63
AKSIYADORLIK JAMIYATLARIDAGI DAVLAT ULUSHINI
XUSUSIYLASHTIRISH MASALALARI
Umrzoqov Shohobiddinjon Botir o’g’li
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
shakhobiddin.umirzakov.24@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15730146
Davlat ulushining mohiyati va rolini qisqacha quyidagicha tushuntirish mumkin. Iqtisodiy
nazorat. Davlat ulushi kompaniyaning iqtisodiy faoliyatini tartibga solish va nazorat qilish
imkoniyatini beradi. Bu davlatga bozorni boshqarish, korporativ raqobatni nazorat qilish va
milliy iqtisodiyotning muhim tarmoqlarini himoya qilish imkonini yaratadi. Milliy xavfsizlik.
Ba'zi hollarda, davlat ulushi kompaniyalarda milliy xavfsizlikka ta'sir etadigan qarorlarni qabul
qilishda ishtirok etishi mumkin. Masalan, energetika yoki harbiy sanoatdagi kompaniyalarda
davlat ulushi xavfsizlik va strategik manfaatlar uchun zarur bo'lishi mumkin. Investitsion
qo'llab-quvvatlash. Davlat ulushi jamiyatga investitsiyalarni jalb qilishda ishonchni oshiradi.
Investorlar davlatning ulushi bor kompaniyalarni, ko'pincha barqaror va xavfsizroq deb
hisoblashadi, chunki davlat moliyaviy barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi. Ijtimoiy va
ekologik mas'uliyat. Davlat aksiyador sifatida jamiyatning ijtimoiy va ekologik mas'uliyatlarini
ko'proq hisobga olishi mumkin. Masalan, atrof-muhitni muhofaza qilish yoki ishchilarni himoya
qilish kabi masalalar davlatning aksiyador sifatidagi ishtiroki orqali ta'minlanishi mumkin.
Shu bilan birga, davlat ulushi ba'zi holatlarda monopoliyaga olib kelishi yoki bozorni
noto'g'ri boshqarishga sabab bo'lishi mumkin, shuning uchun davlat ulushining miqdori va
ta'siri muayyan ehtiyotkorlik bilan nazorat qilinishi zarur.
Aksiyadorlik jamiyatlaridagi davlat ulushini xususiylashtirish — bu davlatning
aksiyalarini xususiy shaxslarga yoki xususiy kompaniyalarga sotish orqali davlat mulkini
xususiy mulkka aylantirish jarayonidir. Xususiylashtirish, asosan, iqtisodiy samaradorlikni
oshirish, raqobatni kuchaytirish va davlatning iqtisodiyotdagi rolini kamaytirish maqsadida
amalga oshiriladi.
Xususiylashtirishning asosiy maqsadlari. Iqtisodiy samaradorlikni oshirish: davlat
kompaniyalari ko'pincha davlat byudjetiga yuk bo'lishi yoki samaradorlikda kamchiliklarga ega
bo'lishi mumkin. Xususiylashtirish orqali bu kompaniyalar samaradorligini oshirish,
boshqaruvni yaxshilash va rentabellikni oshirish maqsad qilinadi. Xususiy sektorda boshqaruv
tizimi ko'pincha tez va samarali bo'lishi mumkin. Byudjetni to'ldirish: davlat xususiylashtirish
orqali o'zining aksiyalarini sotib, katta miqdorda mablag'lar olishni maqsad qilishi mumkin. Bu
mablag'lar davlat byudjetini to'ldirish va boshqa muhim ijtimoiy yoki infratuzilma loyihalariga
sarflanishi mumkin. Bozor raqobatini kuchaytirish: xususiylashtirish orqali davlat
kompaniyalarini bozorga chiqarish, yangi raqobatni kiritish va bozorni diversifikatsiya qilish
imkonini beradi. Bu bozorni ko'proq samarali va raqobatbardosh qilishga yordam beradi.
Davlatning iqtisodiyotdagi rolini kamaytirish: Ko'plab davlatlar iqtisodiyotda davlat rolini
kamaytirishga intiladi. Xususiylashtirish jarayoni davlatning bozorga bevosita aralashuvini
kamaytirishga yordam beradi va davlatning iqtisodiy faoliyatdagi ishtirokini cheklaydi.
Privatizatsiya va xususiy sektorning rivojlanishi: Xususiylashtirish orqali yangi xususiy sektor
kompaniyalari rivojlanishi, yangi investitsiyalar jalb qilinishi va ish o'rinlari yaratilishi
mumkin.
64
Xususiylashtirish
jarayonining
asosiy
bosqichlari.
