4
YURIDIK TERMINLARNING KONTEKSTUAL TARJIMASI: O‘ZBEK VA INGLIZ
TILI ASOSIDA
Xujaniyazova Hilola Turayevna
Katta o‘qituvchi, ilmiy tadqiqotchi
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15471763
Annotatsiya.
Ushbu maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi yuridik terminlarning
kontekstual tarjimasi muammolarini yoritadi. Yuridik tilning o‘ziga xos xususiyatlari, xususan,
qat’iylik, aniq terminologiya va kontekstdan kelib chiqadigan ma’no farqlari tahlil qilinadi.
Tarjima jarayonida ekvivalentlik, dinamik muvofiqlik va madaniy tafovutlarning qanday rol
o‘ynashi misollar orqali ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, maqolada yuridik matn tarjimasida
kontekstning hal qiluvchi ahamiyatga ega ekani asoslab beriladi. Tarjimani shunchaki
lingvistik faoliyat sifatida emas, balki huquqiy-madaniy muloqot shakli sifatida ko‘rishga
chaqiriladi.
Kalit so‘zlar:
yuridik termin, tarjima, kontekst, ingliz tili, o‘zbek tili, ekvivalentlik,
huquqiy diskurs.
CONTEXTUAL TRANSLATION OF LEGAL TERMS: BASED ON UZBEK AND
ENGLISH LANGUAGES
Khujaniyazova Hilola Turaevna
Senior Teacher, Researcher
Uzbek State University of World Languages
Abstract:
This article explores the challenges of translating legal terminology in English
and Uzbek from a contextual perspective. It analyzes the specific features of legal language—
such as its precision, terminological clarity, and the meaning shifts depending on context. The
paper illustrates how equivalence, dynamic correspondence, and cultural differences
influence the translation process. It argues that context is a decisive factor in legal text
translation and emphasizes that translation should be regarded not merely as a linguistic task
but as a form of legal-cultural communication.
Keywords:
legal term, translation, context, English language, Uzbek language,
equivalence, legal discourse.
Yuridik til o‘zining rasmiylik darajasi, qat’iy struktura va terminologik boyligi bilan
boshqa til uslublaridan ajralib turadi. Har bir yuridik atama muayyan kontekstda aniq va
barqaror ma’noga ega bo‘lishi talab qilinadi. Shu sababli, yuridik matnlarni tarjima qilishda
oddiy leksik o‘xshashlik yetarli bo‘lmaydi, balki terminning kontekstdagi funksiyasi va
huquqiy tizimdagi o‘rni ham hisobga olinishi kerak (Šarčević, 1997). Tarjimon sifatida ushbu
jarayonda shuni his qilamanki, har bir termin orqasida faqat til emas, balki butun bir huquqiy
an’ana va tizim yashiringan.
Yuridik terminlar aniqlikni talab qiladi va ular ko‘pincha muayyan huquqiy tizimga xos
bo‘ladi. Turli tillardagi terminlar bir-biriga formal jihatdan o‘xshash bo‘lsa-da, ularning
huquqiy mazmuni va ishlatilish doirasi tubdan farq qilishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi
"consideration"
atamasi o‘zbek tilidagi oddiy
"ko‘rib chiqish"
degan ma’nodan ko‘ra, ancha
murakkab huquqiy kontsepsiyani bildiradi. Amaliyotda, yuridik matn tarjimasida ushbu
terminlar ustida ishlaganimda, men shuni kuzatdimki, tarjima qilingan so‘z tushunarli bo‘lishi
5
uchun uni to‘g‘ri kontekstda va huquqiy tizim doirasida ifodalash zarur. Bu esa tarjimonni
huquqshunosga yaqinlashtiradi.
Kontekst yuridik atamalarning to‘g‘ri tarjima qilinishida hal qiluvchi omildir. Bir so‘z
turli kontekstlarda turli ma’nolarni anglatishi mumkin.
"Charge"
so‘zini olaylik: u bir joyda
jinoyat bo‘yicha ayblov sifatida ishlatilsa, boshqa joyda moliyaviy to‘lov yoki xarajat degan
ma’noni beradi.
Shaxsiy tarjima tajribamda, aynan kontekstni chuqur tahlil qilish orqali ko‘plab
noaniqliklarning oldi olingan. Ayniqsa, sud hujjatlari tarjimasida kontekstni noto‘g‘ri
tushunish noto‘g‘ri huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu bois, tarjimon nafaqat til
bilimiga, balki matn joylashgan huquqiy tizim haqida keng tasavvurga ega bo‘lishi kerak (Cao,
2007). Kontekst faqat atamaning semantik chegaralarini emas, balki uning funksional yukini
ham belgilaydi. Misol uchun, "liability" atamasi bir holatda fuqarolik javobgarligini bildirsa,
boshqa holatda jinoiy javobgarlik yoki moliyaviy mas’uliyat ma’nosida ishlatiladi. Shunday
hollarda matnning umumiy ruhini va unda bayon etilgan holatlarni to‘g‘ri tushunish
tarjimaning sifatini belgilaydi.
