47
BIOLOGIYA DARSLARIDA DIDAKTIK MATERIALLARNI ISHLAB CHIQISH VA
ULARDAN FOYDALANISH
Komilova Baxmal Odilovna
Buxoro davlat pedagogika instituti
Biologiya fanlari nomzodi, Biologiya kafedrasi dotsenti
Email: komilovabaxmal@buxdpi.uz
Tel: +998 (90) 635 63 13
Jumayeva Ozoda Qalandarovna
Buxoro davlat pedagogika instituti, 2-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15050613
Annotatsiya.
Ushbu tezis biologiya darslarida didaktik materiallarni ishlab chiqish va
ulardan foydalanishning ilmiy-metodik asoslarini takomillashtirishga bag'ishlangan. Tezisda
didaktik materiallarning o'quv jarayonidagi o'rni va ahamiyati, ularni ishlab chiqish
tamoyillari va bosqichlari, shuningdek, biologiya darslarida didaktik materiallardan samarali
foydalanish usullari tahlil qilingan. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
asosida didaktik materiallarni yaratish va ulardan foydalanish imkoniyatlari ko'rib chiqilgan.
Kalit so'zlar:
biologiya, didaktik material, ta'lim tamoyillari, o'quv jarayoni, axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, o'qitish usullari, mustaqil ta'lim, ko'rgazmalilik, muammoli
ta'lim, motivatsiya, individual yondashuv.
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarning mustaqil bilim olish ko'nikmalarini
rivojlantirish, ularning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Biologiya fanini o'qitishda didaktik materiallardan samarali
foydalanish o'quv jarayonini faollashtirish, o'quvchilarning fanga bo'lgan qiziqishini oshirish
va ularning bilimlarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, biologiya
darslarida didaktik materiallarni ishlab chiqish va ulardan foydalanish usullarini
takomillashtirish dolzarb masala hisoblanadi.
Didaktik materiallar va ulardan ta'lim jarayonida foydalanish masalalari L.S. Vigotskiy, J.
Dyui, A.N. Leontyev, I.Y. Lerner kabi olimlarning ishlarida yoritilgan. Shuningdek, O.V. Konf,
N.N. Zvereva, S. Trubachev, I. Belova, V.F. Shatalov kabi tadqiqotchilar tomonidan didaktik
materiallarning turlari, tuzilishi va ulardan foydalanishning pedagogik-psixologik asoslari
o'rganilgan. Biroq, biologiya darslarida didaktik materiallarni ishlab chiqish va ulardan
foydalanishning o'ziga xos xususiyatlari, xususan, zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari yetarli darajada tadqiq etilmagan.
Didaktik material - bu o'quv jihozlarining bir turi bo'lib, o'quvchilar o'qituvchining
topshiriqlarini mustaqil ravishda bajaradigan bosma qo'llanmadir. Biologiya bo'yicha didaktik
materiallar o'quvchilarning yangi materialni o'rganishda darslik bilan ishlashini tashkil etish,
shuningdek bilimlarni mustahkamlash, umumlashtirish va tekshirish uchun mo'ljallangan.
Bundan tashqari, nafaqat alohida darslarda, balki bir qator darslarda ham guruh ishlarini
tashkil qilish uchun juda qulay. Didaktik topshiriqlar kasbiy yo'naltirish uchun asos bo'lib
xizmat qilishi mumkin. Didaktik materiallardan foydalanish o'quv mazmunini o'zlashtirish
samaradorligiga ijobiy ta'sir qiladi, maktab faniga qiziqishni oshirishga yordam beradi va
mustaqil ishlarni bajarishga ketadigan vaqtni tejaydi.
