60
MUOMALA MADANIYATI VA UNING JAMOYATDAGI O‘RNI
Sharifov Boburmirzoshox Alishervich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Filologiya va tillarni o'qitish ingliz tili 2-bosqich talabasi
E-mail: sharifovbobur607@gmail.com
Jaborova Subxida Abdulayevna
Ilmiy rahbar: Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
"Xorijiy til va adabiyoti" kafedrasi katta o‘qituvchisi (PhD)
E-mail: Jabborovasubxida@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14966491
Annotatsiya
Muomala madaniyati insonlar o‘rtasidagi muloqot jarayonining asosiy tamoyillaridan biri
bo‘lib, jamiyatning ijtimoiy va madaniy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada
muomala madaniyatining mohiyati, uning ahamiyati, shakllanish omillari va inson hayotidagi
roli haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, samarali muloqot yuritishning asosiy
tamoyillari va muammolari tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Muomala madaniyati, Hurmat va xushmuomalalik, Samimiylik va ochiqlik,
Tinglash madaniyati, Adolat va halollik, Bag‘rikenglik, O‘zaro tushunish, Nutq madaniyati,
Muloqot etikasi, Jamiyatda muloqot.
Kirish
Jamiyat taraqqiyotining asosiy omillaridan biri insonlar o‘rtasidagi muomala
madaniyatidir. Muomala – bu insonlarning bir-biri bilan axborot almashish, fikr bildirish va
munosabat o‘rnatish jarayoni bo‘lib, uning sifati jamiyatning rivojlanish darajasiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi globallashgan dunyoda muomala madaniyatining ahamiyati yanada
ortib bormoqda. O‘zaro hurmat, to‘g‘ri so‘zlash va tinglash qobiliyati, turli madaniyatlar bilan
muloqot qila olish ko‘nikmalari muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi.
Muomala madaniyatining asosiy tamoyillari
Muomala madaniyati
– bu insonlar o‘rtasidagi muloqot jarayonida hurmat, axloq, etik
qoidalar va odob me’yorlariga rioya qilish tizimidir. To‘g‘ri va samarali muloqot har qanday
jamiyat va jamoada insonlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunishni yaxshilaydi.
Muomala madaniyatining asosiy tamoyillari
1. Hurmat va xushmuomalalik
Hurmat va xushmuomalalik muomala madaniyatining eng muhim tamoyillaridan biridir.
Insonlar o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va odobli muloqot jamiyatda tinchlik, hamjihatlik va
hamkorlikni mustahkamlaydi. Hurmat insonning boshqalar haq-huquqlarini tan olishi,
ularning fikri va hissiyotlariga e’tibor berishi bilan namoyon bo‘ladi, xushmuomalalik esa
do‘stona, samimiy va odobli munosabat qilishni ifodalaydi.
Hurmat va xushmuomalalikning asosiy jihatlari
1.
Suhbatdoshingizga hurmat bilan munosabatda bo‘lish
o
Har bir inson o‘z fikrini erkin bildirish huquqiga ega ekanligini tan olish.
o
Fikr almashishda kamsitish, haqorat va bosim o‘tkazishdan qochish.
o
Bahs yoki munozarada adolatli va betaraf bo‘lish.
2.
Salomlashish va vidolashish qoidalariga rioya qilish
o
Inson bilan uchrashganda salom berish va xayrlashganda yaxshi tilak bildirish.
o
Ish yoki rasmiy muhitda muloqotga kirishishdan avval hurmat yuzasidan o‘zini
61
tanishtirish.
o
Kattalarga, rahbarlarga va mehmonlarga birinchi bo‘lib salom berish odobdan
hisoblanadi.
3.
Tinglash madaniyatiga amal qilish
o
Suhbatdoshingizning gapini bo‘lmasdan, diqqat bilan tinglash.
o
Fikr yoki maslahat so‘ralganda fikr bildirish, aks holda bahsga aralashmaslik.
o
Qarama-qarshi fikrlarni ham hurmat bilan qabul qilish.
4.
Xushmuomala so‘z va iboralarni ishlatish
o
"Iltimos", "Rahmat", "Kechirasiz", "Marhamat" kabi so‘zlardan foydalanish.
o
Gapirishda o‘ta buyruqbozlik, qattiqqo‘llik yoki mensimaslik ohangidan qochish.
o
Yumshoq va xushmuomala ohangda gapirish.
5.
Boshqalar shaxsiy chegaralariga hurmat bilan qarash
o
Suhbatdoshingizga haddan tashqari yaqin turmaslik, jismoniy masofaga rioya qilish.
o
Hamma ham shaxsiy hayoti haqida gapirishni yoqtirmasligini inobatga olish.
o
Boshqalarning shaxsiy fikr va tanlovlariga hurmat bilan qarash.
