13
ШАКЛЛАНАЁТГАН ЯНГИ ДУНЁ ТАРТИБОТИДА САУДИЯ
АРАБИСТОНИНГ ЎРНИ ВА РОЛИ
Абдуллаева Мадина
ЖИДУ Сиёсатшунослик кафедраси
катта ўқитувчиси
e-mail: m_elegiya@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.14592178
Аннотация.
Мақолада замонавий даврда Саудия Арабистони томонидан Янги
дунё тартиботи шаклланиш даврида ўз ўрнини эгаллаш учун амалга ошираётган саъй-
ҳаракатлари ташқи сиёсат кесимида очиб берилган. Подшоҳлик томонидан ўзини
халқаро муносабатлар полицентрик тизимининг ажралмас ва муҳим актори, глобал ва
минтақавий сиёсий-дипломатик ташаббуслар муаллифи ва ташқи сиёсий
мослашувчанлик ва ички сиёсий ўзгаришлар ислоҳотчиси сифатида амалга
оширилаётган ишларнинг йўналишлари таҳлил қилинган.
Калит сўзлар:
Саудия Арабистони, геосиёсий беқарорлик, Янги дунё тартиботи,
ташқи сиёсат, Vision 2030, мўътадил ислом давлати.
Ҳозирги давримизга нисбатан академик адабиётларда ва экспертлар томонидан
геосиёсий беқарорлик
ва
туб ўзгаришлар
термини қўлланилмоқда. Сиёсий, иқтисодий,
маданий жиҳатдан давлатларнинг ўзлигини англаш, ўзининг уникал йўли, тарихий
миссияси ва тараққиёт моделларини танлаш энг муҳим вазифага айланди. Геосиёсий
вазият қалтис бўлган бир вақтда, глобал даражада янги трендлар, давлатлар
томонидан асос солинган ҳаракатлар ва уюшмалар орқали янги дунё тартиботини
шакллантиришга уринишлар кучаймоқда. Бу жараёнда, айниқса ўзини минтақавий кун
таритибини шакллантирган ва глобал миқёсда ўз позициясини намоиш этмоқчи
бўлган давлатлар фаоллиги кузатилмоқда.
Саудия Арабистони Подшоҳлиги (САП) ўзини “араб дунёсинининг юраги ва
мусулмон дунёсининг маркази” сифатида намоиш қиладиган, Кўрфаз Араб
Монархиялари ва Яқин Шарқ минтақасида актив ташқи сиёсат олиб борадиган
минтақавий лидерликка даъвогар давлат ҳисобланади. 2015 йилда ҳокимиятни қирол
Салмон қўлига ўтиши ва унинг вориси этиб ўғли Мухаммад Бин Салмон (МБС) нинг
тайинланиши Саудия Арабистони ташқи ва ички сиёсатида туб бурилиш ясаб, уни
ташқи дунёга ўзгача имижда намоиш этишга шароит яратди. Подшоҳлик табиий
ресурсларга қурилган иқтисодиёт бўлишига, дунёдаги биринчи теократик монархия
эканлиги ва Саудия жамияти кучли анъанавий тузилишига қарамасдан иқтисодиётни
диверсификациялаш бўйича миллий модернизация дастурларини амалга ошираётган,
“мўътадил ислом давлати”
концепциясини жорий қилган, шунингдек қарийб 100 йил
аввал давлат ва жамият ўртасида тузилган ижтимоий контракт нормаларини қайта
кўриб чиқаётган прогрессив давлат сифатида намоён бўлмоқда.
Саудия Арабистони ташқи сиёсий фаоллиги ва имижини яхшилашга қаратилган
саъй-ҳаракатларини қуйидаги муҳим йўналишларда кузатиш мумкин:
1.
Полицентрик дунёда ўз ўрнига эга бўлиш мақсадида олиб борилаётган
прагматик ташқи сиёсат.
