125
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AUDITORLIK KASBINING AXLOQIY
TALABLARI VA AMALIYOTDA QO’LLASH MASALALARI “O’ZMILLIYBANK” AJ
MISOLIDA
Sodikov Murodbek Ismoilovich
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16957874
Auditorlik kasbi zamonaviy iqtisodiyotning ajralmas qismi bo‘lib, moliyaviy
hisobotlarning to‘g‘riligi, shaffofligi va ishonchliligini ta’minlash orqali mamlakat iqtisodiy
xavfsizligini mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasida auditorlik
faoliyati iqtisodiy islohotlar, xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini joriy etish, investitsion
muhitni yaxshilash va moliyaviy institutlarga bo‘lgan jamoatchilik ishonchini oshirish
jarayonlari bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanib kelmoqda. Auditorlik faoliyatining
axloqiy talablari ushbu kasbning poydevorini tashkil etib, ularning asosiy maqsadi
auditorlarning halollik, xolislik, kasbiy malaka va maxfiylik kabi prinsiplarga qat’iy rioya
etishini ta’minlashdan iboratdir. Bu prinsiplarga amal qilish nafaqat rasmiy majburiyat, balki
manfaatlar to‘qnashuvi, firibgarlik, moliyaviy manipulyatsiya va noto‘g‘ri hisobot berish
holatlarining oldini olishning muhim kafolatidir.
O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyati “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun,
Milliy auditorlik standartlari, O‘zbekiston Auditorlar palatasi tomonidan ishlab chiqilgan nizom
va tavsiyalar, shuningdek, Xalqaro Auditorlik Standartlariga (ISA) asoslanadi. Axloqiy talablar
esa Auditorlik kasbi odob-axloq kodeksi orqali tartibga solinadi. Ushbu kodeks auditorlar
uchun majburiy bo‘lgan halollik, xolislik, kasbiy malaka, maxfiylik va kasbiy xulq-atvor
prinsiplari bilan bir qatorda, professional faoliyatda javobgarlik, ishonchlilik va mustaqillik
tamoyillarini ham belgilaydi. Halollik tamoyili auditorning barcha holatlarda adolatli, rostgo‘y
va tamagirlikdan yiroq bo‘lishini talab qiladi. Xolislik esa qaror qabul qilishda shaxsiy
manfaatlardan butunlay voz kechishni anglatadi. Kasbiy malaka tamoyili doimiy o‘qish va
tajribani oshirishni nazarda tutadi. Maxfiylik tamoyili esa auditor tomonidan olingan har
qanday ma’lumotni uchinchi shaxslarga oshkor qilmaslik majburiyatini bildiradi.
Amaliyotda ushbu axloqiy talablarga rioya etish bir qator qiyinchiliklarga duch keladi.
Ayrim hollarda auditorlar mijozning moliyaviy holatini haddan tashqari ijobiy ko‘rsatishga
majbur bo‘lishadi, bu esa xolislik tamoyiliga zid keladi. Yirik mijozlar bilan uzoq muddatli
hamkorlik moliyaviy bog‘liqlikni kuchaytirib, auditorning mustaqilligiga putur yetkazishi
mumkin. Shuningdek, axloqiy buzilishlarni nazorat qilish mexanizmlarining yetarli darajada
samarali emasligi, javobgarlik choralarining sustligi va auditorlarning malaka oshirish
jarayonlarining yetarlicha tizimlashtirilmaganligi ham mavjud muammolardan hisoblanadi.
“O‘zmilliybank” AJ misolida olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, bank ichki audit bo‘limi
axloqiy talablarni ta’minlash bo‘yicha aniq siyosat va ichki tartib-qoidalarga ega. Bankda
auditorlar muntazam ravishda xalqaro axloqiy kodeks va milliy me’yorlar bo‘yicha malaka
oshirish kurslariga yuboriladi, manfaatlar to‘qnashuvini bartaraf etish uchun maxsus ichki
reglamentlar amal qiladi. Maxfiylik tamoyilini ta’minlash uchun maxsus texnik va huquqiy
himoya tizimlari joriy etilgan, axloqiy buzilish aniqlansa, intizomiy chora qo‘llanadi. Biroq,
126
ayrim holatlarda ichki audit xulosalari bank boshqaruvi tomonidan yumshatilgan holda e’lon
qilinishi mustaqillik prinsipini zaiflashtirishi mumkin.
