102
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TALABALARNING IJTIMOIY-
MADANIY KOMPETENTSIYASINI SHAKLLANTIRISH
MUSAEVA UMIDA XOLMATJONOVNA
JIZZAX DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI O‘QITUVCHISI
https://doi.org/10.5281/zenodo.15378267
Annotatsiya.
Ushbu maqolada shaxslararo va professional muloqotda madaniyatlararo
muloqotga hissa qo‘shish, yosh avlodni o‘zaro tushunish ruhida tarbiyalash hamda oliy ta’lim
tizimida bo‘lajak o‘qituvchilarni tayyorlashning samarali yo‘llarini izlash masalalari yoritilgan.
Ushbu jarayon tizimli, shaxsiy, faollik, paradigma, kompetensiya va boshqa yondashuvlar
nuqtai nazaridan tahlil qilinadi hamda ularni o‘zgartirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-madaniy kompetensiyasini shakllantirish
tizimining dinamikligi – bu jarayonning doimiy o‘zgarishi, yangi mazmun bilan to‘ldirilishi
masalalariga e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Ijtimoiy-madaniy, kompetensiya, tizim dinamikligi, tizimli yondashuv,
shaxsiy yondashuv, faollik, paradigma, madaniyatlararo muloqot.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022 yil 21 iyundagi “Pedagogik ta’lim sifatini
oshirish va pedagog kadrlar tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalari faoliyatini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi PQ-289-son qarorida pedagog kadrlar
tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalarini tizimli rivojlantirish va ularda boshqaruv faoliyatini
takomillashtirish, ilg‘or xorijiy tajribalarni joriy qilgan holda zamonaviy ta’lim dasturlarini
ishlab chiqish, yuqori malakali professional kadrlar tayyorlashni yangi bosqichga ko‘tarish
vazifalari belgilab berilgan [1].
Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda ijtimoiy-madaniy kompetenцiyani
shakllantirish interaktiv ravishda o‘qituvchi va talabalar o‘rtasida sub’ektiv munosabatlarni
o‘rnatishga yordam beradi. Bunday holda, biz nafaqat talaba—o‘qituvchining muntazam
muloqoti haqida, balki faol talaba—talaba va talaba—maslahatchi muloqoti haqida ham
gaplashishimiz mumkin[4].
Raqamli texnologiyalarning pedagogik salohiyati o‘qituvchining professionalligi va
mahoratini oshirishga imkon beradi. O‘qituvchi ma’lum ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak, ya’ni
dasturiy ta’minot sxemalari bilan ishlash, dastur talaba tomonidan ishlatilishidan oldin
kompyuterga qo‘shimcha ma’lumotlarni kiritish: uning ishlash parametrlarini o‘rnatish,
mavjud dasturni o‘z xohishiga ko‘ra individuallashtirish va moslashtirish, yangi ma’lumotlar
massivlarini kiritish [4].
Shuni ta’kidlash kerakki, ko‘plab o‘qituvchilar sinfda bevosita o‘zlari tomonidan
yaratilgan materiallardan foydalanishni afzal ko‘rishadi, garchi elektron shaklda ko‘plab
tayyor o‘quv mahsulotlari mavjud bo‘lsa ham. Universitet devorlarida yaratilgan o‘quv
mahsulotlari nafaqat ushbu muassasaning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oladi, balki
talabalarga tabaqalashtirilgan yondashishga imkon beradi.
Ijtimoiy-madaniy kompetenцiyani shakllantirish uchun raqamli texnologiyalarning
pedagogik salohiyati bevosita AKT xususiyatlariga bog‘liq. Faol foydalanishga imkon
beradigan raqamli texnologiyalar (dialog aloqasi, grafika, gipermatn) xususiyatlarini ko‘rib
chiqamiz.
Dialog aloqasi. Talabalarning zamonaviy raqamli texnologiyalar bilan ishlashihar doim
interaktiv rejimda amalga oshiriladi, garchi foydalanuvchining har qanday raqamli vositasi
103
bilan o‘zaro aloqasi so‘zning to‘liq ma’nosida dialogbo‘lmay, bu ochiq va masofaviy o‘qitishda
aloqa muammolarini o‘rganish zarurligiga olib keladi.
Umumiy qabul qilingan ta’rifga ko‘ra, dialog – bu mavzu mazmuni, poziцiyasi, nuqtai
nazarining u yoki bu tafsilotlarida ma’lum yoki noma’lum asosida ikki yoki undan ortiq
odamlarning birgalikdagi sa’y-harakatlari o‘zaro aloqasidir. Ko‘pgina kompyuter dasturlarida
ushbu qo‘shma aloqaning traektoriyasi oldindan belgilanadi, shu bilan birga jarayon muayyan
raqamli texnologiyalardan foydalanuvchilar tomonidan boshlanadi.