Глобал сиёсат регионализацияси жараёнида Саудия Арабистонининг Яқин Шарқ
14
давлатларидаги кечаётган жараёнларга нисбатан муносабати унинг ташқи
сиёсатидаги устувор йўналишларидан келиб чиқади. Саудия Арабистони яқин 4-5 йил
ичида катта дипломатик ютуқларга эришди: 2021 йилда Қатар блокадасини ечди, Эрон
билан етти йилдан ортиқ вақтга узилган дипломатик алоқаларни тиклади, Яман
хусийлари билан дипломатик музокараларга киришди. Бундан ташқари, Подшоҳлик
2020 йилда Қизил денгиз кенгашини тузди, 2023 йилда эса Шанҳай Ҳамкорлик
Ташкилотининг
“мулоқот бўйича ҳамкори”
га айланди.
Бугунги кундаги Исроил-ҲАМАС ўртасидаги эскалация Саудия Арабистони ва
Исроил ўртасида муносабатларни нормаллаштириш жараёнини ортга сурмоқда.
Саудия Арабистони Фаластин давлати тузилишини ёқлаб, саудия-исроил ва саудия-
америка муносабатларида доимо бу талабга урғу берган давлат. Лекин, айни дамда
Саудия учун минтақада уруш ўчоқларининг пайдо бўлиши, экси можароларнинг
жонланиши ва кутилмаган инқирозларнинг вужудга келиши ёмон ҳолат ҳисобланади.
Подшоҳлик Фаластин давлати тузилиши ғоясида воз кечмаган ҳолда Исроил билан
муносабатларни ўрнатишдан манфаатдор. Сўнгги воқелар шуни кўрсатадики, Саудия
Арабистони ва унинг 80 йиллик иттифоқчиси ва стратегик шериги АҚШ ўртасида икки
томонлама келишувга эришилган. Саудия Арабистони Исроил давлатини тан олиш
ҳисобига АҚШ билан ҳарбий альянс тузилишига эришиш, фуқаролик ядро дастурини
йўлга қўйиш ва сунъий интеллект соҳасида иқтисодий ҳамкорлик қилиш талабини
қўйган. Исроил билан уч тарафлама келишувга (АҚШ-CAП-Исроил) эришишсиз бу
ташаббуслар Қўшма Штатлар Конгресси томонидан маъқулланмаслиги мумкин.
Шунингдек, АҚШ томонидан Саудия Арабистони низодан кейинги даврда тикланиш
учун масъул бўлган давлат сифатида қаралмоқда [1].
Саудия Арабистонининг сўнгги йиллардаги ташқи сиёсати турли ҳил альянслар
ва кўптомонлама форматларда актив иштирок этиш билан ажралиб туради.
Подшоҳлик томонидан БРИКС+ форматига қўшилиш ташаббуси сиёсий доираларда
муҳокама қилинмоқда. Бундайн ташқари, Саудия Арабистони биринчилардан бўлиб
Глобал Жануб ҳаракатига қўшилиш таклифини олган давлатлардан ҳисобланади.
Подшоҳлик халқаро инқирозларни тартибга солиш мақсадида бир неча мартта
келишув майдонига ҳам айланган. Саудия Арабистони томонидан Судан ва Украина
конфликтларида муҳим медиаторлик роли унинг халқаро даражада тан олинаётган
“ўйинчи” мақомини беради [2]. 2024 йил апрелда Ар-Риёдда ўтган Бутунжаҳон
иқтисодий форумида ҳам Фаластин президенти М. Аббос ва АҚШ давлат котиби Э.
Блинкен учун Ғазодаги инқироз юзасидан музокаралар ташкил этилди.
Замонавий Саудия ташқи сиёсати АҚШнинг Кўрфазда сиёсий-ҳарбий жиҳатдан
эксклюзив стратегик мавқеини сақлаб қолган ҳолда, дунёдаги етакчи куч марказлари
ва минтақалар билан шерикчилик алоқаларини ўрнатишга қаратилган. Подшоҳлик
геосиёсий, геостратегик беқарорлик даврида ҳам манфаатлар балансини ушлаб
туришга уринаётган, прагматик ва тўлиқлигича миллий манфаатларни ҳимоя қилиш
ва ёйишга қаратилган комплекс чора-тадбирларни амалга оширмоқда.
2.
Иқтисодиётни ривожлантириш мақсадида ҳамкорлар географиясини
кенгайтириш.
