4
ISHNI SUDGA QADAR YURISH BOSQICHIDA ELEKTRON DALILLAR
Usmonaliyev Najmiddin Qo’shboq o’g’li
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o'qituvchisi
Orolov Javohir Abrorjon o‘g‘li
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 327-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15721041
Annotatsiya
Ushbu maqolada ishni sudga qadar yurish bosqichida elektron dalillarning ahamiyati,
ularni yig‘ish va sud jarayonlarida qo‘llash tartibi o‘rganiladi. Elektron dalillar zamonaviy
texnologiyalar yordamida huquqiy jarayonlarni yanada tez, samarali va shaffof qilishda muhim
vosita sifatida ko‘riladi. Shuningdek, maqolada O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida
elektron dalillarni sudga taqdim etish va ulardan foydalanish bo‘yicha mavjud normativ-
huquqiy asoslar tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
Elektron dalillar, ishni sudga qadar yurish, huquqiy texnologiyalar, sud jarayoni,
O‘zbekiston qonunchiligi.
Abstract
This article explores the importance of electronic evidence at the pre-trial stage, the
procedures for its collection, and its application in judicial processes. Electronic evidence,
facilitated by modern technologies, serves as a crucial tool to make legal proceedings faster,
more efficient, and transparent. The article also analyzes the normative-legal framework
regulating the submission and use of electronic evidence in the legislation of the Republic of
Uzbekistan.
Keywords
Electronic evidence, pre-trial stage, legal technologies, judicial process, Uzbekistan
legislation.
Sudga qadar yuritish jarayoni huquqiy davlatda adolatni ta’minlashning muhim
bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu bosqichda to‘plangan dalillar, xususan, ashyoviy va
yozma dalillar, sud qarorlarini qabul qilishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Ashyoviy
dalillar jinoyat bilan bog‘liq moddiy ob’ektlarni o‘z ichiga olsa, yozma dalillar, bu, odatda,
hujjatlar, protokollar va boshqa yozma materiallar shaklida bo‘ladi. Bu dalillar jinoyatning sodir
etilganligini, aybdor yoki jabrlanuvchining holatini aniqlashda katta ahamiyatga ega bo‘ladi.
O‘zbekistonda jinoyat-protsessual qonunchilik dalillarni to‘plash va ularni sudga taqdim etish
tartibini batafsil belgilab bergan. Ushbu qonuniy tartiblarning buzilishi dalillarning
haqiqiyligini shubha ostiga qo‘yishi va sud jarayonida ularni isbot vositasi sifatida qabul qilish
imkoniyatini cheklashi mumkin. Shu boisdan, har bir dalilni qonuniy yo‘l bilan to‘plash,
rasmiylashtirish va sudga taqdim etish jarayoni juda muhimdir
1
.
Olimlar, masalan, huquqshunos A. Xudoyqulovning ta’kidlashicha, "ashyo va yozma
dalillar jinoyat huquqida isbot vositasi sifatida o‘z ahamiyatini hech qachon yo‘qotmagan.
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
5
Ularning haqqoniy va ishonchli bo‘lishi sud qarorlarining adolatli va qonuniy bo‘lishini
ta’minlaydi"
2
. Shuningdek, olimlar ushbu dalillarni to‘plash va taqdim etish jarayonidagi
qonuniy talablarni buzish sud jarayonida xatolarga olib kelishi mumkinligini ta’kidlaydilar.
Maqolaning asosiy maqsadi — ashyoviy va yozma dalillarning sudga qadar yuritish
jarayonidagi ahamiyatini ko‘rsatish, ularning ishonchliligi va haqqoniyligini ta’minlash uchun
qanday qonuniy me’yorlarga amal qilish zarurligini muhokama qilishdir
3
.
Ishni sudga qadar yurish bosqichida elektron dalillar muhim ahamiyat kasb etadi.
Bugungi kunda axborot texnologiyalari rivojlanishi natijasida jinoyatlarni aniqlash va tergov
jarayonlarini samarali olib borishda elektron dalillar yirik resurs sifatida foydalanilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 89-moddasida dalillar tushunchasi
keng bayon etilgan bo‘lib, unga elektron dalillar ham kiradi. Sudga qadar yurish bosqichida,
ya’ni dastlabki tergov, surishtiruv va boshqa protsessual harakatlar davomida elektron
dalillarni to‘plash va himoya qilish tartibi O‘zbekiston Jinoyat-protsessual kodeksida batafsil
tartibga solingan. Bu jarayonda dalillar noqonuniy yo‘llar bilan olinmasligi kerak, chunki
bunday holatda ular sudda isbot kuchini yo‘qotadi. Shuningdek, dalillarni olish jarayonida
tergovchi va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari maxfiylikni saqlashlari va
dalillarni o‘zgartirmasliklari shart
4
.
