99
TALABALARNING IJTIMOIY-MADANIY KOMPETENTSIYASINI
SHAKLLANTIRISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING
AHAMIYATI
MUSAEVA UMIDA XOLMATJONOVNA
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI O‘QITUVCHISI
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379857
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shaxslararo va professional muloqotda madaniyatlararo
muloqotga hissa qo‘shish, yosh avlodni o‘zaro tushunish ruhida tarbiyalash hamda oliy ta’lim
tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning samarali yo‘llarini izlash masalalari yoritilgan.
Ushbu jarayon tizimli, shaxsiy, faollik, paradigma, kompetensiya va boshqa yondashuvlar
nuqtai nazaridan tahlil qilinadi hamda ularni o‘zgartirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-madaniy kompetensiyasini shakllantirish
tizimining dinamikligi – bu jarayonning doimiy o‘zgarishi, yangi mazmun bilan to‘ldirilishi
masalalariga e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Ijtimoiy-madaniy, kompetensiya, tizim dinamikligi, tizimli yondashuv,
shaxsiy yondashuv, faollik, paradigma, madaniyatlararo muloqot.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 21 iyundagi “Pedagogik ta’lim sifatini
oshirish va pedagog kadrlar tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalari faoliyatini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi PQ-289-son qarorida pedagog kadrlar tayyorlovchi
oliy ta’lim muassasalarini tizimli rivojlantirish va ularda boshqaruv faoliyatini
takomillashtirish, ilg‘or xorijiy tajribalarni joriy qilgan holda zamonaviy ta’lim dasturlarini
ishlab chiqish, yuqori malakali professional kadrlar tayyorlashni yangi bosqichga ko‘tarish
vazifalari belgilab berilgan [1].
Axborotdan foydalanish va unga kirish, saqlash va tarqatishda turli xil yondashuvlarga
asoslangan axborot ijtimoiy munosabatlarining paydo bo‘lishi raqamli texnologiyalarning jadal
rivojlanishi bilan bog‘liq edi. Raqamli texnologiyalarning texnik imkoniyatlari deyarli butun
dunyo bilan shaxslar va shaxslar guruhlari o‘rtasida tezkor aloqa va interaktiv o‘zaro aloqalarni
rivojlantirishni ta’minladi.
Talabalar zamonaviy axborot jamiyatini rivojlantirishning asosiy salohiyatidir. Mamlakat
kelajagi yoshlarning ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish bilan bog‘liq. Shu sababli,
ta’limniraqamlashtirish zamonaviy oliy ta’limning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida tan
olingan bo‘lib, talabalarning zamonaviy sharoitlarda muvaffaqiyatli ishlashi uchun zarur
bo‘lgan shaxsiy fazilatlari va kompetenцiyalarini rivojlantirishga, kelajakdagi kasbiy faoliyatda
ongli poziцiya va xulq-atvorni shakllantirishga qaratilgan.
Adabiyotlarning tahlili raqamli texnologiyalar talabalarning tashabbuskorligi, mustaqil
faoliyati, ta’limni raqamlashtirishning muhim masalalarini hal qilishga qaratilgan maxsus
texnologiya ekanligini ko‘rsatadi. Ta’lim tizimini har tomonlama modernizatsiya qilish ta’limni
raqamlashtirishning yangi imkoniyatlari tufayli butun o‘quv jarayonining samaradorligi va
natijadorligini oshirish bilan bog‘liq [7].
Raqamlashtirish – bu zamonaviy AKT va rivojlangan infratuzilmadan foydalanish orqali
talabalarning axborot ehtiyojlarini qondirish asosida axborot resurslarini shakllantirish va
ulardan foydalanish uchun maqbul, ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy-texnik shart-sharoitlarni yaratish
jarayoni.
T.A. Lavinaning fikriga qo‘shilib, shuni ta’kidlaymizki, bugungi kunda ta’limni
100
raqamlashtirishning maqsadli tashkil etilgan jarayoni sharoitida oliy ta’limning
raqobatbardoshligi omillaridan biri – bu ta’lim sohasidagi barcha vazifalarni hal qila oladigan
professor-o‘qituvchilar va boshqa mutaxassislarning mavjudligi. O‘qituvchilar tarkibi raqamli
texnologiyalarning imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish asosida ta’limni yangilash,
modernizatsiya qilish g‘oyalarining tashuvchisi sanaladi[7].
T.A. Lavinaning asarlari asosida biz bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-madaniy
kompetenцiyasini shakllantirishga samarali ta’sir ko‘rsatadigan raqamli texnologiyalar
imkoniyatlarini sanab o‘tamiz: foydalanuvchining raqamli texnologiyalar bilan dialog aloqasi;
ijtimoiy-madaniy ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish; ijtimoiy-madaniy bilimlarni grafik talqin
qilish; ijtimoiy-madaniy bilimlarni kompyuterda modellashtirish, o‘rganilayotgan ijtimoiy-
madaniy ob’ektlar, ularning o‘zaro munosabatlari, hodisalari, jarayonlari; arxivlash, katta
hajmdagi ijtimoiy-madaniy ma’lumotlarni unga oson kirish imkoniyati bilan saqlash, uni
uzatish, takrorlash; axborot olish jarayonlarini raqamlashtirish; ilmiy-uslubiy ta’minot
jarayonlarini raqamlashtirish, o‘quv faoliyatini tashkiliy boshqarish va ijtimoiy-madaniy
bilimlarni o‘zlashtirish natijalarini nazorat qilish.
