48
FIZIKA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
Ko'charova Sevara Ural qizi
Termiz davlat pedagogika institutining talabasi
Tabiiy va aniq fanlar fakulteti:
Fizika va astronomiya yo’nalishi talabasi
E-mail:sevarakocharova9@gmail.com
Tel: +998 94 155 12 25
https://doi.org/10.5281/zenodo.16911226
Annotatsiya:
ushbu maqolamdan yozishdan maqsad zamonaviy dunyoda amaliy fanlar
fizika nazarida tasavvur qilish , fizika balki o’quvchilarga va talabalariga kelajak yutuqlarga
erishish. Fizika (grekcha: φύσις (physis) — „tabiat“) tabiiy borliq haqidagi fan boʻlib,
tabiatning eng keng tarqalgan qonunlari, modda, uning tuzilishi, harakati va o'zgarish
qoidalarini oʻrganadi. Fizika bu tabiiy fandir, lekin undagi qonuniyatlar va hisob-kitoblar
aniqlikka asoslangan. izika fani eksperimental va nazariy fizikaga boʻlinadi. Eksperimental
fizika tajribalar asosida yangi maʼlumotlar oladi va qabul qilingan qonunlarni
tekshiradi. Nazariy fizika tabiat qonunlarini taʼriflaydi, oʻrganiladigan hodisalarni tushuntiradi
va yuz berishi mumkin boʻlgan hodisalarni oldindan aytib beradi.
Kalit so’zlar:
fizika, mexanika fizika, molekulyar fizika, elektr fizika, optika fizika, atom
fizika, yadro fizika.
Аннотация:
Цель данной статьи — представить современный мир с точки зрения прикладных
наук, физики и будущих достижений студентов и преподавателей физики. Физика (греч.
φύσις (physis) — «природа») — наука о природе, изучающая наиболее распространённые
законы природы, закономерности материи, её строение, движение и изменение. Физика
— естественная наука, но её законы и расчёты основаны на точности. Физическая наука
делится на экспериментальную и теоретическую физику. Экспериментальная физика
получает новые данные на основе экспериментов и проверяет известные законы.
Теоретическая физика описывает законы природы, объясняет изучаемые явления и
предсказывает возможные события.
Ключевые слова:
физика, механическая физика, молекулярная физика,
электрофизика, оптическая физика, атомная физика, ядерная физика.
Abstract:
The purpose of this article is to imagine the modern world in terms of applied sciences,
physics, and the future achievements of students and teachers of physics. Physics (Greek: φύσις
(physis) - "nature") is a science of natural existence, which studies the most widespread laws
of nature, the rules of matter, its structure, movement and change. Physics is a natural science,
but its laws and calculations are based on accuracy. The science of physics is divided into
experimental and theoretical physics. Experimental physics obtains new data on the basis of
experiments and checks accepted laws. Theoretical physics describes the laws of nature,
explains the phenomena being studied, and predicts possible events.
Keywords:
physics, mechanical physics, molecular physics, electrical physics, optical
physics, atomic physics, nuclear physics.
Kirish.
Fizika fani - tabiat hodisalarining kеchish qonuniyatlari va turli hodisalar orasidagi
bog‟lanishlarni o‟rganuvchi “Fizika”- fani jonsiz tabiatni o'rganаdi. Fan va tеxnika o'zaro uzviy
49
bog'langan. Fanning rivojlanishi tеxnikaning, tеxnikaning rivojlanishi esa fanning, xususan
fizikaning yangi yutuqlarga erishishiga imkon bеradi. Fizikaning rivojlanishi hamma vaqt
boshqa tabiiy fanlar bilan chambarchas bog'liq bo'lib keldi: bu rivojlanish kimyoviy fizika,
astrofizika, gеofizika va boshqa fanlarning yaratilishiga sabab bo'ldi.Elеktron mikroskop va
rеntgеnostruktura tahlili qurilmalaridan foydalanish molеkulalar va xujayralarni bеvosita
kuzatish, kristallarning tuzilishini, murakkab biologik tuzilmalarni o‟rganishda qimmatbaho
ma'lumotlar bеrdi. Radiofizikaning paydo bo'lishiga olib keldi. Ultratovush va lazеr aparatlar
ixtiro etildi va bular tabobat diagnostikasi va terapiyada xizmat ko`rsatmoqda. Yadro fizikasi
geologiyada, yer qazilmalarini aniqlashda qo'llanilmoqda. Yarim-o'tkazgichlarni o'rganish
mikroelеktronika va elеktron hisoblash mashinalari (EHM) ning yuzaga kеlishiga sabab bo‟ldi.
