128
BANKLARDA DAROMADLAR VA XARAJATLAR AUDITINI
TAKOMILLASHTIRISH (“MIKROKREDITBANK” ATB MISOLIDA)
Atadjanov Ismail Ilxamovich
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi -kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16957890
Bugungi raqamli iqtisodiyot sharoitida tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini
ta'minlashda daromadlar va xarajatlar ustidan tizimli audit olib borish alohida ahamiyat kasb
etadi. Audit bank faoliyatining moliyaviy shaffofligini ta'minlab, noto'g'ri yoki yashirin
operatsiyalarni aniqlash, moliyaviy xavflarni baholash va resurslardan oqilona foydalanishni
nazorat qilishga xizmat qiladi. "Mikrokreditbank" ATB misolida o'tkazilgan tadqiqot bankdagi
amaldagi audit tizimining imkoniyatlari, kamchiliklari va uni takomillashtirish zaruratini
yoritib beradi.
Tahlillar shuni ko'rsatadiki, "Mikrokreditbank" ATBda daromad va xarajatlar ustidan olib
borilayotgan audit hisobot berish va nazorat vazifasini bajarayotgan bo'lsa-da, mavjud tizim
hali zamonaviy raqamli audit talablariga to'liq javob bermaydi. 2022-2024 yillar bo'yicha
bankning asosiy moliyaviy ko'rsatkichlari tahliliga ko'ra, daromad va xarajatlar hajmi yildan-
yilga ortgan, biroq audit jarayonining samaradorligi va tezkorligi, ayniqsa xarajatlar segmenti
bo'yicha, hali yetarli emas.
Jumladan, bankning umumiy daromadlari 2022-yilda 900,8 mlrd so'mni, 2023-yilda
1001,6 mlrd so'mni, 2024-yilda esa 1100,6 mlrd so'mni tashkil qilgan. Shu bilan birga, umumiy
xarajatlar ham 2022-yilda 701,5 mlrd so'mdan 2024-yilda 845,6 mlrd so'mgacha oshgan. Bu
esa sof foydaning nisbiy o'sishini ta'minlasa-da, xarajatlarning tarkibiy tuzilmasida ayrim
segmentlar ustidan chuqur audit nazoratining yetishmasligi xavf tug'diradi. Ayniqsa foiz
xarajatlari, operatsion xarajatlar va xodimlarga to'lovlar bo'yicha har bir subkategoriya
darajasida moliyaviy shaffoflikka erishish muhim.
Audit jarayonida aniqlangan muammolar qatoriga inson omiliga bog'liqlik, audit
hujjatlarini yuritishda avtomatlashtirilgan tizimlarning yetishmasligi, xarajatlar va daromadlar
bo'yicha tafsilotli tahlillarning yo'qligi kiradi. Bu kamchiliklar auditning faqat formal jarayonga
aylanib qolishiga olib kelishi, real moliyaviy xatolik va yo'qotishlarning o'z vaqtida
aniqlanmasligiga sabab bo'lishi mumkin. Auditdan kutilgan natijalarni to‘liq amalga oshirish
uchun esa zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish, xususan avtomatik tahlil va
aniqlovchi tizimlarni joriy etish muhim hisoblanadi.
Tadqiqot davomida mavjud tizimni takomillashtirish bo'yicha bir qator takliflar ishlab
chiqildi. Ular orasida:
Audit jarayonlarini raqamlashtirish va avtomatlashtirish;
Har chorakda ichki moliyaviy monitoring joriy qilish;
Audit hisobotlarini real vaqt rejimida tahlil qilish imkonini beruvchi analitik
platformalarni joriy etish;
Har bir xarajat va daromad toifasini chuqur tahlil qilish uchun qo'shimcha subhisoblar
ochish;
Xodimlarning raqamli audit vositalaridan foydalanish malakasini oshirish bo'yicha
doimiy o'quv dasturlarini yo'lga qo'yish.
129
Yuqoridagi takliflar asosida audit faoliyatining samaradorligi oshirilib, auditning faqat
tekshiruv vazifasidan chiqib, bank boshqaruvi, moliyaviy rejalar tuzish, xatarlarni baholash
kabi strategik funksiyalar bilan bevosita bog‘lanishi ta’minlanadi. Bundan tashqari, har bir
audit bo‘limi faoliyatini raqamli mezonlar asosida baholash, avtomatik ko‘rsatkichlar tahlili, va
xarajat-foyda nisbatini muntazam kuzatish orqali bank faoliyati yanada barqaror bo‘ladi.
Kelajak istiqbollari nuqtai nazaridan qaralganda, banklarda audit faqat nazorat
mexanizmi sifatida emas, balki strategik boshqaruv vositasi sifatida qaralishi kerak. Raqamli
texnologiyalarga asoslangan real vaqtli audit, xatoliklarni oldindan aniqlash imkonini beruvchi
tizimlar, ichki audit va risk boshqaruvi o'rtasida uyg'unlik yaratish orqali banklar moliyaviy
barqarorlik va samaradorlikni ta'minlay oladi. Banklar faoliyatini yangi bosqichga olib chiqish
uchun audit faoliyati yuqori aniqlikdagi ma'lumotlar bilan ta'minlanishi, har bir moliyaviy
harakat bo‘yicha to‘liq va aniq axborot yig‘ilishi talab etiladi.