Yuridik tarjimada ikkita asosiy yondashuv: formal (literal) va dinamik (funksional)
ekvivalentlikdan foydalaniladi. Har bir yondashuvning o‘z o‘rni va afzalliklari bor. Formal
ekvivalentlik matnni iloji boricha asl nusxaga yaqin tarjima qilishga intiladi, dinamik esa
asosiy ma’noni yetkazishga urg‘u beradi (Nida, 1964). Shaxsiy kuzatuvlarimga ko‘ra, ba’zan
formal tarjima huquqiy jihatdan to‘g‘ri bo‘lsa-da, uni o‘quvchi tushunmasligi mumkin.
Masalan,
“equity”
atamasi – ingliz huquqi uchun o‘ziga xos bo‘lib, o‘zbek tilida aynan muqobili
yo‘q. Bunday holatlarda izohli tarjimaga murojaat qilinadi, bu esa tarjimonning matnga ijodiy
yondashuvini talab qiladi. Bundan tashqari, tarjimada “bor-yo‘q” prinsipiga tayanish xavfli
bo‘lishi mumkin. Ya’ni, muayyan huquqiy atama boshqa tilda mavjud bo‘lmasligi, uni tarjima
qilishni ortiqcha yoki imkonsiz qilmaydi. Aksincha, bu holatda tarjimon ijodiy va izohli
strategiyalarni ishlab chiqib, huquqiy tizimlararo ko‘prik vazifasini bajarishi kerak.
Yuridik tizimlar o‘rtasidagi tafovutlar tarjimani murakkablashtiradi. Common law
tizimida shakllangan ko‘plab tushunchalar
civil law
tizimiga xos bo‘lmagan terminlar orqali
ifodalanadi. Shunday terminlarni tarjima qilayotganda men ko‘pincha izohlovchi
strategiyalardan foydalandim. Masalan, “
trust”
tushunchasi ingliz huquqida juda muhim, biroq
o‘zbek huquqida bunday institut yo‘q. Shu sababli, bunday terminlar haqida to‘liq tushuncha
beruvchi izohlar orqali tarjima qilish maqsadga muvofiq. Bu tarjimonni oddiy tarjimondan
ko‘ra, madaniyatlararo va huquqiy vositachiga aylantiradi (Alcaraz & Hughes, 2002).
Tarjimonda faqat lingvistik tafovutlar emas, balki huquqiy mafkura, tarixiy taraqqiyot,
jamiyatdagi huquqiy ong darajasi kabi omillar ham hisobga olinishi lozim. Ingliz huquq
tizimida shakllangan ko‘plab tamoyillar — masalan,
"precedent"
(sud amaliyoti) — o‘zbek
huquq tizimi uchun nisbatan yangilik hisoblanadi. Bunday terminlarni tarjima qilishda ularni
tushuntirish, kontekstual moslashtirish, hatto ba’zan komparativ tahlil yo‘li bilan keltirish
kerak.
Yuridik tarjima chuqur bilim, ehtiyotkorlik va madaniy sezgirlikni talab qiladi.
Kontekstni tahlil qilish, yuridik tizimlar farqini tushunish va to‘g‘ri ekvivalentlik strategiyasini
tanlash tarjimaning sifatini belgilaydi. Tarjimon ushbu jarayonda oddiy vositachi emas, balki
ikki huquqiy madaniyat o‘rtasida bilim va mazmun ko‘prigi vazifasini bajaradi. Tarjima
jarayoni davomida shunday fikrga kelaman: har bir yuridik atama tarjimon uchun nafaqat
6
tilshunoslik muammo, balki huquqiy tafakkurga xos yechim topish masalasidir. Tarjimon,
asosan, ikki huquqiy olamni bog‘lab turuvchi bilimli mutaxassisga aylanadi. Uning ishi — faqat
matnni o‘girish emas, balki huquqiy kontekstni anglab, uni boshqa madaniyat vakiliga
tushunarli shaklda yetkazishdir. Shu bois, yuridik tarjima sohasi bo‘yicha mutaxassis sifatida
ishonchim komilki, ushbu yo‘nalish faqat tilga emas, balki huquqiy tafakkurga asoslangan
chuqur kompetensiyani talab qiladi. Tarjimon huquqiy muloqotda ishtirok etuvchi, madaniy
tafovutlarni bartaraf etuvchi va semantik aniqlikni ta'minlovchi asosiy figuraga aylanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alcaraz, E., & Hughes, B. (2002). Legal Translation Explained. Manchester: St. Jerome
Publishing.
2.
Cao, D. (2007). Translating Law. Clevedon: Multilingual Matters.
3.
Nida, E. A. (1964). Toward a Science of Translating. Leiden: E. J. Brill.
4.
Šarčević, S. (1997). New Approach to Legal Translation. The Hague: Kluwer Law
International.
