9
TALONCHILIK JINOYATINING TUSHUNCHASI VA TAVSIFI
Suyunov Shahzodbek Shovkatovich
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi o’qituvchisi
Ilhomova Zebo Bahrom qizi
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-o’quv kursi 325-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15687071
Annotatsiya:
Ushbu maqola talonchilik jinoyatining mohiyati, tushunchasi va tavsifini
huquqiy nuqtai nazardan tahlilini, talonchilikning boshqa jinoyatlardan ajralib turuvchi
xususiyatlarini, uning ochiqdan-ochiq amalga oshirilishini, jabrlanuvchining xayoti yoki
sog’lig’I uchun bevosta xavfli bo’lmagan zo‘rlik ishlatish yoki shunday zo‘rlik ishlatish bilan
qo‘rqitishga asoslangan usulini, O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida nazarda tutilgan
jinoiy javobgarlikni, mazkur jinoyatlarni fosh etishning kriminalistik va amaliy tahlillarini
yoritib o’tgan. Talonchilik jinoyatining jamiyatda xavfsizlik va mulk daxlsizligiga salbiy ta’siri
xususida xulosa qilingan.
Kalit so‘zlar
Talonchilik, talon-taroj qilish, zo‘rlik, zo’rlik ishlatish, mol-mulk, ochiqdan-ochiq talon-
taroj qilish, issiq izida fosh etish, mulk daxlsizligi.
Talonchilik jinoyati deganda, o’zganing mulkini ochiqdan-ochiq talon-taroj qilish
tushuniladi. Bunda aybdor, jabrlanuvchi va boshqalarning ko’z oldida o’zganing mol-mulkini
egallab olayotganligini va ular uning harakatlarining jinoiy xususiyatini tushunganligini
anglaganda, o’zganing mulkini oshkora talon-taroj qilish talonchilik hisoblanadi. Talonchilik
jinoyati deganda jabrlanuvchiga nisbatan hayot yoki sog’liq uchun xavfli bo’lmagan zo’rlik
ishlatib yoki ishlatmasdan mulkni ochiqchasiga talash tushiniladi. Talon-taroj qilish deganda,
o’zganing mulkini o’zining yoki boshqa shaxslarning foydasi uchun, mulkdorga yoki ushbu
mulkning boshqa egasiga zarar keltirib qonunga xilof tarzda va haq to’lamay olib qo’yishdir.
Talon-taroj qilishning obyekti o’zgalar mulkidir
1
.
Talonchilik uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKning 166moddasida javobgarlik masalasi
berilgan. Bunda talonchilikning kvalifikatsiya tarkibi sogʻliq va hayot uchun xavfli boʻlmagan
zoʻrlik ishlatish, yoxud shunday zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish kabi oʻziga xos belgini oʻz
ichiga oladi
2
.
Xuddi jismoniy zoʻrlik kabi, jismoniy zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish orqali ruhiy zoʻrlik
ham talonchilikning kvalifikatsiya belgisi hisoblanadi. talonchilikda zoʻrlik mulkdorga,
shuningdek, real holda yoki aybdorning fikricha, talon-tarojga toʻsqinlik qiluvchi boshqa
shaxslarga nisbatan ham ishlatilishi mumkin. Insonga nisbatan zoʻrlik ishlatish yoki zoʻrlik
ishlatish bilan qoʻrqitish talonchilik turining mohiyatini oʻzgartiradi
3
.
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
2
Б.Б.Муродов. Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш йўллари // Хусусий айблов ва
ярашув
институтларини
такомиллаштириш
чоралари:
Республика
илмий-амалий
конференцияси
материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
3
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
10
Bunday hollarda jinoyat 2 obyektli boʻlib qoladi: mulk munosabatlari bilan birga sogʻliq,
shaxsiy erkinlikni va badan daxlsizligini taʼminlovchi ijtimoiy munosabatlarga zarar yetadi
yoki ularga bevosita xavf tugʻiladi.
Talonchilikning bevosita obyekti o‘zganing mol-mulkini muhofaza qilishga qaratilgan
ijtimoiy munosabatlar va shu mulkka bo‘lgan mulk huquqi hisoblanadi. Ammo, qonunchilikda
belgilanishicha, talonchilik hayot va sog‘liq uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik bilan yoki shunday
zo‘rlikni ishlatish bilan qo‘rqitish yordamida amalga oshirilishi mumkin bo‘lib, alohida jinoiy-
huquqiy muhofaza hollarda fakultativ obyekt jabrlanuvchining sog‘lig‘i va daxlsizligi ham
bo‘lishi mumkin. Talonchilikning predmeti bo‘lib, aybdor haqiqiy va faraz qilingan huquqlar
asosida ham egalik qilishi mumkin bo‘lmagan o‘zganing mulki hisoblanadi. Obyektiv
tomondan talonchilik o‘zganing molmulkini ochiqdan-ochiq talon-toroj qilishda ifodalanadi.