6.
Tana tilini nazorat qilish
o
Xushmuomala va do‘stona yuz ifodalaridan foydalanish.
o
Qo‘l harakatlarini haddan tashqari ko‘p ishlatmaslik.
o
Suhbat davomida ko‘z bilan aloqa qilish, bu hurmat belgisi hisoblanadi.
Hurmat va xushmuomalalikning jamiyatdagi o‘rni
Jamiyatda do‘stona va ishonchli munosabatlarni rivojlantiradi.
Ish muhitida jamoaning samaradorligini oshiradi.
Oila va do‘stlik aloqalarini mustahkamlaydi.
Kelishmovchilik va mojarolarning oldini olishga yordam beradi.
2. Samimiylik va ochiqlik
Samimiylik va ochiqlik
muomala madaniyatining muhim tamoyillaridan bo‘lib, insonlar
o‘rtasida ishonch va samimiy munosabatlar o‘rnatishda katta rol o‘ynaydi. Samimiy insonlar
atrofdagilarga ochiq va rostgo‘y munosabatda bo‘lib, sun’iylikdan, ikkiyuzlamachilikdan yiroq
bo‘ladilar. Ochiqlik esa muloqotda halollik va aniq fikr bildirishni anglatadi.
Samimiylik va ochiqlikning asosiy jihatlari
1.
Rostgo‘ylik va halollik
o
Har qanday vaziyatda haqiqatga sodiq qolish.
o
Yolg‘on yoki bo‘rttirilgan gaplardan qochish.
o
O‘z fikrini to‘g‘ri, lekin hurmat bilan bildirish.
2.
Tabiiy va soxta bo‘lmagan muloqot
o
Suhbat davomida o‘zini erkin tutish, ortiqcha rasmiyatchilik va soxta muomaladan voz
kechish.
o
O‘zini boshqalarga yoqish uchun ortiqcha maqtov yoki laganbardorlik qilishdan tiyilish.
o
Qalbaki tabassum yoki sun’iy xatti-harakatlardan qochish.
3.
Ichki va tashqi uyg‘unlik
o
Gapirayotgan fikr va ichki his-tuyg‘ular orasida uyg‘unlik bo‘lishi.
o
Inson o‘zini qanday tutsa, aslida ham shunday bo‘lishi kerak.
o
So‘z va amallar bir-biriga mos kelishi.
4.
Ochiq fikrlilik va konstruktiv muloqot
62
o
Turli qarash va fikrlarga nisbatan bag‘rikeng bo‘lish.
o
O‘z fikrini bildirishda xolis va asosli dalillarga tayanish.
o
Fikrlar xilma-xilligi jamiyat taraqqiyoti uchun foydali ekanligini anglash.
5.
Yordam berishga tayyor bo‘lish
o
Odamlar bilan ochiq muloqot qilib, kerak bo‘lsa ularga samimiy yordam taklif qilish.
o
G‘arazsiz yordam ko‘rsatish va minnat qilmaslik.
o
Muloqotda manfaat izlamaslik, do‘stona va tabiiy bo‘lish.
6.
Qabul qilish va murosaga intilish
o
Qarama-qarshi fikrlarni ham tushunishga harakat qilish.
o
Odamlar bilan ochiq muloqot qilib, tushunmovchiliklarni hal qilishga intilish.
o
Kerak bo‘lganda murosaga borish, lekin o‘z printsiplaridan chekinmaslik.
Samimiylik va ochiqlikning jamiyatdagi ahamiyati
Insonlar o‘rtasida ishonchni mustahkamlaydi.
Ish muhitida samarali hamkorlikni ta’minlaydi.
Do‘stlik va oilaviy munosabatlarni yaxshilaydi.
Yolg‘on, g‘iybat va fitnalarning oldini oladi.
Sog‘lom muloqot muhitini yaratadi.
1.
Tinglash madaniyati
o
Suhbatdoshni diqqat bilan eshitish
o
Gapni bo‘lmaslik va so‘zlash navbatini saqlash
o
Qiziqish va tushunishni bildiruvchi ishoralar (bosh irg‘ash, ko‘z bilan aloqa)dan
foydalanish
2.
Aniq va ravon gapirish
o
Nutqning aniq, tushunarli va lo‘nda bo‘lishi
o
Keraksiz so‘zlardan qochish
o
Til va talaffuz qoidalariga rioya qilish
3.
Tuyg‘ularni nazorat qilish
o
Jahl, negativ his-tuyg‘ularni nazorat qila olish
o
O‘zini hurmat qilish va o‘zini to‘g‘ri tutish
o
Mo‘tadil va xushmuomala bo‘lish
4.