Grafika (rasmlar, sxemalar, diagrammalar, chizmalar, xaritalar, fotosuratlar). O‘quv
kompyuter tizimlaridagi grafik rasmlar ma’lumotni tushunishni osonlashtiradi va uni talabaga
yetkazishni osonlashtiradi. Grafikadan foydalangan holda o‘quv dasturiy mahsulotlari xayoliy
fikrlashni shakllantirishga va sezgi rivojlanishiga yordam beradi.Buning uchun
kompyuterning tezligi va xotira hajmi dasturiy mahsulotga mos kelishi kerak, bu
kompyuterning sifatiga, uning ovoz xususiyatlariga va qo‘shimcha uskunalar (CD-ROM)
mavjudligiga bog‘liq.
Gipermatn. Gipermatn texnologiyasiga asoslangan o‘quv dasturi nafaqat taqdim etilgan
aniqlik tufayli ma’lumotlarning assimilyaцiyasini oshiradi.Dinamik va o‘zgaruvchan
gipermatndan foydalanish tavsiya etilgan mavzuni o‘rganishning optimal darajalaridan birini
avtomatik ravishda tanlash imkonini beradi, bu esa o‘rganishga tabaqalashtirilgan
yondashuvni amalga oshirish imkonini beradi. Grafik yoki matnli havolalardan so‘ng talaba
material bilan ishlashning turli sxemalarini qo‘llashi mumkin.Gipermatn texnologiyasining
tarqalishi o‘qituvchilarga turli xil elektron nashrlarni (darsliklar, ma’lumotnomalar, lug‘atlar,
enцiklopediyalar va boshqalarni) yaratishga imkon berdi.
Elektron nashrlar an’anaviy bosma nashrlarga nisbatan sezilarli didaktik afzalliklarga
ega, chunki ular ma’lumotlarning yorqin va vizual taqdimoti bilan o‘quv muhitini yaratadilar.
Bu, ayniqsa, talabalar uchun jozibador, chunki katta hajmdagi ma’lumotlar yagona vositaga
birlashtirilgan, navigatsiya va materialni o‘rganish uchun individual sxemani tanlash orqali
soddalashtirilgan. O‘quv jarayonini simulyaцiya qilish yordamida aqlli ta’lim tizimlari
texnologiyasi darslikni matnlar bilan to‘ldirishga, materialni o‘rganish va taqdim etishni
kuzatishga va to‘g‘ri yo‘naltirishga imkon beradi [5].
Butunjahon intennet tarmog‘i (www) foydalanuvchilar tanlashi uchun keng ma’lumot
manbalarini taqdim etadi. Internet texnologiyalarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular
tarmoq serverlarida asosiy ma’lumotlarni taklif qilishadi – elektron pochta orqali
yuboriladigan tezkor ma’lumotlar; turli ilmiy va o‘quv markazlari, kutubxonalar,
muzeylarning ulkan manbalari va ma’lumot kataloglari; onlayn-do‘konlar orqali
tarqatiladigan mahsulotlar haqida ma’lumot.
Xulosa o`rnida aytish mumkinki, Har qanday hajmdagi va turdagi ma’lumotlarni turli
masofalarga tezkor uzatish aloqa vositalari yordamida amalga oshiriladi, ularning belgilari
interaktivlik va teskari aloqa hisoblanadi. Aloqa vositalari (elektron pochta, jahon, mintaqaviy
va mahalliy aloqa tarmoqlari orqali ma’lumotlar almashinuvi) talabalarning o‘quv jarayonini
tashkil etish uchun katta imkoniyatlar yaratadi. Ta’limda raqamli texnologiyalardan
foydalanishning afzalliklari masofadan turib olib boriladigan elektron ta’limning paydo
bo‘lishiga olib keldi.
References:
104
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-4947-
sonli Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-yil, 6-son, 70-modda.
https://www.lex.uz/uz/docs/-3107036 2. Richard E. Boyatzis, David C. McClelland. For The
Wiley Encyclopedia of Personality and Individual Differences Volume IV: Clinical, Applied and
Cross-Cultural Research. December 5, 2016.
3.
J. Raven (1984). Competence in Modern Society: Its Identification, Development, and
Release. UK, p.220.
4.
Маркова А.К. Психология профессионализма. – М.: Знание, 1996. – 340 с.
5.
Musurmonova O. Pedagogik texnologiyalar – ta’lim samaradorligi omili. Monografiya. –
T.: Yoshlar nashriyot uyi, 2020. – 184 b.
6.
Колова С.М. Формирование социокультурной компетентности будущих
специалистов. Дис. ...канд. пед. наук. – Челябинск, 2002. – 190 с.
7.
Елизарова Г. В. О природе социокультурной компетенции [Текст] // Слово,
предложение и текст как интерпретирующие системы. Studia Linguitica, 8. СПб.: Тригон,
1998. – С. 25–31.
8.
Бердиева Х. Б. Развитие социокультурной компетентности у будущих учителей
начальных классов // Педагогическое образование и наука. – 2020. – №1. – С. 128-131.