Didaktik materiallarni ishlab chiqishda amalga oshiriladigan quyidagi muhim ta'lim
tamoyillari ajratiladi:
48
1)
Tushunarlilik tamoyili: Didaktik materiallar o'quvchilarning yoshi, bilimi va
qiziqishlariga mos ravishda tuzilishi kerak. Murakkab atamalar, tushunarsiz iboralar va
chalkash tuzilmalardan qochish lozim. Materialning mazmuni o'quvchilar uchun tushunarli va
qulay bo'lishi, ularning mustaqil fikrlashini rag'batlantirishi kerak. Bu tamoyilga amal qilish
o'quvchilarning o'zlashtirish darajasini oshiradi va ularda o'z kuchiga ishonch hissini
uyg'otadi. Masalan: O'simlik hujayrasining tuzilishini o'rganayotganda, oddiy, tushunarli tilda
yozilgan matn, aniq chizilgan rasmlar va sodda sxemalardan foydalanish.
2)
Individual yo'naltirilganlik tamoyili: Har bir o'quvchi o'ziga xos xususiyatlarga ega,
shuning uchun didaktik materiallar turli qobiliyat, ehtiyoj va qiziqishlarga ega bo'lgan
o'quvchilar uchun moslashuvchan bo'lishi kerak. Bu turli darajadagi qiyinlikdagi topshiriqlar,
qo'shimcha ma'lumotlar, muqobil variantlar va individual topshiriqlarni o'z ichiga olishi
mumkin. Bunday yondashuv har bir o'quvchiga o'z imkoniyatlarini ro'yobga chiqarishga
imkon beradi. Masalan: "Kuchli" o'quvchilar uchun murakkabroq, ijodiy yondashuvni talab
qiladigan topshiriqlar, "o'rta" o'quvchilar uchun asosiy tushunchalarni mustahkamlaydigan
topshiriqlar va "zaif" o'quvchilar uchun yengilroq, ko'proq yordamga muhtoj bo'lgan
topshiriqlar berish.
3)
Ko'rgazmalilik va modellashtirish tamoyillari: Biologiya fanining o'ziga xosligi shundaki,
ko'plab jarayonlar va hodisalarni bevosita kuzatish imkoni yo'q. Shuning uchun didaktik
materiallarda ko'rgazmali qurollar (rasmlar, videolar, sxemalar, modellar, interaktiv
simulyatsiyalar) keng qo'llanilishi kerak. Bu o'quvchilarda mavhum tushunchalarni
shakllantirishga, ularning fazoviy tasavvurini rivojlantirishga va o'rganilayotgan ob'ektlar
haqida aniq tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Masalan: Fotosintez jarayonini
tushuntirish uchun interaktiv animatsiya, DNK molekulasining tuzilishini ko'rsatish uchun 3D
model, hujayraning bo'linishini namoyish etuvchi video lavhadan foydalanish.
4)
Mustahkamlik tamoyili: O'quvchilarning bilimlari mustahkam bo'lishi uchun didaktik
materiallar takrorlash, mustahkamlash va amaliyotda qo'llash imkoniyatlarini ta'minlashi
kerak. Bu turli xil topshiriqlar (testlar, savol-javoblar, amaliy ishlar, loyiha ishlari) orqali
amalga oshirilishi mumkin. Bilimlarni muntazam ravishda takrorlash va qo'llash ularning
uzoq muddatli xotirada saqlanib qolishini ta'minlaydi. Masalan: Har bir mavzudan so'ng
testlar, nazorat savollari, mavzulararo bog'liqlikni ko'rsatuvchi topshiriqlar berish,
o'rganilgan bilimlarni amaliyotda qo'llash uchun laboratoriya ishlari, dala amaliyotlarini
tashkil qilish.
5)
Bilishga undash (motivatsiya) tamoyili: Didaktik materiallar o'quvchilarda fanga
qiziqish uyg'otishi, ularni o'rganishga undashi va ijobiy hissiyotlarni yaratishi kerak. Bu
qiziqarli faktlar, hayotiy misollar, muammoli vaziyatlar, interaktiv o'yinlar, musobaqalar va
boshqa rag'batlantiruvchi vositalardan foydalanish orqali amalga oshirilishi mumkin. Kuchli
motivatsiya o'quvchilarning faolligini oshiradi va o'quv jarayonini samaraliroq qiladi.
