4
O‘ZBEKISTONDA TARIXIY SHAHARLAR MARKAZLARINI QAYTA TIKLASH
BO’YICHA AMALGA OSHIRISH KERAK BO’LGAN MUHUM IZLANISHLAR
Jamoliddin Usarov Tulqinovich
Jizzax politexnika instituti
Arxtekturaviy loyihlash katta o’qituvchisi
Abduqaxxrorov Aziz Laziz o’g’li
Jizzax politexnika instituti Arxitektura yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734367
Аnnоtаtsiyа:
O‘zbekiston hududi iqlimlari turlicha bo‘lgan regionlardan iborat bo‘lib, uy-
joy qurilishi bu regionlarda turlicha tarkib topgan bo‘lib, o‘ziga xos rivojlanish tarixiga ega. O‘rta
asrlarda rivojlangan markazlar Buxoro, Xiva, Samarkand, Toshkent va Fargona vodiysida uy-
joy qurilishining o‘ziga xos turlicha yo‘llar bilan rivojlanganligini.
O‘zbekiston tarixiy shaharlar markazlarini qayta tiklash, xususan ularda an’anaviy xalq
turarjoylarini shakllantirish bo‘yicha ilmiy asoslangan nazariy va amaliy takliflarning ishlab
chiqilganidir. Bunda uy-joy qurilishga iqlim sharoitining va dinning ta’siri nixoyatda katta
bo‘lgan, an’anaviy tarixiy turar joylar binolari ushbu shuhurlar me’moriy shakllari yuzasidan
olib borilgan ishlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Tarixiy, Uy-joy, shahar, tarkibiy, qurilish, savdo, Maxalliy, Samarqand,
Toshkent, ko‘chalar, komplekslar.
Abstract:
The territory of Uzbekistan consists of regions with different climates, housing
construction has a different composition in these regions and has a unique history of
development. In the medieval centers of Bukhara, Khiva, Samarkand, Tashkent and Fargona
valley, housing construction developed in different ways.
Scientifically based theoretical and practical proposals have been developed for the
restoration of the centers of historical cities of Uzbekistan, in particular, the formation of
traditional folk settlements in them. In this, the influence of climatic conditions and religion on
housing construction is extremely large.
Key words:
Historical, Housing, city, structure, construction, trade, Local, Samarkand,
Tashkent, streets, complexes.
Eski turar joy uylaridagi xonadonlarning hajmiy-loyixaviy yechimi zamonaviy meyorlarga
javob bermaydi, aslida esa ularning ko‘pgina konstruktiv yechimlari talab doirasida bo‘lgani
uchun bu turar joy uylarini rekonstruksiyalash maqsadga muvofiq. Shuningdek, bu turar joy
uylarining ichki loyixaviy yechimlarini va tashqi ko‘rinishlarini xozirgi talab doirasida
o‘zgartirish kerak bo‘ladi.
Kurilgan turar joy uylarini uch kategoriyali bo‘lish mumkin.
1–kategoriyaga 2–jaxon urushdan avvalgi kurilgan turar joy uylari (1–2kavatli).
2–kategoriyaga XX–asrving 50–60–yillarida qurilgan turar joy uylari.
3–kategoriyaga zilziladan keyingi (1966–1990) yilda qurilgan turar joy uylar.
Turar joy uylarini kategoriyasi, kavatlar soni va arxitekturaviy–loyixaviy, konstruktiv–
texnologii yechimi, fari qilib turadi va bu har bir qurilgan kategoriya uchun xarakterlidir. Shu
bilan birga rekonstruksiyalash metodini ishlab chiqishda ishlab chiqarish texnologiyasi omili
xam aniqlovchi xisoblanadi.
Rekonstruksiyalash
tugrisida
qarorni
tanlashga
avvalo
tuman
rivojida
5
rekonstruksiyalanadigan turar joy uyining o‘rni ta’sir ko‘rsatadi.Shaxarning qaror topgan
qismlarini rekonstruksiyalashni amalga oshirish jarayonida u yoki bu turar joy binosini
rekonstruksiyalash masalasida fikrlarni doimiy qayta baxolash yuz beradi.
Me’moriy rejaviy rekonstruksiyalash variantlari;
1–turar joy binosyanyng xajmini va kompoznsiyasini uzgartirmay saqlab qolish va ichki
loyixaviy yechimlarni o‘zgartirish. Bu xolda loyixaviy yechim ish talab darajasida maqsadli
o‘zgartirish yoki turar joy binosini funksional sifatini almashtirish mumkin bo‘ladi (Masalan,
turar joy uyining birinchya qavatini savdo xizmat ko‘rsatish obyektlariga).