Саудия Арабистони табиий бойликларни қазиб чиқариш ва сотишга асосланган
ресурс иқтисодиёти бўлишига қарамасдан иқтисодиётни модернизация қилиш, унда
15
нефтга боғлиқ бўлмаган секторлар улушини кўпайтириш, яшил иқтисодиётга ўтишни
жадаллаштириш ва барқарор ривожланишни таъминлаш мақсадида 2016 йилда
ўзининг Vision 2030 стратегиясини қабул қилган. Стратегия, энг аввало, иқтисодиётни
тубдан ислоҳ қилиш натижасида жамият ҳаётини ўзгартириш мақсадини қўяди. Бу
ҳужжатга кўра, 2030 йилга келиб Подшоҳлик глобал инвестиция марказига айланиши
керак [3]. Саудия Арабистонининг қуруқлик ва сув йўлларидаги ноёб стратегик
жойлашуви уч қитъани – Осиё, Европа ва Африкани боғлайдиган глобал марказга
айлатиради. Иқтисодиётнинг нефтга боғлиқ бўлмаган секторларини ривожлантириш
асосан, диний ва диний бўлмаган туризмни оммалаштириш орқали ҳам амалга
оширилиши назарда тутилган. Режага кўра, Қизил денгиз соҳилида 170 км га чўзилган,
100 % қайта тикланадиган энергия ҳисобига ишлайдиган, диаметри 200 м дан
ошмайдиган Неом чизиқли шаҳри орқали хорижий резидентлар ва капитални жалб
қилиш назарда тутилмоқда [4].
Стратегия валиаҳд шаҳзода Мухаммад Бин Салмонга тегишли ташаббус бўлиб,
ислоҳотларнинг амалга оширилиши ва натижалари шаҳзоданинг шахсий имижи ва
унинг сиёсий келажаги масаласидир.
Халқаро Валюта Фонди (ХВФ) нинг маълумотларига кўра, 2023 йилда Саудия
Арабистони ЯИМ $1, 07 трлнга етиб, йиллик ўсиш 8,7 % ни ташкил қилди (2021 йилда
бу кўрсаткич – 4,3 % эди), нефтга боғлиқ бўлмаган иқтисодиёт сектори улуши 5 % га
етди [5]. Мамлакатда амалга оширилаётган ислоҳотлар инвестицияларни жалб
қилишда яҳши натижа берди. 2023 йил маълумотларига кўра, янги инвестицион
битимлар 95 тага ва бизнесни юритиш учун берилган лицензиялар сони 267 % га
кўпайди. ХВФнинг Яқин Шарқдаги биринчи офиси Саудия Арабистонида 2024 йил
апрелда очилди.
Статистикадан
кўриниб
турибтики,
Саудия
Арабистони
иқтисодий
барқарорликка эришиш мақсадида хорижий ҳамкорлар сафини кенгайтирмоқда.
Мисол сифатида, Ар-Риёд томонидан 2023 йилда Кўрфаз Ҳамкорлик Кенгаши (КҲК),
Саудия-Кариб (CARICOM), КҲК-ASEAN, АҚШ, Хитой, Марказий Осиё давлатлари билан
ўтказган саммитлари, Москвада ташкил этилган олтинчи КҲК ва Россия стратегик
мулоқот бўйича қўшма вазирлар йиғилиши, шунингдек, Подшоҳликка АҚШ, ХХР,
Япония давлат раҳбарлари ташрифини келтириш мумкин.
Бугунги кунда САП учун энг йирик иқтисодий ҳамкор бу ХХРдир. Улар нафақат
энергия ресурсларини сотиш-сотиб олиш бўйича, балки бошқа соҳаларда ҳам фаол.
Масалан, Хитой Саудиянинг энг катта давлат компанияси Сауди Арамконинг энг йирик
инвестори ҳисобланади [6]. Подшоҳхлик ва Хитой ўртасида “Камар ва йўл ташаббуси”
ва Vision 2030 билан
“мослашув режаси”
тузилган бўлиб, уларнинг кенг қамровли
ҳамкорлиги инфраструктура лойиҳалари, юқори технологиялар, водород энергияси,
электр транспорт воситаларини ишлаб чиқариш ва 5G ахборот технологиялари бўйича
ўнлаб давлатлараро шартномаларни ўз ичига олади.
