25
IJTIMOIY TARMOQ SAHIFALARINING SHAXSIY HAYOTGA ARALASHUVI VA
HUQUQIY HIMOYA
Egamberdiyeva Adiba Akmal qizi
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti talabasi
Email: @adibaegamberdiyeva07@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15623016
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ijtimoiy tarmoq sahifalarining shaxsiy hayotga
aralashuvi bilan bog‘liq fuqarolik-huquqiy muammolar tahlil qilingan. Shaxsiy ma’lumotlarning
ijtimoiy tarmoqlarda egasining roziligisiz tarqatilishi, uning sha’ni va qadr-qimmatiga putur
yetkazilishi holatlari muhokama etilgan. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonun
hujjatlariga, xususan, Fuqarolik kodeksi, Jinoyat kodeksi va “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi
qonuniga tayanilgan holda, bunday holatlarda fuqarolarning huquqiy himoya vositalari
ko‘rsatib o‘tilgan. Muallif ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilarini huquqiy ong va mas’uliyat bilan
harakat qilishga chaqiradi.
Аннотация
- В данной статье рассматриваются гражданско-правовые проблемы,
связанные с вмешательством страниц в социальных сетях в личную жизнь.
Обсуждаются случаи распространения личной информации без согласия владельца, что
может нанести ущерб чести и достоинству человека. На основе законодательства
Республики Узбекистан — Гражданского кодекса, Уголовного кодекса и Закона «Об
информатизации» — приведены правовые механизмы защиты. Автор призывает
пользователей социальных сетей действовать с правовой осознанностью и
ответственностью.
Annotation
- This article examines the civil-legal issues related to the interference of
social media pages in individuals’ private lives. It discusses cases where personal data is shared
without the owner’s consent, potentially harming their honor and dignity. Based on the
legislation of the Republic of Uzbekistan — including the Civil Code, Criminal Code, and the Law
"On Informatization" — legal protection mechanisms are presented. The author calls on social
media users to act with legal awareness and responsibility.
Kalit so‘zlar
: Ijtimoiy tarmoqlar, shaxsiy hayot, fuqarolik huquqi, huquqiy himoya,
axborot tarqatish, sahifa egalari, shaxsiy ma’lumotlar, qonunchilik.
Ключевые слова:
социальные сети, личная жизнь, гражданское право, правовая
защита, распространение информации, владельцы страниц, персональные данные,
законодательство
Keywords:
social networks, private life, civil law, legal protection, information
dissemination, page owners, personal data, legislation
Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar har bir insonning kundalik hayotiga chuqur kirib
kelgan. Facebook, Instagram, Telegram, TikTok kabi platformalarda millionlab
foydalanuvchilar o‘z hayotlarining turli jihatlarini namoyish qilishadi, fikr bildiradilar va
axborot almashadilar. Ammo ijtimoiy tarmoqlarning bu darajada keng tarqalishi bilan birga,
shaxsiy hayot daxlsizligi va uni huquqiy himoya qilish zarurati ham dolzarb masalaga
aylanmoqda.
Shaxsiy hayot insonning ajralmas huquqlaridan biri bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi (24-moddasi) va Fuqarolik kodeksida ham bu huquq himoya ostiga olingan.
26
Biroq so‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoq sahifalarida shaxsiy fotosuratlar, videolar yoki shaxsiy
ma’lumotlar egasining roziligisiz tarqatilishi hollari ko‘paygan. Bu esa fuqarolik-huquqiy
nizolarga sabab bo‘lmoqda.
Misol uchun, ayrim sahifalarda boshqa shaxslarga oid maxfiy yozishmalar, oilaviy suratlar
yoki obro‘siga putur yetkazuvchi kontentlar ruxsatsiz e’lon qilinmoqda. Bunday holatlarda
jabrlanuvchilar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1021-moddasiga asosan,
sha’ni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obro‘siga yetkazilgan zarar uchun sudga murojaat qilishi
mumkin. Bundan tashqari, Jinoyat kodeksining 144-1-moddasi asosida shaxsiy hayotga tajovuz
qilganlar jinoyat javobgarligiga tortilishi ham mumkin.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi qonunida shaxsiy
ma’lumotlarning himoyasi alohida ko‘rib chiqilgan. Ushbu qonunga binoan, har qanday shaxsiy
axborot faqat ma’lumot egasining roziligi bilan ommaga e’lon qilinishi mumkin. Ijtimoiy
tarmoqlarda esa bu tartib ko‘pincha e’tiborsiz qoldiriladi.
Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlarni yurituvchi blogerlar va sahifa egalari ham
fuqarolik-huquqiy javobgarlikni his etishlari zarur. Ular tarqatayotgan axborotning
qonuniyligi, haqqoniyligi va etik me’yorlarga mos kelishiga mas’uldirlar. Jamiyatdagi huquqiy
madaniyatni oshirish orqali ijtimoiy tarmoq faoliyatini qonuniy me’yorga solish mumkin.
Ijtimoiy tarmoq sahifalari shaxsiy hayotga chuqur kirib borayotgan bir davrda,
fuqarolarning huquqiy ongini oshirish, qonuniy himoya vositalaridan foydalanish va axborot
tarqatishda mas’uliyatli bo‘lish muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir sahifa egasi va
foydalanuvchi boshqalar huquqlarini hurmat qilgan holda harakat qilsa, ijtimoiy tarmoqlar
sog‘lom axborot maydoniga aylanishi mumkin. Shu bois, shaxsiy hayot daxlsizligini ta’minlash
va huquqiy himoya mexanizmlarini kuchaytirish zamon talabi hisoblanadi.