Mulkni ochiqdan-ochiq talontoroj qilish usuli ikkita: obyektiv va subyektiv xususiyatlarga
ega
4
.
Ochiqdan-ochiq talon-toroj qilishning obyektiv xususiyati aybdor tomonidan o‘zganing
mulkini mol-mulk egasi yoki mol-mulk ixtiyorida yoxud muhofazasida bo‘lgan shaxslarning,
o‘zganing mulki talon-toroj qilinayotganligini anglab turgan begona kishilarning ko‘zi oldida
talontoroj qilishda namoyon bo‘ladi. Ochiqdan-ochiq talon-toroj qilishning subyektiv
xususiyati shundaki, talonchi o‘zganing mulkini ochiq-oydin talontoroj qilayotgan vaqtida
o‘zining xatti-harakatlari mulk egasi tomonidan yoxud mol-mulk tasarrufida bo‘lgan yoki
begona shaxslar tomonidan kuzatib turilganligini anglaydi. Bu o‘rinda shuni alohida ta’kidlash
kerakki, qilmishni talonchilik sifatida kvalifikatsiya qilishda yuqoridagi ikkita xususiyatning
birgalikda mavjud bo‘lishi talab etilmaydi.
Talonchilikning obyektiv xususiyati yordamchi vazifani bajaradi hamda qator holatlarda
umuman hisobga olinmasligi ham mumkin. Obyektiv belgilar sharoitga qarab o‘zgaruvchanlik
xususiyatini o‘zida kasb etadi
5
.
Agar aybdor tomonidan o‘zganing mol-mulkini yashirin ravishda talon-toroj qilish mol-
mulk egasi yoki begona shaxslar tomonidan bilib qilingan bo‘lsa, ammo shunga qaramay,
jinoyatchi o‘zganing mulkini tortib olish yoki qo‘ldan bermaslik uchun hayot yoki sog‘liq
uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitsa yoxud shunday zo‘rlik ishlatsa yoxud
zo’rlik ishlatish bilan tahdid qilsa, aybdorning o‘g‘rilik sifatida boshlangan harakatlari
talonchilikka aylanadi va qilmish JK 166-moddasi bo‘yicha kvalifikatsiya qilinadi
6
.
Biroq, aybdor qo‘lga tushib qolishdan qo‘rqib, talon-toroj qilingan narsani tashlab,
hodisa joyidan qochib yashirinsa, uning harakatlari o‘zganing mulkini o‘g‘irlashga suiqasd
qilish sifatida kvalifikatsiya qilinishi kerak.
Agar ochiqdan-ochiq o‘zganing mulkini talon-toroj qilish harakatlari boshqa jinoiy
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
4
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
5
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
6
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган шахсларни
аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология”
номли Республика илмий-амалий конференцияси.
11
harakatlar, nomusga tegish, bezorilik va boshqa jinoyatlar sodir etish bilan bog‘liq ravishda
sodir etilgan bo‘lsa, bu holda harakatlarni jinoyatlarning jami tariqasida tegishli jinoyatlar
bilan tavsiflash lozim. Ta’kidlaganimizdek, talonchilik ikki xil ko‘rinishda bo‘ladi: zo‘rlik
ishlatmasdan sodir etiladigan (JK 166-moddasi 1-qismi) va zo‘rlik ishlatib sodir etiladigan (JK
166-moddasi 2-qismi «a» bandi). Zo‘rlik ishlatmasdan sodir etilgan talonchilik uchun
javobgarlik JK 166- moddasi 1-qismida nazarda tutilgan. Shaxs mulkni «yulib» olib ketsa,
uning harakatlari JK 166-moddasining 1-qismi bo‘yicha kvalifikatsiya qilinadi. Masalan,
ashyolar solingan sumkani jabrlanuvchining qo‘lidan tortib olish, bo‘ynidan zanjirni uzib
qochish, boshidan telpakni yulib olish, peshtaxtadan tovarni changallab olib qochish va h.k.