2–rekonstruksiyalashning shakllaridan biri sifatida turar joy korpuslarini kengaytirish va
ustiga qurish, eski va ancha kech qurilgan turar joy binolar uchun xos, ular qurilish zichligini
oshirishga turar joy funksiyalarini saqlagan xolda va qisman qayta ixtisoslanilgan holda
shakllantirishga imkon beradi. Turar joy binosining yoniga qurish va ustiga qurish natijasida
o‘zgartirish daxa qurilishning umumiy kompozisiyasi yoki uni qayta tuzish istikbollari bilan
qo‘shib olib borilishi kerak bo‘ladi.
3–rekonstruksiyalash ishlari darajasi turar joy binosinnng texnik xolat va ishonchliligini
baxolash asosida unimiy elementlаri dastlabki jismoniy qurishning o‘zgarish darajasi bilan
belgilangan, Rekonstruksiyalash qarorni nazarda tutadigan. Bunda ma’naviy eskirish omillarini
bartaraf etishga, binolarning eksplatatsiyon tavsiflarini oshirishga va moslashuvchan
rejalashtirish sharoitlarini yaratishga, poydevorlarni kuchaytirilishdan tortib to quvvatni
oshirish va yer osti fazosidan oqilona foydalanishgacha axamiyat beriladi.
Rekonstruksiyalash jarayonlari engasosiy konstruktiv-texnologik majmuaxisoblanib, uuz
ichiga sikik shaxar qurilishiga sharoitida yashlarni amalga oshirishni ta’minlovchi ilg‘or
texnologiyalar bilan birgalikda eng oqilona yechim xisoblanadi.
Eski turar joy fondini rekonstruksiyalashda fasadlar arxitekturasini shakllantirishdan
aloxida o‘rin ajratiladi. Me’moriy va tarxiy qiymatga ega barcha binolar fasadlari va ular
elementlarining mavjud kompozyasiyalarini saqlagan xolda xal etilishikerak. Turar joy binolari
ustiga qurish va bunda rekonstruksillanayotgan uyning kompozisnyasiga muvofiq fasad
detallaridan foydalanish xisobiga arxitektura usuli birligining saqlanishini ta’minlashi kerak
bo‘ladi.
O‘zbekistonning boy tarixiy me’moriy–madaniy merosi va shaharlariga dunyoviy
qiziqishning oshib borayotgan bir davrida bunday shaharsozlik xatoliklarining bartaraf etilishi
zarur.
Muammoni yechishning eng ishonchli yo‘nalishlaridan biri–bu ushbu tarixiy shaharlar
markazlari atrofidagi zamonaviy, tarixiy muhit talablariga javob bermaydigan imoratlar o‘rniga
an’anaviy turarjoylar arxitekturasi va tarixiy shaharlar muhitiga mos keluvchi yangi
turarjoylarni tiklash va joylashtirishdir. (2-rasmga qarang)
6
1-rasm (O‘rta asrlarda Samarqanddagi
turarjoy binolari)
2-rasm (Mustaqillik yillarida Mir Sayyid turarjoy
binolari) Baraka ko‘chasida qurilgan turar joy
binosi)
Xo‘sh, bunday turarjoylarni tiklash loyihalarini yaratish va ularni tarixiy shaharlar
markazlari arxitekturasi va muhitiga moslashtirish bo‘yicha Respublikamizda biron–bir ilmiy,
ijodiy yoki amaliy ishlar bajarilganmi? Bunday ishlar
X.Sh. Po‘latov va A.S. Uralovlarning “Arxitektura yodgorliklarini ta’mirlash va qayta
qurish” (Toshkent, 2002) kitobida gap faqat me’moriy yodgorliklarni ta’mirlash, qayta tiklash
va saqlab qolish, ularni zamonaviy ehtiyojlarga moslashtirish usullari haqida boradi.
Yuqoridagi tahlildan ko‘rinib turibdiki, tarixiy shaharlar markazlaridagi an’anaviy
turarjoylarni o‘rganish, ularning tarixiy markazlari muhitiga mos zamonaviy loyihalarini
yaratish, ularni ilmiy asoslash bo‘yicha jiddiy ilmiy tadqiqotlar olib borilmagan. Ular alohida
maqola va mulohazalar ko‘rinishidadir.
