131
UZLUKSIZ TA’LIM DASTURINI DAVLAT TOMONIDAN MOLIYALASHTIRISH
AMALIYOTINI TAKOMILLASHTIRISH (XIVA SHAHAR 2-SON
IXTISOSLASHTIRILGAN MAKTAB MISOLIDA)
Kuryazova Muborak Sultanbayevna
O’zbekiston respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16957942
Bugungi globallashuv davrida inson kapitalini rivojlantirish, yuqori malakali va
raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash har bir mamlakatning iqtisodiy-ijtimoiy barqarorligi va
kelajakdagi muvaffaqiyati uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bois O‘zbekistonda so‘nggi
yillarda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish, uzluksiz ta’limni rivojlantirish va uni xalqaro
standartlarga moslashtirish bo‘yicha keng qamrovli islohotlar amalga oshirilmoqda. Uzluksiz
ta’lim tizimi shaxsning butun umri davomida bilim va ko‘nikmalarini yangilab borishi, kasbiy
malakasini oshirishi va jamiyatdagi o‘zgarishlarga moslashishini ta’minlaydi. Bunday tizimning
samarali ishlashi, avvalo, moliyalashtirish mexanizmlarining to‘g‘ri tashkil etilishiga bog‘liqdir.
Davlat tomonidan ta’lim tizimini moliyalashtirish masalasi doimo dolzarb bo‘lib kelgan.
Zero, ta’limga ajratilgan mablag‘lar miqdori va ularning oqilona sarflanishi mamlakatning
taraqqiyot darajasini belgilovchi eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir. O‘zbekistonda ta’lim
sohasiga davlat byudjetining katta qismi ajratilayotgani, xalqaro moliyaviy institutlar bilan
hamkorlik aloqalari kengaygani ham ta’lim sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga,
mavjud moliyalashtirish amaliyoti to‘liq mukammal emas, ajratilgan mablag‘larning
samaradorligini oshirish, ularning maqsadliligi va shaffofligini ta’minlash muhim vazifalardan
biri bo‘lib qolmoqda.
Xiva shahar 2-son ixtisoslashtirilgan maktab misolida olib borilgan kuzatuvlar shuni
ko‘rsatadiki, davlat tomonidan ajratiladigan mablag‘lar maktabning barcha ehtiyojlarini
qamrab ololmaydi. Maktabning moddiy-texnik bazasini modernizatsiya qilish, zamonaviy
laboratoriya jihozlarini xarid qilish, o‘qituvchilarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish kabi
yo‘nalishlarda qo‘shimcha mablag‘larga ehtiyoj seziladi. Shu sababli xususiy sektor mablag‘lari,
homiylar, xalqaro donor tashkilotlar va grantlarni jalb qilish muhim ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Rivojlangan davlatlarda keng qo‘llanilayotgan davlat-xususiy sheriklik (PPP) modeli bu borada
katta samara berishi mumkin. Bu model orqali xususiy sektor vakillari ta’lim infratuzilmasini
rivojlantirish, yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etish va o‘qituvchilar malakasini oshirish
jarayoniga bevosita investitsiya kiritadi.
Moliyalashtirish mexanizmlarining samaradorligini oshirish uchun birinchi navbatda
mavjud resurslardan oqilona foydalanish va ularning taqsimotida shaffoflikni ta’minlash
muhimdir. Xiva shahar 2-son ixtisoslashtirilgan maktabining 2021–2023 yillar bo‘yicha
moliyaviy tahlili shuni ko‘rsatadiki, davlat byudjeti mablag‘lari hajmi yildan-yilga oshib
bormoqda. 2021 yilda umumiy moliyalashtirish 320 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2023
yilda bu ko‘rsatkich 490 mlrd so‘mga yetgan. Bunda davlat byudjeti asosiy manba bo‘lib
qolayotgan bo‘lsa-da, xususiy sektor hissasining 50 mlrd so‘mdan 100 mlrd so‘mgacha oshgani
va xalqaro grantlar miqdorining 20 mlrd so‘mdan 40 mlrd so‘mga ko‘tarilgani kuzatilmoqda.
Bu o‘zgarishlar davlat moliyaviy yukini kamaytirish va maktabning moliyaviy barqarorligini
ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
132
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, uzluksiz ta’lim dasturlarini moliyalashtirishda bir
manbaga tayanish samara bermaydi. Masalan, Skandinaviya davlatlari, Janubiy Koreya va
Yaponiya ta’lim tizimida davlat byudjeti mablag‘lari bilan birga xususiy sektor, mahalliy
hamjamiyat va ota-onalarning moliyaviy hissasi ham keng jalb etiladi. Bundan tashqari, ta’lim
obligatsiyalari, maxsus fondlar va grantlar kabi innovatsion moliyalashtirish mexanizmlari ham
qo‘llaniladi. O‘zbekistonda ham ushbu tajribalarni moslashtirish orqali uzluksiz ta’limni
moliyalashtirishni yanada barqaror qilish mumkin.