3.
Мамлакатнинг позитив имижини шакллантириш орқали халқаро майдонда
лидер-давлат сифатида тан олиниш.
Саудия Арабистони томонидан илгари сурилган ички ва ташқи сиёсий
мақсадларни амалга ошириш учун уни глобал миқёсда позитив имижда қабул
қилиниши зарур. Подшоҳликнинг Ямандаги ҳарбий ҳаракатлари, Қатарнинг 5 йил
16
мобайнида блокадада ушлаб турилиши, Ливан ички сиёсатига таъсири, мамлакат
ичкарисидаги инсон ҳуқуқлари ҳимояси негизида Ғарб давлатлари билан
алоқаларининг ёмонлашуви, унинг ташқи сиёсатига ўз таъсирини кўрсатди. Шунга
қарамасдан, Саудия Арабистони ўзини глобал муносабатларга мослашувчанлик билан
прагматик ёндашувчан таъсирга эга ўйинчи, шаклланаётган дунё тартиботида муҳим
дипломатик платформаларда ўз овозига эга давлат бўлишни олдига мақсад қилиб
қўйган [7].
Саудия Арабистони томонидан амалга оширилаётган барча ички ва ташқи сиёсий
тадбирлар, Подшоҳликни сиёсий барқарор, иқтисодий фаровон ва ижтимоий жиҳатдан
мобил ва уюшган ёш жамиятни шаклллантира олган лидер-давлат сифатида ном
қозонишга бағишланган. Бу, энг аввало, Кўрфаз Араб Монархиялари, Саудия
Арабистонининг минтақа бўйича қўшнилари кўз ўнгида Подшоҳликнинг танлаган
миллий модернизация модели муваффақиятли ва улар учун ҳам ўрнак бўла олишини
исботлаш учун керак.
“Янги Саудия Арабистони”
ни ташқи дунёга намоиш қилиш учун 2016 йилда
Подшоҳликда Кўнгилочар тадбирлар агентлиги ташкил этилган бўлиб, унинг асосий
мақсади янги Саудия давлатининг устувор миссияси сифатида мамлакатни анъанавий
ва консервативдан жамият модернизацияни амалга ошириш ва очиқ жамиятга
ўтказидан иборат. Бу мақсадга эришиш учун, Саудия жамияти дастлаб диний ақидалар
таъсирида олдин таъқиқ остида бўлган енгилликларни беришни бошлади. Бу ҳақда
биринчи бўлиб шаҳзода Мухаммад Бин Салмон ўз интервьюсида хабар берди, унининг
фикрича бу йўл орқали “Саудия Арабистони ўз асосларига қайтмоқда” [8]. Бугунги
кунда Саудия монархияси элитасининг энг нуфузли қисми ислоҳотчилик
позицияларида турибти ва улар учун ваҳҳобийлик сиёсий ислоҳотларни давом
эттиришга тўсқинлик қилмоқда [9]. Валиаҳд шаҳзода руҳонийларнинг таъсирини
камайтириш ва уларнинг сиёсий аҳамиятини пасайтириш бўйича қатъий чоралар
кўрмоқда.
Подшоҳлик бир томондан аниқ модернизация тенденцияси, иккинчи томондан
консерватив дискурс билан ифодаланган икки қарама-қаршиликнинг бирлиги ва
курашини ифодалайди [10]. Саудия Aрабистонидаги ислоҳотлардан мақсад,
биринчидан
, жамиятнинг бир босқичдан кейингисига енгилроқ ўтишини таъминлаш,
иккинчидан
, ривожланиш йўлларини излаётган жамиятга етиши мумкин бўлган салбий
таъсирнинг олдини олиш, ҳамда Саудия жамияти менталитетига мос келадиган, ислом
нормаларидан чиқмаган ҳолда янги жамият барпо этишдир [11]. Шу нуқтаи назардан
қараганда, МБС иқтисодий трансформация ниқоби остида, биринчи навбатда, сиёсий
режимнинг бардавомлигини таъминлаш мақсадида ижтимоий ва
диний
трансформацияларни амалга оширмоқда. Шунинг учун валиаҳд шаҳзода
ислоҳотларнинг фаол босқичини эълон қилиб,
“кичикдан каттага”
ўтиш усулини
танлади. Бу ҳокимият ва аҳоли ўртасидаги муносабатлар шаклига тааллуқлидир.