Masalan: Darsni qiziqarli savol, munozara yoki hayratlanarli fakt bilan boshlash,
o'rganilayotgan mavzuning hayotiy ahamiyatini ko'rsatish, o'quvchilarni kichik tadqiqotlar
o'tkazishga, loyihalarni amalga oshirishga jalb qilish.
6)
Muammolilik tamoyili: Didaktik materiallar o'quvchilarni mustaqil fikrlashga,
muammolarni hal qilishga, ijodiy yondashuvni namoyon etishga undashi kerak. Bu muammoli
savollar, topshiriqlar, vaziyatlar, tadqiqot loyihalari va munozaralar orqali amalga oshirilishi
mumkin. Muammoli vaziyatlarni hal qilish o'quvchilarning tanqidiy fikrlash, tahlil qilish va
49
xulosa chiqarish ko'nikmalarini rivojlantiradi. Masalan: O'quvchilarga hal qilinishi kerak
bo'lgan muammoli vaziyatni taqdim etish (masalan, "Nima uchun ba'zi hayvonlar qishki
uyquga ketadi?"), ularni gipotezalar yaratishga, dalillar izlashga, tajribalar o'tkazishga va
xulosalar chiqarishga undash.
Ushbu tamoyillarga rioya qilish orqali ishlab chiqilgan didaktik materiallar nafaqat
o'quvchilarning bilimlarini oshirishga, balki ularning shaxsiy fazilatlarini rivojlantirishga,
ularni mustaqil hayotga tayyorlashga ham xizmat qiladi.
Didaktik materiallarni ishlab chiqish qat'iy belgilangan bosqichlarda amalga oshiriladi:
darsda o'qitish maqsadlarini aniqlash; o'quv materialining mazmuni va uni o'qitish
uslublarini tanlash; biologiya darslarida didaktik materiallardan foydalanish sohasi va
maqsadini aniqlash; didaktik materiallardan foydalangan holda darslarni ishlab chiqish;
tanlangan darslar uchun topshiriqlarni loyihalash; didaktik materialni taqdim etishning
adekvat usulini tanlash; ishlab chiqishda ishtirok etadigan vositalarni tanlash; didaktik
topshiriqlarni ishlab chiqish; uslubiy apparatni shakllantirish; uslubiy tavsiyalarni ishlab
chiqish; o'quv natijalarini baholash mezonlarini ishlab chiqish; bilimlarni nazorat qilish
vositalari va ularni qo'llash usullarini ishlab chiqish; didaktik materialni biologiya darslarida
foydalanish uchun didaktik vosita sifatida o'quv jarayoniga kiritish; olingan natijalarni talqin
qilish.
Biologiya darslarida o'quv jarayonida ishtirok etadigan didaktik materiallar o'z ichiga
biologik masalalarni, ko'rgazmali topshiriqlarni, jadvallarni, sxemalarni, testlarni, rasmlarni,
savollarni olishi mumkin, bu esa o'qituvchiga o'quvchilarning bilimlarini nazorat qilishga,
o'quvchilarga esa o'zlarining tayyorgarlik darajasini mustaqil baholashga yordam beradi.
Didaktik materialni muntazam ravishda qo'llash tavsiya etiladi, shundagina u materialni
mustahkam o'zlashtirishni ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Выготский, Л. С. Психология развития человека. – Москва: Смысл, 2005. – 520 с.
2.
Дьюи, Дж. Демократия и образование. – Москва: Педагогика, 2000. – 384 с.
3.
Конф, О. В. Учебно-методический комплекс: структура, назначение, применение.
Вопросы преподавания биологии. – Москва: Учитель, 2016. – С. 110–125.
4.
Лернер, И. Я. Дидактические основы процесса обучения. – Москва: Просвещение,
1981. – 186 с.
5.
Сластёнин, В. А., Исаев, И. Ф. Педагогика: учебное пособие. – Москва: Академия,
2002. – 512 с.
