104
STEAM TA’LIM MODELI XUSUSIYATLARI
Xudoyqulova Madina Ulug‘bek qizi
Guliston davlat pedagogika instituti,
“Pedagogika va Psixologiya” kafedrasi o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14546793
Annotatsiya.
Mazkur maqola zamonaviy ta’lim tizimida steam ta’lim modeli ususiyatlari
atroflicha tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar:
STEAM – STEM, kreativlik, tanqidiy fikrlash, jamoaviy ishlay olish,
mustaqil fikrlash, tashabbuskorlik, kommunikasiya, raqamli savodxonlik.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda STEAM ijodkorligi va muhandislik ko’nikmalarini
rivojlantirish. Maktabgacha yoshdagi bolalarda STEAM ijodkorligini shakllantirish.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning maktabgacha ta‘lim tashkilotlarida yangi STEAM
guruhlarida mustaqil faoliyat etayotganidan xursand bo'larmidingiz? Bolaning STEM
mavzulari asosida siz kelajak uchun qiziqarli ma'lumotlarga ega bo'lishlari uchun sifatli ta'lim
olishlariga ishonchingiz komil.Eng muhimi, farzandingizning maktabida bolangizga yuqori
sifatli ta'lim berishga qaratilgan choralar ko'rilayotganini bilishni istaysiz.
Dastlabki STEAM maktablarda yangi g'amxo'rlikka muhtoj bo'lgan muhim narsalar
sifatida targ'ib qilingan. Keyin, to'satdan, STEAM bir xil turdagi ko'nikmalarni targ'ib qiluvchi
yangi so‘z qisqartirildi. Qo'shilgan "A" - san'at uchun, ijodkorlik va dizayn yo‘nalishlaridan
foydalanishga alohida e'tibor berishni anglatadi.Bu turdagi asl qisqartma esa, STEAM
dasturining ilm-fanni o'qitishning eng yaxshi usullaridan biri ekanligini ko'rsatdi, ammo hozir
siz STEAMning qanday afzalliklari haqida bilasizmi. Yoki maktablar STEAM dan Dizayn va
Innovatsiyalarga o'tishlari kerak, yoki STEAM yoki boshqa STEAM da o'zgarishlarni olish
uchun musiqa qo'shishi kerak. Ushbu yangi qisqartmalar STEAM hozir eskirib qolgan kabi
ko'rinadi va maktabgacha ta‘lim tashkilotlari va maktablar eng oxirgi qisqartmasi bilan
olishlari kerak. Maktabgacha yoshdagi bolalar ilm-fan va texnologiya bilan bog'liq sohalarda
raqobatbardosh mahoratga ega bo'lmasligiga amin bo'lganingiz uchun, ushbu qisqartma
narsalarning barchasi haqida hamma narsani bilib olish mumkin. STEM - bu fan, texnologiya,
muhandislik va matematikaning qisqartmasi. Bu fan, texnologiya, muhandislik va matematika
sohalarini birlashtirgan ta’lim va rivojlanishning innovatsion yondashuvidir. Bundan tashqari,
bu integratsiya-bu real hayotiy ilovalarga asoslangan birlashtirilgan o‘quv modelidir.Ko‘p
yillar davomida talabalar maktabda fan, texnologiya, muhandislik va matematikani to‘rtta
alohida fan sifatida o‘rganishdi. Biroq, STEM ushbu to‘rt sohaning aloqalariga ko‘proq e’tibor
beradi. Agar biz ta’lim-tarbiya jarayonida xorijiy tajribalarni ko‘rib chiqsak, fan texnologiya,
muhandislik va matematikaga tayanadi. Xuddi shunday, muhandislik ilmiy kashfiyotlarga,
matematikaning amaliyotda keng qo‘llanilishiga va texnologiyadan samarali foydalanishga
bog‘liq.
STEMga asoslangan o‘quv dasturlari maktabgacha yosh davridan boshlab maktab
dasturlari orqali mukammal o‘rganilishi mumkin va hozirda nafaqat AQShda, balki ko‘plab
mamlakatlarda mavjud. Bundan tashqari, STEM texnologiyasining asosiy maqsadi bolalarga
turli xil o‘rganish usullari va muammolarni hal qilish imkoniyatini berish hamda fan,
texnologiya, muhandislik va matematika sohalarida oliy ma’lumot va kasb tanlashga
qiziqishlarini oshirishdir. STEM texnologiyasining ko‘p afzalliklari bo‘lsada, uning o‘ziga xos
105
xususiyatlaridan tashqari - bu adabiyot, san’at, musiqa va yozuv kabi boshqa sohalarga
e’tiborning yetishmasligida ko‘rish mumkin. Shuningdek, bolalarning yangi mavzudan olgan
bilimlari ularning aqliy rivojlanishiga, muloqot qilish qobiliyatiga va tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalariga yordam beradi.