EHM esa fizika va tеxnikada olingan natijalarni tahlil qilishda ish unumdorligini benihoya
oshirmoqda. Shunday qilib, fizika hozirgi zamon fani va tеxnikasi rivojlanishining asosini
tashkil qilib, barcha mutaxassisliklar uchun zarur bo'lgan xususiy fanlarni o'zlashtirishda,
hamda o'quvchilarda matеrialistik dunyoqarashni shakllantirishda zarur bo‟lgan asosiy
fanlardan biridir. Shuning uchun bu fanni har tomonlama va mukammal o‟rganmasdan turib
hozirgi zamon talabiga javob bеruvchi muhandis bo‟lish mumkin emas. O'rganilayotgan
sistemada o'lchamlari juda kichik va shaklini hisobga olmaydigan shunihdek massasi bir
nuqtaga mujassamlangan dеb yuritiladigan kichik jismga moddiy nuqta dеb ataladi. Moddiy
nuqta tushunchasi ilmiy abstraktiya hisoblanadi. Har bir jismning o‟zi bir sharoitda moddiy
nuqta bo'lishi, ikkinchi bir sharoitda esa moddiy nuqta bo‟lmasligi mumkin. Qattiq jism - dеb
esa ixtiyoriy ikki nuqta orasidagi masofa harakat davomida xam o‟zgarolmaydigan jismlarga
aytiladi. Olamda mutloq qattiq jism mavjud emas. Vaqt bu - jarayonning kеtma-kеt o‟zgarish
tartibini tushuhtiruvchi fizikaiviy kattalikdir. Jismlar harakati fazo va vaqt bilan bog‟lab
urganiladi. Ta'kidlanganimizdek, mеxanik harakat - dеganda jismlarning fazodagi vaziyatining
vaqt o'tishi bilan atrofdagi jismlarga nisbatan o'zgarishi tushuniladi.
Molekulyar fizika —
fizikaning modda tuzilishini va uning xossalarini shu moddaning zarra (molekula, atom, ion)
lardan tashkil topganligi, bu zarralarning hamma vaqt betartib harakat holida boʻlishi va ular
orasida oʻzaro taʼsir kuchlari mavjudligi asosida oʻrganadigan sohasi. Har qanday modda bir
turdagi juda koʻp sonli zarralardan tashkil topganligi uchun Molekular fizika masalalarini hal
etishda statistik va termodinamik usullardan foydalaniladi. Molekular fizika ning dastlab
shakllangan boʻlimi gazlar kinetik nazariyasidir- Bu boʻlimni rivojlantirishga J. K. Maksvell, L.
Bolsman, J. U. Gibbs katta qissa qoʻshdilar. Statistik usulni fizika faniga birinchi boʻlib A.
Bolsman 1868—1877 yillarda kiritgan. 1877-1902-yillarda J. U. Gibbs uni rivojlantirib,
klassik statistik fizika sohasini yaratilishiga zamin boʻldi. Muayyan suyuklik ayrim qattiq
jismlarni hoʻllashi, boshqasini esa hoʻllamasligi mumkin. Buning natijasida ingichka
naychalarda suyuklik sathi balandligining oʻzgarish hodisasi, yaʼni kapillyarlik vujudga keladi.
Molekulalarning oʻzaro taʼsir kuchlari asosida kapillyarlik hodisalari nazariyasini yaratishda
fransuz olimlariA. Klero(1743), P.Laplas (1806), T. Yung (1805), K. F. Gauss (1830-31), J. U.
Gibbs va boshqa salmoqli qissa qoʻshgan.XX asr boshlarida Molekular fizika taraqqiyoti oʻzining
yangi bosqichiga koʻtarildi. Fransuz fizigi J. Perren, A. Eynshteyn (1904), polshalik fizik M.