Moslashuvchanlik va empatiya
o
Suhbatdoshingizning hissiy holatini tushunish
o
Turli vaziyatlarga moslashish va diplomatik yondashuv
o
Jamoa yoki guruh ichida muvozanatni saqlash
5.
Boshqalar fikrini inobatga olish
o
Bahslashishda adolatli va betaraf bo‘lish
o
Qarama-qarshi fikrlarga hurmat bilan munosabatda bo‘lish
o
Fikr bildirishda dalil va mantiqqa asoslanish
6.
Tana tili va muloqot uslubiga e’tibor
o
Qo‘l harakatlari, yuz ifodalari va tana tili mos bo‘lishi
o
Suhbat davomida haddan tashqari jismoniy harakatlardan qochish
o
Ko‘z bilan aloqa o‘rnatish
7.
Shaxsiy va jamoaviy muomala qoidalariga rioya qilish
o
Ish joyida, rasmiy yoki norasmiy uchrashuvlarda mos muomala qilish
63
o
Rasmiy va norasmiy nutq uslublarini farqlash
o
Suhbatdoshning ijtimoiy mavqeini hisobga olish
8.
Adolat va halollik
Muloqot davomida haqiqat va adolat tamoyillariga amal qilish
Yolg‘on, bo‘hton va manipulyatsiyalardan voz kechish
Isbotlangan ma’lumotlarga asoslangan fikr bildirish
Muomala madaniyatining jamiyatdagi o‘rni
Muomala madaniyati insonlar o‘rtasidagi o‘zaro tushunish, hurmat va hamkorlikni
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Har qanday jamiyatda odamlar o‘zaro aloqa va
muloqot orqali bir-birlarini tushunishadi, fikr almashishadi va hamkorlik qilishadi. Shuning
uchun muomala madaniyati nafaqat shaxsiy hayotda, balki ish faoliyati, ta’lim, siyosat va
boshqa ijtimoiy sohalarda ham katta rol o‘ynaydi.
Muomala madaniyatining jamiyatdagi ahamiyati
1.
O‘zaro tushunish va hurmatni shakllantirish
o
Madaniyatli muomala insonlar o‘rtasida hurmat va ishonchni mustahkamlaydi.
o
To‘g‘ri muloqot mojarolarning oldini olishga va ijobiy muhit yaratishga yordam beradi.
2.
Samarali hamkorlik va jamoaviy ishni rivojlantirish
o
Tashkilot va jamoalar ichida yaxshi muomala madaniyati samarali ish muhitini yaratadi.
o
Rahbar va xodimlar, talabalar va ustozlar o‘rtasida ijobiy muloqot bo‘lishi samaradorlikni
oshiradi.
3.
Oilaviy va ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlash
o
Oilada hurmat va samimiy muomala farzandlarning yaxshi tarbiyalanishiga hissa
qo‘shadi.
o
Do‘stlar, qo‘shnilar va hamkasblar o‘rtasidagi ijobiy muloqot ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlaydi.
4.
Mojarolarni oldini olish va tinchlikni saqlash
o
Xushmuomala va odobli insonlar muammolarni muloqot orqali hal qilishga intiladi.
o
Jamiyatda tushunmovchilik va kelishmovchiliklar madaniyatli muloqot orqali bartaraf
etilishi mumkin.
5.
Yuqori madaniyat va intellektual muhit yaratish
o
Muomala madaniyati rivojlangan jamiyatda insonlar ilm-fan, madaniyat va san’atga
ko‘proq e’tibor qaratadi.
o
Insonlar bir-biriga nisbatan xushmuomala bo‘lib, ijtimoiy hayotda o‘zaro hurmatni
ta’minlaydi.
6.
Ishbilarmonlik va iqtisodiy aloqalarni yaxshilash
o
Savdo, biznes va tadbirkorlik sohalarida yaxshi muomala mijozlar va hamkorlar bilan
samarali aloqa o‘rnatishga yordam beradi.
o
Madaniyatli muomala biznes aloqalarining barqarorligini va samaradorligini oshiradi.
7.
Yosh avlod tarbiyasida muhim rol o‘ynaydi
o
Bolalar va yoshlar kattalarning muomalasidan o‘rnak olishadi.
o
Xushmuomala jamiyatda tarbiya topgan yoshlar kelajakda jamiyat rivojiga hissa qo‘shadi.
Muomala madaniyati bilan bog‘liq muammolar
1.
Texnologiyaning ta’siri
Bugungi kunda odamlarning ko‘pchiligi yuzma-yuz suhbatdan ko‘ra telefon va internet orqali
64
muloqot qilishni afzal ko‘radi. Bu esa jonli suhbat ko‘nikmalarining pasayishiga olib kelishi
mumkin.
2.