Bunda aybdor tomonidan mol-mulkni talon-toroj qilish uchun hech qanday zo‘rlik
ishlatilmaydi. O‘zganing mol-mulki talon-toroj qilingan va aybdorda talon-taroj qilingan mol-
mulkni o‘z ixtiyoriga ko‘ra tasarruf etish imkoniyati paydo bo‘lgan paytdan e’tiboran
talonchilik tugallangan jinoyat deb hisoblanadi. Subyektiv tomondan talonchilik to‘g‘ri qasd
bilan g‘arazli maqsadda sodir etiladi
7
.
Jinoyatchi talonchilikni sodir eta turib, o‘zganing mulkini ochiqdan-ochiq talon-toroj
qilish harakatlarining ijtimoiy xavfliligini anglaydi hamda ushbu qilmishining ijtimoiy xavfli
oqibatlarini oldindan biladi va shunday oqibat kelib chiqishini xohlaydi.
Ko‘rib chiqilayotgan jinoyatning subyekti 14 yoshga to‘lgan, aqli raso har qanday
jismoniy shaxs bo‘lishi mumkin. JK 166-moddasining 2-qismida:
a) hayot va sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik ishlatib yoxud shunday zo‘rlik
ishlatish bilan qo‘rqitib;
b) ancha miqdorda;
v) bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan talonchilik uchun
javobgarlik nazarda tutilgan.
Jabrlanuvchining hayoti yoki sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik ishlatish deganda,
badanga yengil shikast yetkazish tushunilishi lozim. Bunday zo‘rlik jabrlanuvchiga jismoniy
azob beruvchi yoki uning erkinligini cheklab qo‘yuvchi harakatlarda ifodalanishi mumkin.
Jabrlanuvchini zo‘rlik ishlatib xonaga qamab, bog‘lab qo‘yish, og‘ziga latta tiqib qo‘yish va h.k.
shular jumlasidandir. O‘zganing mulki talontaroj qilinayotgan vaqtda zo‘rlik ishlatib, shaxs
erkinlikdan mahrum qilingan bo‘lsa, aybdorning qilmishi zo‘rlik ishlatib sodir qilingan
talonchilik hisoblanadi (JK 166moddasi 2-qismi)
8
.
Aybdor jabrlanuvchi bilan to‘qnashmaslik, uning mol-mulkni tortib olinishiga to‘sqinlik
qilishining oldini olish maqsadida zo‘rlik ishlatmasdan erkinlikdan mahrum etsa (aybdor
turgan xona eshigini qulflab qo‘ysa), aybdorning harakatlari zo‘rlik ishlatmasdan sodir etilgan
talonchilikni vujudga keltiradi (JK 166-moddasi 1-qismi). Jabrlanuvchining hayoti yoki
sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lmagan zo‘rlik ishatish bilan qo‘rqitish jabrlanuvchini mol-mulkni
berishga yoki uning talon-toroj qilinishiga to‘sqinlik qilmaslikka majbur qilish maqsadida
7
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
8
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти. Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар
ва инновациялар мавзусидаги халқаро конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички
ишлар вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
12
unga ruhiy ta’sir ko‘rsatishdan iboratdir
9
.
Qo‘rqitish mol-mulk egasiga yoxud mol-mulk ixtiyorida yoki muhofazasida bo‘lgan
shaxsga nisbatan yoxud mol-mulkni talon-toroj qilish begona shaxslar ko‘zi oldida sodir
etilayotgan bo‘lsa, o‘sha shaxslarga qaratilgan bo‘lishi mumkin. Talonchilikda qo‘rqitish
haqiqatda mavjud va real bo‘lishi kerak
10
.
JK 166-moddasi 3-qismida:
a) takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan;
b) uy-joyga, omborxona yoki boshqa xonaga g‘ayriqonuniy ravishda kirib;
v) ko‘p miqdorda sodir etilgan talonchilik uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
JK 166-moddasi 4-qismida:
a) juda ko‘p miqdorda;
b) o‘ta xavfli retsidivist tomonidan;
v) uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini ko‘zlab sodir etilgan talonchilik
uchun javobgarlik nazarda tutilgan.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
9
Н.Қ.Усманалиев. Протсессуал муддатларнинг ҳисоблашда қўлланилувчи меъзонларнинг айрим жиҳатлари
//проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
10
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт //Развитие и инновации в
науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
13
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
14
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022. DOI:10.32743/25419889.2022.11.65.346588
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