Smoluxovskiy (1906), fransuz fiziklari P. Panjeven (1908), de-Broyl (1909) va boshqalarning
broun harakati, A. Eynshteyn tomonidan yaratilgan broun harakati nazariyasi hamda Avogadro
sonini aniqlash boʻyicha olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari qator muqim xulosalar chiqarish
bilan bir qatorda molekulalarning haqiqatda mavjud ekanligini isbotladi. Keyinchalik rentgen,
50
elektron va neytron nurlari yordamida suyuq va qattiq jismlarning tuzilishi oʻrganildi. Modda
tuzilishi, uning bir fazadan ikkinchi fazaga oʻtishidagi oʻzgarishi hamda modda tuzilishining
temperaturaga, bosimga, elektr, magnit maydonlarga va boshqa para-metrlarga bogʻliq ekanligi
aniqlandi. Molekular fizikaning eng katta masalalaridan biri berilgan jismning mexanik va
dialektik xususiyatlari shu jismning kimyoviy tarkibiga, uni tashkil etuvchi molekulalarning
tuzilishiga va nihoyat, molekulalarning bir-biriga nisbatan qanday tartibda joylashganligiga
bogʻliqligini oʻrganishdan iboratdir. Bu masalaning hal etilishi texnika va sanoatda zarur
boʻlgan, koʻzlangan fizik xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtirgan yangi metall qotishmalar,
polimer materiallar, dielektriklar, qurilish materiallari va boshqa hosil qilishningyangi
usullarini yaratishga imkon beradi. Molekular fizikaning jadallik bilan rivojlanishi undan
statistik fizika, fizik kinematika, qattiq jism fizikasi, suyuqliklar fizikasi, fizik kimyo, molekulyar
biologiya kabi mustaqil boʻlimlarining ajralib chiqishiga olib keldi. Molekular fizikada
erishilgan yutuqlar metallar fizikasi, polimerlar fizikasi, kristallografiya kabi sohalarning keng
koʻlamda rivojlanishiga sabab boʻldi.
Elektr (lotincha: electricus) – elektr zaryadlarning
mavjudligi, harakati va taʼsiri bilan bogʻliq hodisalar majmui. Miloddan avvalgi 8-asrda yunon
faylasufi F. Miletskiy jun matoga ishqalangan ebonit parchasi momiq va boshqalar yengil
buyumlarni oʻziga tortish xususiyatiga ega boʻlib qolishini taʼkidlagan. Oradan ancha vaqt
oʻtgach, 1600-yilda ingliz vrachi U. Gilbert ipakka ishqalangan shisha va bir qator boshqa
moddalar ham shunday xossaga ega boʻlishini aniqlagan va „E“. terminini qoʻllagan. Ishqalanish
natijasida yengil jismlarni oʻziga tortadigan jismlarni elektrlangan yoki elektr zaryadi bilan
zaryadlangan jismlar deb yuritildi. Taʼlimotning birinchi davridagi E. hodisalarining asosiylari
quyidagilar. Ingliz fizigi S. Grey ayrim jismlarning E. oʻtkazuvchanlik xususiyatlarini ochib,
tabiatdagi barcha jismlarning oʻtkazgichlar va izolyatorlarta boʻlinishini aniqladi (1727).
Fransuz fizigi Sh. Dyufe va amerikalik olim B. Franklin E. zaryadlarning 2 turi mavjudligini
aniqlashdi. Zaryadlarning ebonitda hosil boʻlgani manfiy, shishada hosil boʻlgani musbat
ishorali deb olingan. Olimlar bu zaryadlarning oʻzaro taʼsirlashishini (bir xil ishorali
zaryadlarning bir-biridan itarilishini, har xil ishorali zaryadlar oʻzaro tortishishini) aniqlashgan
(1747—53). Ingliz fizigi va kimyogari G. Kavendish (1773) hamda fransuz fizigi Sh.
Kulon (1785) zaryadlarning oʻzaro taʼsir qonunini kashf etishdi.18-asr oʻrtalarida
atmosferadagi E.ni, E. uchquni, E. razryadning biologik va fiziologik taʼsirini oʻrganish
rivojlandi. Nemis olimi E. G. Kleyst va golland fizigi P. Mushen Bruk tomonidan leyden
bankasining kashf etilishi (1745—46) E. hodisalarini va uning fiziologik taʼsirini oʻrganishga
keng yoʻl ochib berdi. B. Franklin, rus olimlari M. Lomonosov va G. Rixmanlar tomonidan
chaqmoqning elektr tabiati isbotlandi, uning E. nazariyasi yaratildi (1750—53). Akad.