Xulosa qilib aytganda, "Mikrokreditbank" ATB misolida olib borilgan tahlillar asosida
aniqlangan muammolar va ilgari surilgan takliflar asosida daromadlar va xarajatlar auditini
takomillashtirish orqali nafaqat bank ichki boshqaruvi mustahkamlanadi, balki moliyaviy
shaffoflik, investorlar ishonchi va barqaror foydalilik darajasi ham oshadi. Bu esa milliy bank
tizimi raqobatbardoshligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega bo'ladi.
Shuningdek, global tendensiyalarga qarab audit jarayonlariga sun’iy intellekt, mashinaviy
o‘rganish algoritmlari va big data (katta hajmdagi ma’lumotlar) texnologiyalarini tatbiq etish
orqali yanada chuqur tahliliy yondashuvlar shakllantirish mumkin. Ushbu texnologiyalar
xarajatlar samaradorligi, risk zonalari, o‘zgaruvchan daromad manbalari va moliyaviy
oqimlarning prognozini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, audit natijalarini bank boshqaruvi bilan integratsiyalashgan holda strategik
qarorlar qabul qilishda foydalanish — ya’ni auditni qaror qabul qilish markaziga aylantirish
orqali bank resurslarini optimal taqsimlash, investitsiya siyosatini aniq rejalashtirish va
risklarni oldindan minimallashtirish imkonini yaratadi. Audit departamenti bankdagi barcha
bo‘limlar bilan o‘zaro axborot almashinuvini kuchaytirgan holda faoliyat yuritsa, moliyaviy
axborotlar oqimi yaxlit va o‘zaro bog‘langan bo‘ladi.
Umuman olganda, tijorat banklarida, xususan “Mikrokreditbank” ATBda daromadlar va
xarajatlar auditini takomillashtirish orqali moliyaviy barqarorlik, samarali boshqaruv, ochiqlik
va investitsion jozibadorlikni ta’minlash mumkin. Bu esa banklar faoliyatining xalqaro
standartlarga mos ravishda rivojlanishi uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Bundan tashqari, bank auditorlarining kasbiy malakasi va yangiliklarga
moslashuvchanligi ham audit tizimining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuning
uchun auditorlar uchun malaka oshirish kurslari, sertifikatlash tizimlari, xalqaro amaliyotlar
bilan tanishtiruvchi seminar va treninglar tizimli asosda tashkil etilishi kerak. Bu orqali nafaqat
texnik ko‘nikmalar, balki analitik fikrlash, axborot tahlili va axloqiy me’yorlarga rioya qilish
madaniyati ham shakllantiriladi.
Shuningdek, bank audit tizimida mijozlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan daromad va
xarajat turlarini ajratib tahlil qilish orqali xizmatlar narxlari shakllanishi, operatsion
samaradorlik va mijozga xizmat ko‘rsatish sifati o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniqlash mumkin. Bu
esa bank faoliyatining rentabelligini oshirish, mijozlar ehtiyojini chuqurroq tahlil qilish va
xizmat ko‘rsatishni maqsadli yo‘naltirishda muhim omil bo‘ladi.
130
Yana bir dolzarb jihat — bu audit natijalarini ochiqlik tamoyillari asosida e’lon qilish va
jamoatchilik nazorati imkoniyatlarini kengaytirishdir. Buning uchun bank veb-saytlari, yillik
hisobotlar va matbuot orqali muhim audit natijalari, xatoliklar va ularning bartaraf etilishi
bo‘yicha ma’lumotlarni taqdim etish zarur. Bunday yondashuv bankning obro‘sini oshiradi,
ochiqlik va ishonchlilik tamoyillarini kuchaytiradi hamda tizim ustidan ijtimoiy nazorat
mexanizmini shakllantiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023).
Tijorat banklarining moliyaviy
ko‘rsatkichlari bo‘yicha tahliliy hisobotlar
.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. (2022).
Bank va moliya tashkilotlarida audit
faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar
. Toshkent.
3.
“Mikrokreditbank” ATB. (2023).
Yillik moliyaviy hisobot
.
4.
Qodirov, S. (2021).
Tijorat banklarida ichki audit tizimining samaradorligini oshirish
yo‘llari
. “Iqtisodiyot va moliya” jurnali, №3, 67–72.
5.
Karimov, B. (2020).
Banklarda audit va nazorat tizimini modernizatsiya qilish
muammolari
. “Moliyaviy tahlil” jurnali, №1, 54–59.
6.
Sayfiddinov, M. (2022).
Auditning zamonaviy yondashuvlari va texnologiyalari
. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
7.
International Federation of Accountants (IFAC). (2022).
Handbook of International
Quality Management and Auditing Standards
.
8.
Arens, A. A., Elder, R. J., & Beasley, M. S. (2020).
Auditing and Assurance Services: An
Integrated Approach
(16th ed.). Pearson.
9.
Institute of Internal Auditors (IIA). (2021).
International Standards for the Professional
Practice of Internal Auditing
.
10.
Gray, I., & Manson, S. (2018).
The Audit Process: Principles, Practice and Cases
(7th ed.).
Cengage Learning.
11.
Deloitte. (2023).
The future of internal audit: Digital, Agile and Real-time
. Deloitte Insights.
12.
PwC (PricewaterhouseCoopers). (2022).
Modern internal audit: Key priorities for banking
sector
.
13.
Basel Committee on Banking Supervision. (2019).
Guidelines on Internal Audit Function in
Banks
. Bank for International Settlements.
14.
ACCA. (2020).
Digital transformation in audit and assurance
. Association of Chartered
Certified Accountants.
15.
Savitskaya, G. V. (2021).
Analysis of financial activities of a commercial bank
. Moscow:
Infra-M.
