18
TURK VA OʼZBEK MADANIYATIDA QARINDOSHLIK ATAMALARINING
MUROJAAT SHAKLI SIFATIDA IFODALANISHI (TURK VA OʼZBEK
MADANIYATI TAHLILIDA)
Sabirova Zuxra Shakirovna
O‘qituvchi, Toashkent davlat sharqshunoslik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15486813
Annotatsiya.
Mazkur maqolada turk va o‘zbek madaniyatida qarindoshlik
atamalarining nafaqat biologik qarindoshlikni bildiruvchi, balki ijtimoiy muloqotda murojaat
shakli sifatida qo‘llanishi tahlil qilinadi. Xususan, “aka”, “opa”, “amaki”, “xola”, “ini”, “uka” kabi
so‘zlarning kundalik hayotda hurmat, yaqinlik va samimiylikni ifodalash maqsadida
qarindosh bo‘lmagan shaxslarga nisbatan ham ishlatilishi o‘rganiladi. Shuningdek, turk va
o‘zbek xalqlari o‘rtasidagi madaniy o‘xshashliklar, til vositasida ifodalangan ijtimoiy
munosabatlar, hamda ushbu atamalarning pragmatik vazifalari qiyosiy tahlil etiladi. Maqola
yakunida qarindoshlik atamalarining ijtimoiy aloqa, milliy qadriyatlar va madaniy o‘ziga
xoslikni shakllantirishdagi o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
qarindoshlik atamalari, murojaat shakli, turk tili, o‘zbek tili, madaniy
pragmatika, ijtimoiy muloqot, tilshunoslik, madaniyatlararo o‘xshashliklar.
Kirish qismi:
Til har bir millatning ma’naviy dunyosini, tarixiy xotirasini, madaniy
merosini va ijtimoiy tuzilmasini aks ettiruvchi eng muhim vositalardan biridir. Ayniqsa,
qarindoshlik atamalari tildagi ijtimoiy munosabatlarni, milliy mentalitetni va madaniy
qadriyatlarni mujassam etuvchi muhim leksik qatlamlardan biri hisoblanadi. Har bir xalqda
bu atamalar nafaqat biologik qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydi, balki jamiyat a’zolari
o‘rtasidagi hurmat, yaqinlik, sadoqat, samimiyat kabi hissiy-psixologik jihatlarni ifodalovchi
murojaat shakli sifatida ham faol ishlatiladi.
Turkiy xalqlarning, xususan, turk va o‘zbek xalqlarining madaniy mushtarakligi, tarixiy
ildizlari va til tizimidagi umumiyliklar ushbu atamalarning qo‘llanishida ham o‘z ifodasini
topadi. “Aka”, “opa”, “amaki”, “xola”, “ini”, “uka” kabi so‘zlar turk va o‘zbek tillarida nafaqat
haqiqiy qarindoshlikni, balki muomala jarayonida insonlar o‘rtasidagi ijtimoiy yaqinlikni,
hurmat-ehtiromni anglatuvchi pragmatik vosita sifatida keng qo‘llaniladi. Shu bilan birga, bu
atamalar muayyan nutq vaziyatida muloqot ishtirokchilari orasidagi ijtimoiy maqom, yosh
farqi, rasmiylik darajasi va boshqa omillarni inobatga olgan holda tanlanadi.
Ushbu maqolada turk va o‘zbek tillarida ishlatiladigan qarindoshlik atamalarining
lingvopragmatik xususiyatlari, ularning ijtimoiy va madaniy kontekstda murojaat shakli
sifatidagi funksiyalari qiyosiy tahlil qilinadi. Maqolaning dolzarbligi shundaki, globalizatsiya
sharoitida milliy-madaniy qadriyatlar va ularni ifodalovchi til vositalarining o‘rni va
ahamiyatini chuqurroq o‘rganish zarurati ortib bormoqda. Shu ma’noda, turk va o‘zbek
xalqlarining til-madaniyat tizimida qarindoshlik atamalarining o‘rganilishi nafaqat
tilshunoslik nuqtai nazaridan, balki madaniyatshunoslik, sotsiolingvistika va pragmatika
nuqtai nazaridan ham dolzarb masala sanaladi.
Asosiy qism:
Qarindoshlik atamalari har bir tilda o‘ziga xos tarzda shakllanadi va bu
atamalar orqali nafaqat biologik qarindoshlik, balki ijtimoiy munosabatlar, madaniy
qadriyatlar va xalqning mentaliteti ham ifodalanadi. Ular kishilar o‘rtasidagi aloqa, ijtimoiy
maqom, hurmat-izzat kabi tushunchalarni belgilovchi vosita sifatida xizmat qiladi. Ayniqsa,
19
turkiy xalqlarda, xususan, o‘zbek va turk tillarida bu atamalar muloqotda keng murojaat
shakllariga aylangan.