F. U. Epinus elektrostatik induksiya va zaryadlarning oʻtkazgich sirtida bir tekis
taqsimlanmasligi hodisalari bilan shugʻullanib (1750), E. zaryadning saqlanish qonuni haqidagi
oʻz fikrlarini aytdi. Italyan fiziklari L. Galʼvani (1786) va A. Volʼta (1792) tomonidan tajribalar
asosida kontakt E. hodisalari oʻrganilib E.ning kimyoviy va kontakt manbalari kashf
qilinganidan soʻng oʻzgarmas tok hosil boʻlishi namoyish qilindi, oʻzgarmas tokning taʼsirini
jadal oʻrganish boshlandi va E.ni amaliy qoʻllashga birinchi urinishlar boʻldi. Rus fizigi
V. V. Petrov elektr yoyni kashf etdi (1802), E.dan yoritish va metallarni pechlarda eritishda
foydalanish mumkinligini koʻrsatdi. A. Volta kontakt potensiallar ayirmasi qonunini ochdi
(1795). Nemis fizigi G. Om tok kuchi oʻtkazgichning uzunligiga, koʻndalang kesimiga va galvanik
elementlar soniga bogʻliq ekanligini tajribada aniqladi (1820). Ingliz fizigi J. Joul (1841) va rus
51
fizigi E. X. Lens (1842) birbiridan bexabar tok oʻtganda oʻtkazgichdan ajralib chiqadigan issiqlik
miqdorini aniqlaydigan qonunni (qarang Joul – Lens konuni) kashf etdilar.Daniyalik fizik X.
Ersted elektr tokining magnit miliga taʼsir koʻrsatishini kashf qilish bilan (1820) E. nazariyasida
yangi bosqich – tokning magnit xossalari haqidagi taʼlimotni boshlab berdi. Fransuz fizigi,
matematigi va kimyogari A. Amper oʻzgarmas toklarning oʻzaro taʼsirini oʻrganib, ikki
elementar tokning oʻzaro taʼsir kuchlari toklar koʻpaytmasiga toʻgʻri mutanosib
(proporsional)ligini aniqladi (1820) (qarang Amper konuni). Fransuz fiziklari J. Bio, F. Savar va
P. Laplas tok hosil qilgan magnit maydon kuchlanganligini aniqlaydigan qonunni kashf etdilar
(1820). Shunday qilib, ham doimiy magnit, ham elektr toki magnit maydoni manbai boʻlishi
mumkinligi isbotlandi. Doimiy magnit maydoni tokli solenoidning magnit maydoniga
oʻxshashligidan, Amper doimiy magnitlarning xossalariga, umuman jismlarning magnitlanib
qolishiga ularda mavjud boʻlgan elementlar aylanma toklar – molekulyar toklar sabab boʻladi,
degan gipotezani ilgari surdi. 20-asr boshida atom tuzilishiga oid kashfiyotlar natijasida
atomlardagi elektronlarning yadro atrofidagi aylanma haraKatlari tufayli molekulyar toklar
hosil boʻlishi aniqlandi. X. Ersted va A. Amperning katta mehnatlaridan soʻng magnetizm E.
haqidagi taʼlimotning tarkibiy qismi boʻlib qoldi. Shu davrga kelib, ingliz fizigi M. Faradeyning
ilmiy faoliyati boshlandi. Ayniqsa, uning 2 kashfiyoti: elektromagnit induksiya hodisasi (1831)
va elektroliz qonunlari (1834) fizika tarixida muhim ahamiyatga ega. Faradey bu kashfiyotlari
bilan E.ning koʻp texnik qoʻllanishiga nazariy asos yaratdi. E. X. Lens induksiyalangan elektr
tokining yoʻnalishini aniqlashning umumiy qoidasini aniqladi (1833) (qarang Lens qoidasi). M.
Faradey oʻz ishlarida elektr va magnit maydonlari tushunchalarini kiritdi, maydonning
oʻzgarishi va atrof muhitga tarqalishida shu moddiy muhitning xususiyatlari asosiy ahamiyatga
ega ekanligini koʻrsatdi. M. Faradeyning elektroliz qonunlari elektrokimyoning rivojlanishiga
muhim hissa qoʻshdi va E. zaryadlarining diskret ekanligi toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos soldi.
Optika (yunoncha: optike – koʻrish haqidagi fan) – fizikaning yorugʻlikning tabiatini, yorugʻlik
hodisalari qonuniyatlarini, yorugʻlik bilan moddalarning oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi.