Pedagogik amaliyotda raqamli texnologiyalar imkoniyatlarini o‘rganish bo‘yicha mavjud
tajribani hisobga olgan holda, biz bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-madaniy
kompetenцiyasini shakllantirish uchun raqamli texnologiyalarning pedagogik salohiyatini
aniqlaymiz: bu ma’lumotlar bazalari bilan ishlash, mustaqil ishlarni tashkil etish, talabalar
o‘rtasida motivatsiya va qiziqishni oshirish, o‘qituvchi va talabalar o‘rtasidagi sub’ektiv
munosabatlar, o‘qituvchining kasbiy mahoratini oshirish kabi imkoniyatlardan iborat (2-rasm).
2-rasm.
Bo‘lajak
o‘qituvchilarning
ijtimoiy-madaniy
kompetenцiyasini
shakllantirish uchun raqamli texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlari
Raqamli texnologiyalardan foydalanishning asosiy imkoniyati ma’lumotlar bazalari bilan
ishlashdir. Ma’lumotlar bazalari deganda, o‘qituvchi tomonidan keyinchalik kompyuter
Raqamli texnologiyalardan
foydalanish imkoniyatlari
Ma’lumotlar bazasi
bilan ishlash
Mustaqil ishlarni
tashkil etish
O‘quv jarayonining
barcha bosqichlarida
foydalanish
Motivatsiya va
qiziqishni oshirish
Sub’ekt
munosabatlari:
Talaba - o‘qituvchi
Kasbiy rivojlanish
101
texnologiyalaridan foydalangan holda sinfda foydalanish uchun kiritilgan ma’lumotlar
tushuniladi [141]. Ma’lumotlar bazalari ma’lum bir mavzu bo‘yicha qo‘shimchalar
kiritilmaydigan axborot tizimlari (lug‘atlar, enцiklopediyalar) bo‘lgan bilimlar bazasidan farqli
o‘laroq, axborot qatoriga turli xil matnli yoki illyustrativ ma’lumotlarni kiritishi mumkin.
Raqamli texnologiyalarni o‘qitishning barcha bosqichlarida qo‘llash mumkin:
tushuntirishlar, konsolidatsiya va nazorat — va agar ular asosiy didaktik tamoyillarni qondirsa,
boshqa texnologiyalar bilan muvaffaqiyatli birlashtiriladi, ya’ni texnik-iqtisodiy, izchillik,
uzluksizlik, o‘rganilgan materialga muvofiqlik [4]. Raqamli texnologiyalardan foydalanishning
muvaffaqiyati ko‘p jihatdan texnologiya o‘qituvchisini to‘g‘ri tanlash, shuningdek, undan
foydalanish bosqichini to‘g‘ri tanlash bilan belgilanadi.
Xulosa:
Ijtimoiy-madaniy
kompetenцiyani
shakllantirish
uchun
raqamli
texnologiyalarning pedagogik salohiyati talabalarni rag‘batlantirishga yordam beradi, chunki
ular o‘quv jarayoniga xilma-xillikni olib keladi. O‘qituvchi tomonidan dasturchi bilan
hamkorlikda yozilgan, grammatik yoki leksik tuzilmalarni ishlab chiqishga mo‘ljallangan
dasturlar zerikarli o‘quv jarayonini texnologiya bilan qiziqarli raqobatga aylantiradi. Talabalar
bilan ishlash va ularni raqamli texnologiyalardan foydalangan holda o‘zlarining chet tillari
loyihalarini yaratishga jalb qilish ularga mustaqil ijodiy faoliyatga qiziqishni shakllantirish va
kelajakdagi kasbiy va pedagogik faoliyat haqidagi g‘oyalarini kengaytirish zarurligini anglash
imkonini beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-
sonli Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-yil, 6-son, 70-modda.
https://www.lex.uz/uz/docs/-3107036 2. Richard E. Boyatzis, David C. McClelland. For The
Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences Volume IV: Clinical, Applied and
Cross-Cultural Research. December 5, 2016.
3.
J. Raven (1984). Competence in Modern Society: Its Identification, Development, and
Release. UK, p.220.
4.
Маркова А.К. Психология профессионализма. – М.: Знание, 1996. – 340 с.
5.
Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar – ta’lim samaradorligi omili. Monografiya. –
T.: Yoshlar nashriyot uyi, 2020. – 184 b.
6.
Колова С.М. Формирование социокультурной компетентности будущих
специалистов. Дис. ...канд. пед. наук. – Челябинск, 2002. – 190 с.
7.
Елизарова Г. В. О природе социокультурной компетенции [Текст] // Слово,
предложение и текст как интерпретирующие системы. Studia Linguitica, 8. СПб.: Тригон,
1998. – С. 25–31.
8.
Бердиева Х. Б. Развитие социокультурной компетентности у будущих учителей
начальных классов // Педагогическое образование и наука. – 2020. – №1. – С. 128-131.