Elektron dalillar — bu kompyuter, tarmoq, mobil qurilmalar va boshqa elektron
vositalarda saqlangan, qayd etilgan yoki uzatilgan axborot bo‘lib, jinoyatni tergov qilishda
asosiy ma’lumotlarni taqdim etadi. Ishni sudga qadar yurish bosqichida, ya’ni dastlabki tergov,
tekshiruv va dastlabki surishtiruvda elektron dalillar yig‘ilishi va ularning qonuniyligi muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekiston qonunchiligiga muvofiq, elektron dalillarni to‘plashda quyidagi
qoidalar amal qilishi lozim: dalillar noqonuniy yo‘l bilan olinmasligi, dalillarni to‘plash va
saqlashda maxfiylik va yaxlitlik tamoyillari buzilmasligi, hamda dalillar sudga taqdim
etilishidan oldin ularning haqiqiyligi tekshirilishi kerak. Elektron dalillarni yig‘ishda maxsus
ekspertiza muhim rol o‘ynaydi. Ekspertlar elektron dalillarning haqiqiyligini, yaxlitligini va
o‘zgartirilmaganligini aniqlashga yordam beradi. Jinoyat-protsessual kodeksning 90-
moddasida ekspertiza tayinlash tartibi ko‘rsatilgan bo‘lib, bu jarayon dalillarni sudga
tayyorlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega
5
.
Shuningdek, jinoyat-protsessual kodeksining 90-moddasida tergov harakatlari tartibi
belgilangan bo‘lib, elektron dalillarni to‘plash uchun maxsus ekspertiza tayinlash va axborot
xavfsizligini ta’minlash talab etiladi. Elektron dalillar sudda o‘zining qonuniyligi va
ishonchliligini isbotlagan taqdirda, jinoyat ishining hal qilinishida asosiy ahamiyatga ega
bo‘lishi mumkin. Sudga qadar elektron dalillarni qonuniy va to‘g‘ri yig‘ish jarayoni, tergov
jarayonining shaffofligi va jinoyat ishining adolatli ko‘rilishini ta’minlaydi. Shu bilan birga,
elektron dalillarni noto‘g‘ri yoki qonunga zid yo‘l bilan olish tergovning qonuniyligini shubha
2
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик жинояти турлари. “Замонавий
дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
3
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти. Эксмерткриминалистик фаолият:
истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
4
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
5
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
6
ostiga qo‘yishi va ishonchni kamaytirishi mumkin. Yana bir muhim jihat — elektron dalillarni
sudga taqdim etish jarayonidagi qonuniylik va asosiy protsessual qoidalarga rioya qilishdir.
Sud dalillarni qabul qilishda ularning qonuniyligini, to‘g‘riligini va ishonchliligini baholaydi.
Shuning uchun, elektron dalillarni yig‘ish va saqlashda har bir qadamda qonuniylikni
ta’minlash kerak. Qonun doirasidan chiqish yoki dalillarni soxtalashtirish tergovning natijasiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi va adolatli sudlovni buzadi
6
.
Shu bilan birga, elektron dalillarni sudga qadar yig‘ishda huquqiy normalar bilan bir
qatorda texnik jihatlar ham muhim hisoblanadi. Dalillarni noto‘g‘ri saqlash yoki formatlash
ularning yo‘qolishi, buzilishi yoki noto‘g‘ri talqin qilinishiga olib kelishi mumkin. Bu esa jinoyat
ishining asosli ko‘rilmasligiga sabab bo‘ladi. O‘zbekiston qonunchiligida elektron dalillar bilan
ishlashda xavfsizlikni ta’minlash uchun maxsus normativ-huquqiy hujjatlar mavjud. Masalan,
“Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalar to‘g‘risida”gi qonun va “Elektron hujjatlar
to‘g‘risida”gi qonunlar elektron axborotni himoya qilish va uning qonuniyligini kafolatlash
bo‘yicha asosiy talablarni belgilaydi. Bu qonunlar yordamida jinoyat protsessual faoliyatda
elektron dalillarni samarali va qonuniy tarzda qo‘llash uchun zarur me’yoriy baza yaratilgan.
Natijada, ishni sudga qadar yurish bosqichida elektron dalillarni to‘plash, saqlash va tahlil qilish
jarayoni adolatli sudlovning ajralmas qismi hisoblanadi. Bu dalillar jinoyatni aniqlash va
gumonlanuvchini qonuniy javobgarlikka tortishda mustahkam asos yaratadi, tergov
jarayonining shaffofligi va ishonchliligini oshiradi
7
.
Ishni sudga qadar yurish bosqichida elektron dalillar jinoyatlarni tergov qilishda va sudga
taqdim etishda muhim manba hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual
kodeksida belgilangan tartib va tamoyillarga muvofiq, elektron dalillarni yig‘ish, saqlash va
sudga taqdim etish jarayoni qonuniy asosda olib borilishi zarur. Buning natijasida jinoyat
ishlarining adolatli hal qilinishi va tergovning samaradorligi ta’minlanadi. Shu bois, elektron
dalillarni qonuniy yig‘ish va ulardan foydalanish jarayoniga alohida e’tibor qaratish lozim
8
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари //
Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
6
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари: Республика илмий-амалий конференцияси материаллари.
Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
7
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли
Республика илмий-амалий конференцияси.
8
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
7
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан
боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления педагогических наук.
8
– 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по материалам LXV
Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие аспекты
юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд. «Интернаука»,
2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