Zamonaviy dunyoda ijtimoiy tarmoqlar insonlar hayotining ajralmas qismiga aylangan.
Foydalanuvchilar o'z shaxsiy hayoti, fikrlari, surat va videolari, joylashuv ma'lumotlari bilan
o'rtoqlashadilar. Biroq bu jarayon shaxsiy hayotga ruxsatsiz aralashish, ma'lumotlarning
suiste'mol qilinishi, feyk akkauntlar va onlayn ta'qib kabi salbiy holatlarni ham yuzaga
keltirmoqda. Shu nuqtai nazardan ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy hayotni himoya qilish va
huquqiy tartibga solish masalalari dolzarbdir.
Shaxsiy hayotga aralashishning asosiy ko'rinishlari:
Roziliksiz foto va video materiallarni tarqatish
Shaxsiy yozishmalarni e'lon qilish
Shaxsiy ma'lumotlarni (telefon raqami, yashash manzili) ruxsatsiz tarqatish
Feyk sahifalar orqali birov nomidan post joylash
Onlayn ta'qib (cyberstalking), tahdid va haqorat
Huquqiy asoslar (O'zbekiston misolida):
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 27-moddasi: shaxsiy hayot daxlsizligi
Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeks 46-moddasi
Jinoyat kodeksi 141-moddasi: shaxsiy yoki oilaviy hayotga doir ma'lumotlarni noqonuniy
yig'ish yoki tarqatish
“Shaxsiy ma'lumotlar to'g'risida”gi Qonun (2020 yil)
Xalqaro huquqiy me’ yorlar:
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (12-modda)
Yevropa Inson huquqlari konvensiyasi (8-modda)
27
Shaxsiy hayotni himoya qilishning amaliy yo'llari:
Ijtimoiy tarmoqlarda maxfiylik sozlamalarini faollashtirish
Platforma ma'muriyatiga shikoyat qilish
Sudga murojaat qilish va zararni undirish
Onlayn savodxonlik va axborot madaniyatini oshirish: Ijtimoiy tarmoqlarda erkinlik va
ochiqlik muhim bo'lganidek, shaxsiy hayot daxlsizligi ham muqaddas hisoblanadi. Bu
muvozanatni ta'minlash uchun foydalanuvchilar o'z ma'lumotlariga nisbatan ehtiyotkorlik
bilan yondashishlari, davlat esa tegishli qonun va mexanizmlarni kuchaytirib borishi lozim.
Shundagina ijtimoiy tarmoqlar zamonaviy jamiyat uchun xavfsiz va foydali platforma bo'lib
qoladi.
Raqamli xavfsizlik va shaxsiy hayotni muhofaza qilish texnologik vositalari: Hozirgi kunda
axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan birga, shaxsiy hayotni himoya qilishda texnologik
vositalar ham katta ahamiyat kasb etmoqda. Xususan, ikki bosqichli autentifikatsiya, maxfiylik
sozlamalarini aniqlashtirish, shifrlangan xabar almashuv tizimlari (masalan, Signal,
Telegramʼning secret chat rejimi) orqali shaxsiy axborotlarni himoya qilish mumkin. Shu bilan
birga, foydalanuvchilarga internetda o‘z izlarini kamaytirishga oid VPN, reklama bloklagichlar
(adblocker) va cookie-fayllarni nazorat qilish imkoniyatlari mavjud.
Sud amaliyoti va huquqni qo‘llash: O‘zbekistonda ijtimoiy tarmoq orqali shaxsiy hayotga
aralashish holatlari ko‘p hollarda sudlar tomonidan jinoyat yoki ma'muriy huquqbuzarlik
sifatida ko‘rib chiqilmoqda. Masalan, fuqarolarning roziligisiz tarqatilgan videolar asosida
Jinoyat kodeksining 141-moddasi bo‘yicha ish ochilgan holatlar mavjud. Bunday holatlarda
sudlar jabrlanuvchining shaxsiy daxlsizligini ta'minlash va moddiy/ma’naviy zararlarni
qoplash choralarini ko‘radi. Shu boisdan, sud amaliyoti orqali shaxsiy hayotga hurmat
darajasini oshirish mumkin.
Media va jurnalistikaning roli: Ommaviy axborot vositalari ham shaxsiy hayot masalasida
muhim rol o‘ynaydi. Jurnalistlar axborot berishda insonlarning shaxsiy hayoti va sha’nini
hurmat qilgan holda ishlashi kerak. Xalqaro jurnalistik etik kodekslariga ko‘ra, shaxsiy
ruxsatsiz shaxsiy hayotga oid kontentni e’lon qilish etik jihatdan noto‘g‘ri hisoblanadi.
Shuningdek, O‘zbekistonda ham jurnalistlar faoliyati “OAV to‘g‘risida”gi qonun asosida tartibga
solinadi.
Yoshlar va axborot madaniyati: Ijtimoiy tarmoqlardan ko‘proq foydalanadigan yoshlar
qatlamida axborot madaniyatini oshirish dolzarbdir. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida
raqamli savodxonlik, internet xavfsizligi, shaxsiy ma’lumotlar bilan ishlash madaniyatini
o‘rgatish orqali bu muammoning oldini olish mumkin. Shuningdek, ota-onalarga ham
bolalarining onlayn faoliyatini nazorat qilish va to‘g‘ri yo‘naltirish borasida ma’lumotlar
berilishi zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Huquqiy axborot tizimlari M. Qodirov
2.
Fuqarolik huquqi. Darslik TDYU 2021
3.
O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 04.03.2021
4.
O’zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risidagi” Qonuni