Yorugʻlikning toʻgʻri chiziq boʻylab tarqalishi qadimda Mesopotamiya va qadimgi Misrda
maʼlum boʻlgan hamda undan qurilish ishlarida foydalanishgan. Tasvirning koʻzguda hosil
boʻlishi bilan miloddan avvalgi 3-asrda Aristotel, Platon, Yevklidlar shugʻullanishgan.
Optikaning rivojlanishi I. Nyuton, R. Guk, F. Grimaldi, X. Gyuygens va boshqalarning ishlari bilan
bogʻliq. XI-asrda arab olimi Ibn al-Haysam (Algazen) O. toʻgʻrisida risola yozgan boʻlsada,
yorugʻlikning sinishi qonunini ifodalay olmagan. Faqat 1620-yillarda bu qonunni tajriba yoʻli
bilan golland olimi V. Snellius va R. Dekart isbotladi. 17-asrdan yorugʻlik haqida korpuskulyar
va toʻlqin nazariyalar paydo boʻla boshladi. Yorugʻlik korpuskulyar (zarra) nazariyasining
targʻibotchisi X. Gyuygens edi.Yorugʻlikning toʻlqin tabiati haqidagi tasavvurlar M. Lomonosov
va L. Eyler tomonidan rivojlantirildi. 19-asr boshlarida ingliz olimi T. Yung va O. Frenel ishlari
yorugʻlik toʻlqin nazariyasining uzil-kesil gʻalabasiga olib keldi. O. Frenel kristallooptika
hodisalariga toʻlqin nazariyasini qoʻlladi. T. Yung yorugʻlik interferensiyasi hodisasini kuzatdi.
Bu hodisa yorugʻlik toʻlqin tabiatiga ega ekanligini koʻrsatdi. O. Frenel yorugʻlik interferensiyasi
asosida yorugʻlikning toʻgʻri chiziq boʻylab tarqalishini, turli difraksiya xrdisalarini va
boshqalarni tushuntirdi. Yorugʻlikning sinishi va qaytishida yorugʻlikning qutblanishini fransuz
olimi E. Malyus kuzatdi (1808) va fanga „yorugʻlikning qutblanishi“ terminini kiritdi. M. Faradey
yorugʻlik qutblanish tekisligining magnit maydonda burilishini kashf qildi (1846) va
elektromagnetizm bilan O. orasidagi bogʻlanishni, tok kuchi elektromagnit birligining elektro-
52
statik birligiga nisbati yorugʻlik tezligiga tengligini (3-10°sm/s) topdi. Atom va yadro
fizikasi fizikaning ikki xil, lekin bir-biri bilan bog'liq bo'lgan bo'limlaridir. Atom fizikasi, asosan,
atomning tuzilishi va xususiyatlarini, jumladan uning elektron bulutini va atomlarning bir-biri
bilan bog'lanishini o'rganadi. Yadro fizikasi esa, atom yadrosini va uning tarkibiy qismlarini,
masalan, protonlar va neytronlarni o'rganadi, shuningdek, yadro reaksiyalarini va yadro
kuchlarini o'rganadi.
Atom fizikasi:
O'rganish ob'ekti: Atom, uning elektron buluti va atomlararo bog'lanishlar.
Asosiy tushunchalar
:
Elektronlar, orbitallar, ionlashish, elektron affinligi, valentlik.
Qo'llanilish sohalari: Kimyo, materialshunoslik, elektronika.
Yadro fizikasi:
O'rganish ob'ekti:
Atom yadrosi, protonlar, neytronlar, yadro kuchlari, yadro
reaksiyalari.
Asosiy tushunchalar
:
Radioaktivlik, yadro parchalanishi, yadro sintezi, yadroviy
reaktorlar.
Qo'llanilish sohalari: Yadro energetikasi, tibbiyot (radioterapiya, diagnostika), yadroviy
qurollar, yadroviy tadqiqotlar.
O'xshashliklar va farqlar:
Ikkalasi ham fizikaning muhim bo'limlari va bir-biri bilan bog'liq.
Atom fizikasi yadro fizikasining asosini tashkil etuvchi elektronlar bilan shug'ullanadi.
Yadro fizikasi esa, atomning yadrosi va yadro reaksiyalari bilan shug'ullanadi.