Tahlil davomida auditorlik axloqiy tamoyillarining qo‘llanish darajasi va muammo
darajasi foizlarda baholandi. Halollik tamoyili 85% darajada qo‘llanadi, ammo boshqaruv
bosimi kabi omillar sabab 15% muammo mavjud. Xolislik tamoyili 80% darajada qo‘llanib, 20%
muammo ko‘rsatkichi bilan mustaqillik masalalarida ehtiyot choralarini kuchaytirishni talab
qiladi. Kasbiy malaka 78% darajada qo‘llanib, bu eng past natija bo‘lib, 22% muammo darajasi
malaka oshirish tizimining yetarli emasligini ko‘rsatadi. Maxfiylik tamoyili eng yuqori — 90%
darajada qo‘llanadi, ammo texnik himoya yetishmovchiligi tufayli 10% muammo qayd etilgan.
Kasbiy xulq-atvor 82% darajada qo‘llanadi, ammo nazorat mexanizmlarining sustligi 18%
muammo darajasiga sabab bo‘lmoqda.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, “O‘zmilliybank” AJ amaliyotida axloqiy talablarga rioya
etish bo‘yicha umumiy daraja yetarlicha yuqori, biroq xolislik va kasbiy malaka bo‘yicha
kuchaytirilgan chora-tadbirlar talab qilinadi. Malaka oshirish dasturlarini kengaytirish,
mustaqillikni ta’minlash, axloqiy buzilishlarga qarshi qat’iy javobgarlik choralarini belgilash
hamda zamonaviy axborot xavfsizligi texnologiyalarini joriy etish orqali natijalarni yanada
yaxshilash mumkin.
Xalqaro tajribaga nazar tashlasak, AQShda Sarbanes–Oxley Act auditorlik faoliyatini qat’iy
nazorat ostiga oladi, Buyuk Britaniyada esa Financial Reporting Council (FRC) auditorlarning
axloqiy me’yorlarga rioya etishini doimiy kuzatib boradi. Bunday mexanizmlarni O‘zbekiston
sharoitiga moslashtirish auditorlik kasbining nufuzini oshiradi, jamoatchilik ishonchini
mustahkamlaydi va xalqaro moliyaviy tizimga integratsiyani jadallashtiradi.
O‘zbekistonda axloqiy talablarga rioya etishni kuchaytirish uchun auditorlarning
mustaqilligini qonuniy jihatdan ta’minlash, mijoz bilan uzoq muddatli moliyaviy aloqalarni
cheklash, manfaatlar to‘qnashuvini bartaraf etish bo‘yicha aniq mexanizmlar ishlab chiqish va
ularni majburiy qilish zarur. Auditorlar uchun majburiy xalqaro sertifikatsiya tizimlarini joriy
etish, malaka oshirish kurslarini amaliyotga yo‘naltirish, axloqiy talablarni buzganlik uchun
javobgarlik choralarini kuchaytirish zarur. Bundan tashqari, ichki va tashqi nazorat
mexanizmlarini takomillashtirish, jamoatchilik nazorati elementlarini joriy etish ham axloqiy
talablarga rioya etish darajasini oshiradi.
Natijada, auditorlik kasbida axloqiy me’yorlarga qat’iy amal qilish nafaqat kasbiy
madaniyat va halollikning ifodasi, balki mamlakat iqtisodiy xavfsizligini ta’minlovchi strategik
vazifa hisoblanadi. Bu yo‘nalishda olib boriladigan kompleks chora-tadbirlar O‘zbekiston
auditorlik tizimini xalqaro standartlarga moslashtiradi, kasbning obro‘sini oshiradi va
moliyaviy bozorlarning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni.
“
Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”
.
2000-yil 26-may, №
69-II (so‘nggi o‘zgartirish va qo‘shimchalar bilan).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining **“Moliyaviy hisobotlar shaffofligini oshirish va
auditorlik xizmatlari sifatini yaxshilash to‘g‘risida”**gi PQ–4611-son Qarori. 2019-yil 24-fevral.
3.
O‘zbekiston Auditorlar Palatasi. Milliy auditorlik standartlari. Toshkent, 2023.
127
4.
International Federation of Accountants (IFAC). Handbook of the International Code of
Ethics for Professional Accountants. New York: IFAC, 2022.
5.
“O‘zmilliybank” AJ. Ichki audit bo‘limi reglamenti va axloqiy me’yorlar siyosati. Toshkent,
2024.
6.
Hayes, R., Dassen, R., Schilder, A., & Wallage, P. Principles of Auditing: An Introduction to
International Standards on Auditing. 4th Edition. Pearson Education, 2017.
7.
Arens, A. A., Elder, R. J., & Beasley, M. S. Auditing and Assurance Services: An Integrated
Approach. 16th Edition. Pearson, 2020.
8.
Sarbanes–Oxley Act of 2002. Public Law 107–204. United States Congress.
9.
Financial Reporting Council (FRC). Ethical Standard for Auditors. London, 2023.
10.
Karimov, B., & Sattorov, A. O‘zbekiston auditorlik tizimida axloqiy me’yorlarning
ahamiyati
.
“Moliyaviy tahlil va audit” jurnali, №4, 2023, 45–56-betlar.