Til madaniyatining pasayishi
Ba’zan og‘zaki yoki yozma nutqda odob-axloq qoidalariga rioya qilinmasligi muammolarga olib
keladi. Jumladan, ijtimoiy tarmoqlarda odobsiz so‘zlashuvlar va noto‘g‘ri munosabatlar keng
tarqalmoqda.
3.
Sabr va tinglash madaniyatining pasayishi
Bugungi tezkor hayotda ko‘pchilik suhbat davomida sabrsizlik qiladi yoki suhbatdoshining
fikrini oxirigacha tinglamaydi. Bu esa o‘zaro tushunmovchilik va kelishmovchiliklarga sabab
bo‘ladi.
Muomala madaniyatini rivojlantirish yo‘llari
Muomala madaniyatini rivojlantirish jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash, insonlar
o‘rtasidagi tushunish va hurmatni oshirish, shuningdek, tinch va uyg‘un muhit yaratishga
xizmat qiladi. Quyida muomala madaniyatini rivojlantirish uchun muhim bo‘lgan asosiy
yo‘nalishlar keltirilgan.
1. Ta’lim va tarbiya orqali rivojlantirish
Oilaviy tarbiya
– Ota-onalar farzandlariga kichik yoshdan xushmuomalalik, odob-axloq
qoidalarini o‘rgatishlari kerak.
Maktab va oliy ta’lim tizimi
– Dars jarayonlarida nutq madaniyati, etik qoidalar va
muloqot san’ati o‘rgatilishi lozim.
Madaniy-ma’rifiy tadbirlar
– Seminarlar, treninglar va munozaralar tashkil qilish orqali
muomala
madaniyatini oshirish.
2. O‘z ustida ishlash va shaxsiy rivojlanish
O‘z nutqini rivojlantirish
– So‘z boyligini oshirish, aniq va ravon gapirish ustida ishlash.
Tinglash madaniyatini shakllantirish
– Suhbatdoshni hurmat bilan tinglash, gapni
bo‘lmaslik.
Xulq-atvor va hissiyotlarni nazorat qilish
– Jahl va asabiylikni boshqarish, muomalada
xotirjam bo‘lish.
3. Hurmat va bag‘rikenglikni shakllantirish
Boshqalar fikrini hurmat qilish
– Qarama-qarshi fikrlarni ham tinglash va ularni
hurmat qilish.
Katta-kichikka hurmat
– Har bir inson bilan yoshi, mavqei va kasbidan qat’i nazar
xushmuomala bo‘lish.
Bag‘rikenglik
– Turli madaniyat va dunyoqarash vakillariga nisbatan sabrli va hurmatli
munosabatda bo‘lish.
4. Muloqot madaniyatining ijtimoiy tarmoqlardagi ahamiyatini oshirish
Internetda xushmuomala bo‘lish
– Fikr bildirish va bahs-munozaralarda odob-axloq
qoidalariga amal qilish.
Salbiy va zararli kontentga yo‘l qo‘ymaslik
– Zo‘ravonlik va haqoratli gaplardan
qochish, madaniyatsizlikni oldini olish.
Onlayn etikani rivojlantirish
– Virtual muloqotda ham shaxsiy madaniyatni namoyon
qilish.
Muloqot va muomala madaniyatini targ‘ib qilish
OAV va blogerlar orqali targ‘ibot
– Ijtimoiy tarmoqlar va televideniye orqali
65
xushmuomalalik va etikani targ‘ib qilish.
Maktab va universitetlarda maxsus kurslar
– Talabalarga muloqot san’ati va muomala
qoidalarini o‘rgatish.
Yoshlar o‘rtasida loyihalar
– Teatr, debat klublari, notiqlik kurslari kabi loyihalarni
amalga oshirish.
Ish joylarida muomala madaniyatini rivojlantirish
Korxonalarda odob-axloq qoidalarini joriy etish
– Xodimlar o‘rtasida xushmuomala
muloqotga e’tibor qaratish.
Xushmuomala xizmat ko‘rsatish
– Savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida mijozlarga
hurmat bilan muomala qilishni rag‘batlantirish.
Ish joyida stressni kamaytirish
– Ish muhitini yumshatish va jamoaviy madaniyatni
shakllantirish.
Xulosa
Muomala madaniyati insonlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning eng muhim qismi
bo‘lib, jamiyat taraqqiyoti uchun muhim rol o‘ynaydi. O‘zaro hurmat, tinglash qobiliyati va
samimiy muloqot hayotning barcha jabhalarida muvaffaqiyat kaliti hisoblanadi. Shu sababli,
har bir inson muomala madaniyatini rivojlantirishga intilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Covey, S. R. (1989).
The 7 Habits of Highly Effective People.
Free Press.
2.
Carnegie, D. (1936).
How to Win Friends and Influence People.
Simon & Schuster.
3.
Goleman, D. (1995).
Emotional Intelligence.
Bantam Books.