STEM fanlarini o‘qish davomida tarbiyalanuvchida quyidagi qobiliyatlar shakllanadi: •
muammoni hal qila olish;
•
kreativlik;
•
tanqidiy fikrlash;
•
jamoaviy ishlay olish;
•
mustaqil fikrlash;
•
tashabbuskorlik;
•
kommunikasiya;
•
raqamli savodxonlik.
STEM ilm-fan, texnologiya, muhandislik va matematikani bir-biriga bog‘liq holda yaxshi
o‘zlashtirgan, o‘rganganlarini amaliyotda qo‘llay oladigan, kompyuterda ishlash
ko‘nikmalariga ega bo‘lgan, ham jamoaviy yaxshi ishlashni, ham mustaqil tashabbuslarni
qoyillata oladigan kadrlar tayyorlaydi. STEM fanlarining ahamiya ahamiyati shundaki, hozir
bizga tegishli kasblarning ko‘pi yaqin kelajakda avtomatik tarzda ishlaydigan robotlar
tomonidan bajarilishi yoki butunlay keraksiz bo‘lib qolishi mumkin. STEM esa mana shu
kelajakka mos kadrlar tayyorlab beradi. STEM yo‘nalishidagi kasblarda har bir fanni
o‘zlashtirish ahamiyatli. Masalan, arxitektor 10 qavatli bino loyihasini tayyorlash uchun
matematik hisob-kitoblar va ilm-fanni yaxshi bilishi lozim. So‘ng binoning maketini yaratish
uchun muhandislik va texnologiyani ishlatishi kerak bo‘ladi.
STEAM - STEM ning asosiy kamchiliklarini hal qilishda namoyon bo‘ladi. Bu fan,
texnologiya, muhandislik, san’at va matematikani birlashtirgan ta’limiy yondashuvdir. U
STEMning asosiy tamoyillaridan foydalanadi va ularni san’at orqali birlashtiradi. Bundan
tashqari, u real vaziyatlarda ijodiy fikrlash va amaliy san’atni o‘z ichiga qamrab oladi. Shu
bilan birga, ayrim mutaxassislar STEM ga san’atni qo‘shish unchalik foydali emas deb
oylashadi, chunki STEM ning asosiy maqsadi bolalami fan, matematika, texnologiya va
muhandislik sohalarida oliy ma’lumot va kasb egallashga undashdir. Biroq, san’at nafaqat
rasm chizish yoki studiyada ishlash, balki muammolarni hal qilishning yangi usullarini kashf
etish va yaratishdir. STEAM tashabbusining asoschisi Jorjetta Yakman STEAM texnologiyasini
“Matematika elementlariga asoslangan muhandislik va san’at orqali izohlanadigan fan va
texnologiya” deb ta’riflaydi.
STEM va STEAM o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, STEM - bu fan, texnologiya,
muhandislik va matematikani birlashtirgan ta’limiy yondashuv, STEAM - bu fan, texnologiya,
muhandislik, san’at va matematikani birlashtirgan ta’limiy yondashuv. STEM - san’at, musiqa
va badiiy ijodkorlik kabi sohalarga e’tibor qaratmaydi. Biroq, STEAM san’atni STEM bilan
birlashtiradi. Shunday qilib, biz buni STEM va STEAM o‘rtasidagi yana bir farq deb
hisoblashimiz mumkin.STEM fan, texnologiya, muhandislik va matematikani, STEAM esa fan,
texnologiya, muhandislik, san’at va matematikani anglatadi. STEM va STEAM o‘rtasidagi
asosiy farq shundaki, STEAM san’atga e’tibor qaratadi, STEM esa bu jarayonni qamrab
olmaydi.
STEAM ta’lim texnologiyasini rivojlanishiga qaratilgan zamonaviy yondashuvlami
106
o‘rganish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Shu o‘rinda STEAM ta’lim texnologiyasini tatbiq
etishda tadqiqotchilarning ishlanmalari zaruriy vosita bo‘lib xizmat qiladi. STEAM ta’lim
texnologiyasini rivojlanishiga qaratilgan yondashuvlar quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
1.
Kreativlikni oshirish: STEAM dasturlari o‘quvchilarga kreativlikni rivojlantirishda
yordam beradi. Bu texnologiyalar va dizayn bilan birgalikda san’atning integratsiyasini
ta’minlaydi va o‘quvchilarni innovatsiyalar yaratishga ilhomlantiradi.
2.