Ta’lim sifatini oshirishning yana bir muhim omili – bu o‘qituvchilarning kasbiy salohiyati
va pedagogik mahoratidir. Shu sababli moliyalashtirish jarayonida pedagoglarning malakasini
oshirish, ularni xalqaro tajribaga ega mutaxassislar bilan hamkorlikda o‘qitish va yangi
pedagogik metodlarni o‘zlashtirish uchun mablag‘ ajratish zarur. Xiva shahar 2-son
ixtisoslashtirilgan maktabida o‘qituvchilarni malaka oshirish kurslari va treninglarga yuborish
uchun xalqaro grantlarni jalb etish ham samarali natija berishi mumkin.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) ta’lim tizimini rivojlantirishda asosiy
vositalardan biridir. Maktablarni zamonaviy kompyuterlar, interaktiv doskalar, elektron
kutubxonalar va onlayn ta’lim platformalari bilan ta’minlash o‘quv jarayonini zamon talablari
darajasiga olib chiqadi. Bunday infratuzilmani yaratish uchun qo‘shimcha moliyaviy resurslar
talab etiladi. Shu nuqtai nazardan, davlat byudjeti mablag‘laridan tashqari, xalqaro texnologik
fondlar va kompaniyalar bilan hamkorlik qilish muhimdir.
Mablag‘lardan oqilona foydalanish va natijadorlikni baholash mexanizmini yo‘lga qo‘yish
ham dolzarbdir. Har bir ajratilgan mablag‘ning qaysi yo‘nalishda sarflangani va qanday natija
berganini ko‘rsatadigan indikatorlar tizimini ishlab chiqish, ta’lim sifatiga bevosita ta’sir
qiluvchi sohalarga ustuvor e’tibor qaratish talab etiladi. Masalan, o‘quvchilarning bilim
darajasi, test natijalari, ijodiy va amaliy ko‘nikmalari kabi ko‘rsatkichlar asosida moliyaviy
samaradorlik baholanishi mumkin.
Mahalliy hamjamiyat, ota-onalar qo‘mitasi va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish orqali
moliyalashtirish jarayonida shaffoflikni ta’minlash ham katta ahamiyatga ega. Maktab faoliyati
bo‘yicha ochiq hisobotlar tayyorlash, xarajatlar haqida muntazam ma’lumot berish, homiylar
va investorlar uchun ishonchli muhit yaratish orqali qo‘shimcha mablag‘larni jalb qilish
mumkin.
Xiva shahar 2-son ixtisoslashtirilgan maktabining moliyalashtirish modeli ham uzluksiz
takomillashtirilishi lozim. Bunda mavjud resurslardan samarali foydalanish, yangi innovatsion
loyihalarni amalga oshirish va raqamlashtirish jarayonlarini jadallashtirish muhim ahamiyatga
ega. Shuningdek, ta’lim sifatini oshirish uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlikni
kengaytirish, xalqaro tajribalardan samarali foydalanish va mahalliy sharoitga moslashtirish
zarur.
Kelgusida maktablar uchun maxsus ta’lim fondlarini tashkil qilish, ularning mablag‘larini
zamonaviy o‘quv infratuzilmasini yaratishga, o‘qituvchilarni rag‘batlantirishga va ilg‘or ta’lim
texnologiyalarini joriy etishga yo‘naltirish ham foydali bo‘ladi. Shuningdek, ta’lim tizimida
raqamli texnologiyalarga asoslangan moliyaviy boshqaruvni joriy etish orqali barcha moliyaviy
oqimlarni nazorat qilish osonlashadi va shaffoflik ortadi.
Uzluksiz ta’lim dasturlarining moliyalashtirilishi nafaqat maktablar, balki butun ta’lim
tizimi samaradorligini oshirishda poydevor vazifasini bajaradi. Shu bois moliyaviy
boshqaruvning innovatsion modellarini ishlab chiqish, davlat byudjeti mablag‘larini oqilona
133
sarflash va qo‘shimcha manbalarni keng jalb qilish orqali ta’lim tizimi yanada barqaror va sifatli
rivojlanadi. Xiva shahridagi 2-son ixtisoslashtirilgan maktab tajribasi bu borada yaxshi
namunaviy model bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ta’lim sifatini oshirish va zamonaviy boshqaruv
tizimini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori, 2021 yil.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2021–2023 yillarga mo‘ljallangan byudjet
hisobotlari.
3.
“Xiva shahar 2-son ixtisoslashtirilgan maktabining 2021–2023 yillardagi moliyaviy
faoliyati bo‘yicha ma’lumotlar”. Xiva shahar XTB arxivi.
4.
Karimov, M. (2022).
Uzliksiz ta’lim tizimining rivojlanishi va moliyalashtirish
mexanizmlari
. Toshkent: Fan nashriyoti.
5.
UNESCO (2021).
Education Finance Watch: Global trends in education financing
. Paris:
UNESCO Publishing.
6.
OECD (2022).
Education Policy Outlook: Financing Education
. OECD Library.
7.
Mahmudov, O. (2023).
Davlat-xususiy sheriklik asosida ta’lim sohasini rivojlantirish
.
Toshkent: Yangi O‘zbekiston nashriyoti.
8.
World Bank (2022).
Innovative Financing for Education
. Washington: World Bank Report.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim inspeksiyasi (2023).
Ta’lim tizimini moliyalashtirishda
shaffoflikni oshirish bo‘yicha tahliliy hisobot
.
10.
Internet manbasi: https://www.mf.uz – O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi rasmiy
sayti.
