
3.
Islomiy moliyaviy tashkilotlar va regulyatorlar nashrlari
Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions
(AAOIFI) standartlari.