Tahlil
va
baholash:
Xususiylashtirishdan oldin, davlat kompaniyasining iqtisodiy holati, moliyaviy ko'rsatkichlari,
bozor pozitsiyasi va boshqa omillar tahlil qilinadi. Bu kompaniyaning xususiylashtirilishi
mumkinligini va uning qiymatini aniqlashda yordam beradi. Xususiylashtirish shaklini tanlash:
Xususiylashtirish bir necha shaklda amalga oshirilishi mumkin. Xususiylashtirish jarayonining
ijobiy ta'sirlari ya`ni samaradorlikni oshirishbu degani davlat mulkidagi kompaniyalar
ko'pincha samaradorlik va boshqaruv muammolariga duch keladi. Xususiylashtirish orqali bu
kompaniyalar samarali boshqaruv tizimiga ega bo'lishi, investitsiyalarni jalb qilish va
rentabellikni oshirish mumkin. Byudjetga mablag‘lar ya`ni xususiylashtirish jarayoni orqali
olingan mablag‘lar davlat byudjetini to‘ldirishga yordam beradi, bu esa davlatning boshqa
iqtisodiy loyihalarni amalga oshirish uchun zarur resurslarga ega bo‘lishini ta'minlaydi.
Bozorni erkinlashtirish: Xususiylashtirish raqobatni kuchaytiradi, bozorni diversifikatsiya
qiladi va iqtisodiyotning erkinlashuviga yordam beradi. Xususiylashtirishning salbiy ta'sirlari
ya`ni ijtimoiy oqibatlar: Xususiylashtirish natijasida ayrim korxonalarda ish o'rinlari qisqarishi,
ishchilarning huquqlari buzilishi yoki yomonlashuvi mumkin. Ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlashda qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Monopoliyalarning paydo bo'lishi: Ba'zi
holatlarda xususiylashtirish jarayonida monopoliyalar yuzaga kelishi mumkin. Agar
kompaniya bozorga yangi raqobatni kiritishda yetarlicha o'rin berilmasa, bu narxlarning
oshishiga va iste'molchilar uchun noqulay sharoitlarga olib kelishi mumkin. Aksiyadorlik
jamiyatlaridagi davlat ulushi, iqtisodiyotda davlatning roli va o'zaro munosabatlarini
ko'rsatadigan muhim jihatlardan biridir.
Davlat ulushining aksiyadorlik jamiyatlarida mavjudligi bir nechta asosiy sabablar va
foydalarga ega bo'lishi mumkin.
Iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash:
Davlat ulushi bo'lgan
aksiyadorlik jamiyatlari davlat tomonidan moliyaviy qo'llab-quvvatlash va nazoratni olish
imkonini beradi, bu esa kompaniyaning barqarorligini ta'minlashga yordam beradi. Davlatning
ulushi, xususan, iqtisodiy inqiroz yoki notinch davrlarda, bozorlarni tartibga solish va
muvozanatni saqlashda yordam beradi.
Strategik sektorlarda nazorat:
Davlat muhim
sektorlar, masalan, energetika, telekommunikatsiya yoki transport sohalarida aksiyador
bo'lishi orqali strategik tarmoqlarda o'z manfaatlarini himoya qilishi mumkin. Bu orqali davlat
milliy xavfsizlik, infratuzilma va iqtisodiy rivojlanish kabi masalalarda yanada ta'sirchan
bo'ladi. Biroq, davlat ulushi mavjudligi ba'zi holatlarda raqobatni kamaytirish yoki
korruptsiyani kuchaytirish xavfini ham tug'dirishi mumkin, chunki davlat o'z manfaatlarini
ilgari surishga ko'proq e'tibor qaratishi mumkin. Shuning uchun, davlat ulushining aksiyadorlik
jamiyatlarida mavjudligi ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
"Xususiylashtirish to'g'risida"gi Qonun (1994 yil)
2.
"Davlat mulkini boshqarish va xususiylashtirish" to'g'risidagi Prezident farmonlari
3.
"Aksiyadorlik jamiyatlaridagi davlat ulushini xususiylashtirish bo'yicha tartibga solish"
to'g'risidagi Vazirlar Mahkamasining qarorlari
4.
"Xususiylashtirish va privatizatsiya jarayonlari: O'zbekistondagi tajriba" — O'zbekiston
Respublikasi Prezidenti huzuridagi Xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar institutining ilmiy ishlar
65
to'plami.
5.
"Aksiyadorlik jamiyatlarida davlat ulushi va uning xususiylashtirilishi" — O'zbekiston
Milliy Universiteti nashrida chiqadigan ilmiy maqolalar to'plamida joylashgan maqola.
6.
"Privatization: Successes and Failures" by Gérard Roland
7.
"The Political Economy of Privatization" by Robert W. McGee
8.
"The Role of Privatization in Economic Development" -
International Journal of Economic
Policy Studies