Xorijiy mamlakatlar tajribalari
Oxirgi yillarda chet el va Yevropa davlatlarida tarixiy merosdan foydalanish bo‘yicha
katta tajriba to‘plandi. Bu tajribaga nihoyatda turlicha sharoitlarda ega bo‘lindi: Moskva, Sankt-
Peterburg, Praga, Sofiya, Budapesht, Buxarestni qayta tiklashda; urush davrida kuchli
vayronagarchilikka uchragan Varshava, Pskov shaharlarini tiklash va qurishda; Suzdal, Rostov,
Neseber, Tirnovo, Torun kabi shahar-qo‘riqxonalarni barpo qilishda ulkan tajribalar
orttirilgan. Bu jihatdan, me’moriy merosdan foydalanishga kompleks hududiy-fazoviy
yondoshilgan Moskva, Kiyev, Chernigov, Zagorsk, Suzdal, Kamenes-Podolskiy, Tallin, Vilnyus,
Msxeta va boshqa shaharlarning qayta tiklanishi bunga misol bo‘la oladi. Yirik ishlardan biri -
«Oltin xalqa» majmuasi (bosh me’mor M.A. Orlov va prof. Yu.V.Raninskiy), unda tarixiy-
me’moriy merosdan foydalanish muammosini rivojlantirish, shaharlarning bir butunlikda
tarixiy muhitlarini saqlash, muhofaza xududlarini aniqlash va kompozision yaxlitlikni saqlash
ko‘zda tutilgan, tarixiy xududlar alohida qo‘riqxona zonalariga ajratilgan va sayyohlik,
madaniy-maishiy maqsadlarda faol foydalanilmoqda. Suzdal tarixiy-me’moriy yodgorliklar
majmuasini saqlash asosiy prinsipi shahar muhiti rivojining morfologik (shakliy) ko‘rinishini
ifodalovchi, shahar va binolarning yuzaga kelgan kompozisiyaviy tuzilishini asrashdan
iboratdir.
Restoran, kafe va savdo korxonalari ilgarigi savdo rastalariga joylashtirilgan (“Staraya”
ko‘chasi va Rizopolojenskiy monastirida). Sayyohlik markazining asosiy ma’naviy-ma’rifiy
markazi hisoblangan muzey ekspozisiyasi obyekti shahar hududida joylashtirilgan. Muhim
7
ekspozisiyalar kreml va unga tutash bo‘lgan me’moriy yodgorliklarga joylashtirilgan,
ekspozisiyaning bir qismi ochiq osmon ostidagi muzeyda namoyish etilmoqda.
Foydalanishga moslashtirish, yodgorlik-binolarni muzeylashtirish shahar bosh
rekonstruksiyasi loyihasiga kiritilgan shaharsozlik g‘oyalarining tabiiy rivoji, binolarni tiklash
rejasining aniq ifodasidir. Bu rejani amalga oshirish shahar tarixiy qismi va zamonaviy
qurilishlar tuzilishini sinchiklab o‘rganishga asoslanadi. Suzdal shahri strukturasi tahlilining
asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
-
Suzdal tarixiy yadrosi tarixiy-badiiy va me’moriy majmuasining aniq tabiiy sharoitlarda
shakllanish qonuniyatini aniqlash;
-
markaz majmuasidagi har bir bino va inshoot vazifasi va ahamiyatini aniqlash; ko‘cha va
tor ko‘chalarni yaxlit birlikka bog‘lovchi dominantlarni, ularning o‘qini, qurilishning tarixiy
chegarasini, gorizont chizig‘ini (inshootlar va relyef bilan yuzaga kelgan aniq siluetini)
aniqlash;
-
binolarni qurish yoki qayta tiklash vaqtida uyga egalik va uy egasining ijtimoiy
xarakteristikasini, uy egaligi o‘lchamlari va uning chegaralarini o‘rganish;
-
xo‘jalik va texnik qurilishlar xarakteri; ta’mirlash yoki qayta tiklashning zarurligini
aniqlash uchun uy egaligini bahosi;
-
eski inshootni yangi vazifaga qisman moslashtirish, shuningdek yangi qurilish qiyofasi va
ishlab chiqilgan markaz rejaviy tuzilishga mumkin bo‘ladigan aralashishlar va imkoniyatlar
me’yorini aniqlash.
Suzdal rekonstruksiyasi loyihasining asosiy g‘oyasi alohida yodgorliklar va me’moriy
majmualarni imkon qadar saqlab qolish, tarixiy shahar muhiti va bu qadimiy rus shahrining
o‘ziga xos koloriti, landshaftini saqlash, me’moriy yodgorlik binolaridan muzey madaniy-
ma’rifiy va sayyohlik maqsadlari uchun foydalangan holda eski qurilishlarni saqlab qolishdan
iborat.