Tajribali o‘qitish usullari: STEAM ta’lim texnologiyasida o‘qituvchilar innovatsion
tajribali o‘qitish usullaridan foydalanishadi. Bu texnologiyalar, o‘quvchilarga interaktiv
darslar tashkil etishda, virtual laboratoriyalarda ishlashda va ma’lumotlarni amaliyotda
qo‘llashda yordam beradi.
3.
Muammolarni yechish: STEAM dasturlari o‘quvchilarga muammolarni yechishda
texnologiyalardan foydalanishni o‘rganishga imkoniyat beradi. Bu, ularni kritik fikrlash va
muammolarga yechim izlashda innovativ usullarni qo‘llashga o‘rgatadi.
4.
Kooperativ o‘rganish: STEAM ta’lim texnologiyalari jamoaviy ishlar va guruh ishlari
orqali o‘quvchilarga kooperativ o‘rganishni taqdim etadi. Bu, ularning jamoaviy ishlash
qobiliyatlarini rivojlantiradi va bir-birlari bilan fikr almashishlari, fikr-mulohazalarini
almashishlari va yaratuvchanliklarini rivojlantirishlari uchun imkon beradi.
5.
Dinamik va interaktiv darslar: STEAM ta’lim texnologiyalari interaktiv darslar tashkil
etish, virtual realitetdan foydalanish va texnologiyalar orqali ma’lumotlarni oshirishni
ta’minlaydi.
Bu, o‘quvchilarni qiziqtirish, ularning dikkatini jalb qilish va faol qatnashishlarini
kuchaytirishga yordam beradi.
Bu yondashuvlar STEAM ta’lim texnologiyasini rivojlanishiga qo‘llaniladigan usullardan
faqat ba’zi misollar hisoblanadi. Bu texnologiyalar o‘quv jarayonini yanada qiziquvchanroq va
samarador qilishda muhim ahamiyatga ega.
STEAM ta’lim modeli hozirgi davrda o‘qitish sohasida keng qo‘llanilmoqda. Bu model
talabalarga matematika, texnologiya, injinerlik, san’at va matematika sohasidagi bilimlarni
birbiriga bog‘liq ravishda o‘rganish imkoniyatini beradi. Bu, talabalarga har bir fan bo‘yicha
o‘zlashtirilgan darsliklar orqali integratsiyalangan ta’lim berishning bir xil usuli bo‘lib, ularni
multidisiplinar o‘rganish va muammolarni yechishga chaqiradi.
STEAM ta’lim modeli tarbiyalanuvchilarga:
1.
Kreativlik: San’at va dizayn bilan bog‘liq darslar orqali kreativliklarini rivojlantirish.
2.
Tajribaviy o‘rganish: Texnologiyalardan foydalanish va ilmiy tadqiqotlarni olib borish
jarayonlari orqali tajribaviy o‘rganishni rag‘batlantirish.
3.
Muammolarni yechish: Injinerlik va matematika bilan bog‘liq darslar orqali
muammolarni yechish qobiliyatini rivojlantirish.
4.
Jamoaviy ishbilarmonlik: Guruh ishlarining tashkil etilishi va jamoaviy ishbilarmonlikni
rivojlantirish.
5.
Innovatsion fikrlash: Yangiliklarni qabul qilish, innovatsion fikrlashni rivojlantirish va
texnologiyalardan foydalanish.
STEAM ta’limi nafaqat o‘qitish usuli, balki fikrlash tarzidir. STEAM ta’lim muhitida
bolalar bilimga ega bo‘ladilar va darhol undan foydalanishni o‘rganadilar. Shuning uchun, ular
o‘sib-ulg‘ayganlarida va hayotiy muammolarga duch kelganda, atrof-muhitning ifloslanishi
yoki global iqlim o‘zgarishi bo‘ladimi, bunday murakkab masalalarni faqat turli sohalardagi
bilimlarga tayanib va birgalikda ishlash orqali hal qilish mumkinligini tushunadilar. Bu yerda
faqat bittamavzu bo‘yicha bilimga tayanish yetarli emas.
107
Bundan ko‘rinadiki, STEAM ta’lim jarayonida maktabgacha yoshdagi bolalar amalda
bajargan faoliyatlarini ijodiy fikrlash orqali tushuntirib berishga harakat qiladilar. Bundan
ko‘rinadiki, an’anaviy o‘qitish uslublari bilan taqqoslaganda, maktabgacha ta’limda STEAM
yondashuvi bolalarni tajribalar o‘tkazishga, modellar tuzishga, mustaqil ravishda musiqa va
filmlar yaratishga, o‘z g‘oyalarini haqiqatga aylantirishga va yakuniy mahsulotni yaratishga
undaydi. Ushbu ta’lim yondashuvi bolalarga nazariy va amaliy ko‘nikmalarni samarali tarzda
birlashtirishga imkon beradi va keyingi ta’lim jarayonini osonlashtiradi.