Модернизация дастурларини самарали амалга ошириш учун ҳукуматга мобил ва
замонавийлашган жамият керак. Aйниқса, ислоҳотлар жамиятнинг анъанавий қисми
ва ўзларини “жамият маънавий қадриятлари ҳимоячиси” деб ҳисоблашга одатланган
сиёсий элитадаги диний гуруҳлар томонидан жиддий қаршиликларга дуч келмоқда.
Шуни ҳисобга олиш керакки, қиролликнинг ички барқарорлиги аҳолининг
17
консерватив менталитетига асосланади.
“Мўътадил ислом давлати”
концепцияси нафақат Саудия жамиятини тубдан
ўзгартириб, жамият аъзоларини фаоллигини оширишга қаратилаган, шу билан бирга,
дунё ҳамжамияти кўз ўнгида Саудия Арабистониннг замон билан ҳамнафас,
ривожланган ва прогрессив имижини яратишга керак.
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, Саудия Арабистони ўзини глобал миқёсда
прагматик ташқи сиёсатга эга, халқаро майдонда ўз таъсир кучига эга давлат,
шаклланаётган дунё тартиботида муҳим ўринни эгаллаган, ўзини юқори даражадаги
дипломатия ва медиаторлик маркази сифатида кўради. Бу мақсадга эришиш учун у
ўзининг ташқи ва ички сиёсати асосларини қайтадан кўриб чиққан, ўз имижига кучли
эътибор қаратадиган ва бошқа давлатлар учун ўрнак бўла оладиган давлатга
айналишга интилмоқда.
References:
1.
Christopher S. Chivvis. Saudi Arabia in the Emerging World Order. URL:
https://carnegieendowment.org/2023/11/06/saudi-arabia-in-emerging-world-order-pub-
90819 (мурожат санаси: 20.04.2024).
2.
Ding Long. The rise of Global South accelerated in the wake of Ukraine crisis. URL:
https://www.globaltimes.cn/page/202308/1295685.shtml (мурожат санаси: 20.04.2024).
3.
Vision-2030.
URL:
https://www.vision2030.gov.sa/en/vision-2030/overview/
(мурожат санаси: 20.04.2024).
4.
Jacobs A. Understanding Saudi Arabia’s Recalibrated Foreign Policy. UR:
https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/saudi-
arabia/understanding-saudi-arabias (мурожат санаси: 20.04.2024).
5.
Статус Саудовской Аравии в БРИКС оказался не определен. URL:
https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2024/01/18/1015554-status-saudovskoi-
aravii-v-briks-okazalsya-ne-opredelen (мурожат санаси: 20.04.2024).
6.
Kausch
K.
Saudi
Arabia:
A
Triangle
of
Nonalignment.
URL:
https://www.gmfus.org/news/new-geopolitics-alliances-rethinking-transatlantic-
engagement-global-swing-states/saudi-arabia (мурожат санаси: 20.04.2024).
7.
Sager A. Kingdom of Saudi Arabia: Emerging Middle Power in Global Dynamics. URL:
https://shortlink.grc.net/wp-content/uploads/2024/02/Saudi-Arabia-Emerging-Middle-
Power-in-Global-Dynamics-_2.pdf (мурожат санаси: 20.04.2024).
8.
Гейдарова
А.
Саудовская
Аравия:
ветер
перемен.
URL:
https://russiancouncil.ru/analytics-and
comments/analytics/saudovskaya-araviya-veter-
peremen/ (мурожат санаси: 20.04.2024).
9.
Малашенко А.А. Ислам: ХХI век. М., 2019. С. 52.
10.
Филоник А. О. Саудовская Аравия: реформы и власть. С. 126.
11.
Филоник А. О. Саудовская Аравия: реформы и власть. С. 128.