Tarixiy-me’moriy merosdan foydalanish muammosi maxsus bilimni talab etadigan ko‘p
sohalardan iborat bo‘lgan yodgorlik fazoviy muhitini tashkil qilishdan boshlanadi:
- transport kommunikasiyalarini tashkil qilish (ma’lumki, zamonaviy transport vibrasiya
tufayli yodgorliklarga zararli ta’sir ko‘rsatadi);
- yodgorliklar hududini ko‘kalamzorlashtirish va obodonlashtirish;
- zamonaviy qurilishni me’morchilik yodgorliklari bilan «tutashtirish» muammosi, uning
foni;
Bu masalalarning keyingi rivoji butun shahar fazoviy muhiti yechimini, tarixiy rayonlar,
shahar me’morchiligi kompozision yaxlitligini saqlab qolishni, uning ta’sirchan atmosferasini
saqlashni qamrab oladi. Axir me’morchilik yodgorliklari - bu, o‘zida jonsiz inshootlar emas, ular
shaharning ma’lum koloritini, kayfiyat va xarakterini yaratgan holda o‘zining alohida hayoti
bilan yashaydi.
Merosning hayotni keng fazolarda tashkil qilish sistemasi bilan bevosita aloqasidan
tarixiy shaharlar rekonstruksiyasiga, so‘ngra me’moriy majmualar va alohida yodgorliklarga
o‘tish - umumiydan juz’iyga o‘tish - me’moriy merosni zamonaviy hayotiy muhitga uzviy
kiritishni ta’minlashi mumkin. Yangi ijtimoiy vazifa, uning shahar strukturasidagi zaruriyati va
muhimligi obyektga mashhurlik olib kelishga va uning ijtimoiy ahamiyatini ko‘tarishga qodir.
Dastlab shahar muhiti tadbiq etilgan: hududning aniq egalik qiluvchiga taalluqliligi, turar joy
fondining aholi zichligi, jamoat binolari, ularning mustahkamligi, yaroqliligi va sanitar holati
8
belgilandi.
Ma’lumotlar maxsus kartogrammalarga tushirildi. So‘ng interyer va fasadlarning holati,
stil xususiyati, binolar klassifikasiyasi va xronologiyasi tadqiq qilindi. Shuningdek shahar
muhitini buzuvchi inshootlar aniqlandi. Shahar strukturasi va shakli, landshafti o‘rganildi,
qayta tiklashning alohida zonalari ajratildi. Chet el davlatlarida o‘tkazilgan qator ishlarni
taqqoslash shuni ko‘rsatadiki, dastlabki tadqiqotlar hajmi qanchalik katta bo‘lsa, shunchalik
ular puxta amalga oshirilgan, ayniqsa loyihaviy takliflar asoslangan va samarali bo‘lgan. Bunday
tadqiqotlarni e’tiborsiz qoldirish mumkin emas, sxemalashtirish yoki ular hajmini asossiz
qisqartirishga yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Me’moriy yodgorliklar regenerasiyasining chet el
tajribasiga murojaat qilib shuni ta’kidlash mumkinki, binolardan muzey maqsadidan tashqari
kutubxonalar, o‘quv yoki konsert zallari, mehmonxonalar, turistik majmualar, turar joylar, kafe
va restoranlar uchun foydalanadilar. Yevropa me’moriy yodgorliklarining aksari qismi
qanchalik madaniy-oqartuv maqsadlarda foydalanilsa, turizm va dam olish uchun ham
shunchalik foydalaniladi. Bunday obyektlarning yuksak estetik qiymati ko‘plab turistlar uchun,
ularni yanada jozibador qilib ko‘rsatadi, shunday ekan ular yanada daromadli bo‘ladi. Ma’lumki
Yevropada kafening ommabopligi karvon-saroylar rivojiga ta’sir eta boshladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Uralov.A.S. Гражданское зодчество средневековой Централъной Азии.–T.,2021
2.
A.S.Uralov, Elina Mohd Husini. Harmonization, decoration of architectural forms and light.
-Malaysia, 2021.
3.
Toshtemirov R.T., Toriniyazov M.U. Obyemno–prostransvennaya organizasiya i uchet
mestnix prirodnogo–klimaticheskix usloviya v narodnom jilishye. V sb. mat. Respublikanskoy
nauch. konferensii SamGASI, 2010.
4.
Toshtemirov R.T., Aymatov A.A. An’anaviy xalq o‘yinlarida tadbirkorlik, ishlab chiqarish
tizimi va kelajakdagi istiqbollari. “Samarqand shahri arxitekturasi, zamonaviy shaharsozlik va
shahar qurilish muammolari” mavzusidagi Respublika ilmiy amaliy konf. materiallari–
Samarqand, 2011.
5.
Isakova M. O‘zbekiston shaharlari turarjoy qurilishining me’moriy–badiiy qiyofasi. konf.
materiallari–Samarqand, 2011.
6.
Salimov A.M. Magistrlik disertasiyasini yozish bo‘yicha uslubiy qo‘llanma.–T., 2003.