Yadro fizikasi atom fizikasi asosida rivojlangan. Rezerford tez a - zarrachalami turli
elementlaming atomlari to‘qnashtirganda tajriba natijalariga qarab xulosa qiladiki, Itom barcha
massasini o‘z ichiga olgan Va musbat zaryadga ega bn'lunn kichik hajmga ega bo‘lgan, uning
diametri esa taxminan 10 1 sin ga teng bo‘lgan yadroga ega. Atomning bu qismi (yadrosi) fttOtn
o‘lchamidan yuz ming marta kichik bo‘ladi. Hirinchi bo‘lib atomning musbat zaryadlangan
qismini Ue/erford yadro deb nomladi. Bunga asosan atomning yadroviy (yoki planetar) modeli
yaratildi. Tomson modelini o‘zgartirgan Mlumning bunday yadroviy modeli hozirgi kungacha
atom tuzilishi lo'jj'risidagi tassawurlar asosi bo‘lib kelmoqda. IKS6-yilda Velgelm Vin absolyut
qora jism nurlanishini tuihuntirib, birlik hajm va chastota oraligiga mos keluvchi WLrUnish
energiyasi v/T nisbat ortishi bilan eksponentsial holda kttimiyishini ko‘rsatadigan formulani
topdi. Vinning bu fhrmulusini klassik fizika nuqtai nazaridan tushuntirib bo‘lmadi. ( hiinki,
klassik fizikaga ko‘ra chastota ortishi bilan nurlanish IlHennivligi ham ortib borishi kerak. M.
Plank, Vin qonunini liiKhuntirish uchun absolyut qora jism turli chastotalarda nurlanuvchi
cheksiz ko‘p sonli zarrachalardan, ya’ni nuilimgichlardan (ostsillyatorlardan) iborat deb, bu
ntitliingichlaming energiyasi nurlanish natijasida uzluksiz holda o’/Hiirmasdan, balki sakragan
holda va doimo hv energiya bo‘lagi fiih|dorida o‘zgaradi deb oldi. " Bingo " o'yini - bu o'yin
lotoreya o'yiniga o'xshash bo'lib , o'quvchilarni xoirasini mustahkamlashga , yodda saqlash
qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi. Bu o'yin orqali o'quvchilar mavzuga doir
formulalar , birliklar va asbob nomlarini tez eslab qoladi . Bunda o'quvchilarga o'qituvchi
tomonidan oldindan tayyorlab qo'yilgan kartochkalar tarqatiladi . Kartochka katakchaklarga
bo'lingan va ularda fizik formulalar yoki birliklar yozilgan bo'ladi . Ularning nomlari o'qituvchi
tomonidan aytiladi , o'quvchilar esa to'g'risini topib ustini eks bilan uradi . Vertikal , gorizontal
, dioganaliga to'g'ri topsa BINGO deydi va o'quvchiga rag'bat beriladi .
53
Xulosa qilib ayganda fizikaming har bir bo’limida zamonaviy kelajak erishiladi . fizika
nafaqat turmush sharoitimiz insoniyatni qamrab olgan. Eng mashhur allomlar fizika fanidan
muvaffaqiyatga erishganlar.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmadjonov O. Fizika kursi. Optika, atom va yadro fizikasi. Ill tom. — Toshkent:
0‘qituvchi, 1989. - 272 b.
2.
Акоста В., Кован К., Грэм Б. Основы современной физики. // Перевод с английского
В.В.Толмачева, В.Ф.Трифонова. Под редакцией А.Н.Матвеева. - Москва: Просвещение,
1981. — 495 с.
3.
Bekjonov R.B., Ahmadxo‘jayev В. Atom fizikasi. - Toshkent: 0 ‘qituvchi, 1979.
4.
Белый М .У., Охрименко Б.А. Атомная физика. - Киев: Вища школа, 1984. — 271 с.
5.
Борн М. Атомная физика. — Москва: Мир, 1965.
6.
Гольдин Л.Л., Новикова Г.И. Введение в атомную физику. - Москва: Наука, 1969. —
304 с.
7.
Грабовский Р.И. Курс физики. - Москва: Высшая школа, 1963.-527 с. 8. Korolev F.A.
Fizika kursi. Optika, atom va yadro fizikasi. - Toshkent: 0 ‘qituvchi, 1978. -616 b.
8.
Матвеев A.H. Атомная физика. - Москва: Высшая школа, 1989.-439 с. 10. Нерсесов
Э.А. Основные законы атомной и ядерной физики. - Москва: Высшая школа, 1988. — 288
с.