O‘zbek tilida “aka”, “opa”, “amaki”, “xola”, “ini”, “uka” kabi so‘zlar murojaat shakli sifatida
keng ishlatiladi. Misol uchun, begona erkak kishiga murojaat qilishda “aka” deyish — bu
nafaqat hurmat belgisi, balki uni o‘ziga yaqin inson sifatida ko‘rishning, begonalikni
kamaytirishning vositasidir. Shu kabi, yoshi kattaroq ayollarga “opa”, “xola” deb murojaat
qilish ham samimiyat va odobning ifodasi sifatida baholanadi.
Turk tilida esa “abi” (aka), “abla” (opa), “amca” (amaki), “teyze” (xola) kabi so‘zlar
murojaat shakllarida juda keng qo‘llanadi. Ayniqsa, turk madaniyatida notanish insonlarga
ham “abi”, “abla” deb murojaat qilish madaniy odob-axloq me’yorlarining ajralmas qismidir.
Bu atamalar nafaqat oilaviy rishtalarni, balki jamiyatdagi jipslikni mustahkamlovchi vosita
sifatida xizmat qiladi.
Qarindoshlik atamalarining pragmatik vazifalari bir necha asosiy yo‘nalishda ko‘zga
tashlanadi:
Katta yoshdagi kishilarga murojaat qilganda “aka”, “amaki”, “opa”, “xola” kabi atamalar
ularga nisbatan ehtiromni bildiradi. Masalan, o‘zbek jamiyatida “aka” deb murojaat qilish
rasmiy maqomga ega emas, ammo u suhbatdoshga bo‘lgan ijobiy munosabatni bildiradi.
Begona insonlarga ham qarindoshlik atamalari bilan murojaat qilish orqali nutq
yumshatiladi, sovuqlik bartaraf qilinadi. Bu esa madaniy bag‘rikenglik va do‘stona muhit
yaratadi.
Tanish yoki yaqin insonlarga qarindoshlik atamalari orqali murojaat qilish
munosabatlarni soddalashtiradi. Masalan, turklarda “abla” so‘zining ishlatilishi faqatgina opa
emas, balki do‘stona, samimiy ayol kishiga murojaat qilishda ham ishlatiladi.
Turkiy tillarning umumiy ildizi tufayli ko‘plab qarindoshlik atamalari o‘xshashlikka ega.
Quyidagi jadvalda ba’zi asosiy atamalarning o‘xshashliklari keltiriladi:
O‘zbekcha
Turkcha
Ma’nosi
Aka
Abi
Katta uka/aka
Opa
Abla
Katta opa
Amaki
Amca
Otaning ukasi
Xola
Teyze
Onaning opasi
Uka
Erkek kardeş
Erkak kichik aka-uka
Singil
Kız kardeş
Ayol kichik opa-singil
Shunga qaramay, ayrim farqlar ham mavjud. Masalan, turk tilida “dayı” (onaning ukasi)
atamasi mavjud bo‘lib, o‘zbek tilida bu alohida so‘z bilan ajratilmagan va odatda “xola” yoki
“amaki” atamasi keng qamrovda ishlatiladi. Bundan tashqari, turk tilida murojaat shaklida
so‘zga egalik qo‘shimchasi ko‘proq ishlatiladi: masalan, “abim” (akam), “ablacığım” (jonim
opa), bu esa tilga hissiy yuklama beradi.
Turk va o‘zbek jamiyatlarida qarindoshlik atamalarining murojaat shakli sifatida
ishlatilishi ijtimoiy barqarorlik, madaniy birdamlik va insonlararo hurmatga asoslangan
munosabatlarning kuchli dalilidir. Bu atamalar nafaqat aloqa vositasi, balki madaniy
norma, axloqiy qadriyat va ijtimoiy identifikatsiya vositasi sifatida xizmat qiladi.
Masalan, o‘zbek oilaviy an’analarida voyaga yetmagan farzandlar atrofdagilarga har
20
doim “opa”, “aka”, “xola”, “amaki” deb murojaat qilishga o‘rgatiladi. Shu orqali ularning
madaniy qadriyatlarga sodiq, hurmatli shaxslar sifatida kamol topishlari ta’minlanadi. Turk
jamiyatida esa ushbu atamalar orqali insonlar orasidagi masofa bartaraf qilinadi va samimiy
ijtimoiy muhit yaratiladi.
Xulosa qismi
Turk va o‘zbek madaniyatlarida qarindoshlik atamalari nafaqat biologik aloqalarni
ifodalovchi til birliklari, balki ijtimoiy muloqotning ajralmas va muhim elementi sifatida
xizmat qiladi. Ushbu atamalar ijtimoiy tartib, madaniy axloq va milliy qadriyatlarning ko‘zgusi
bo‘lib, insonlar orasidagi hurmat, samimiyat va yaqinlik munosabatlarini mustahkamlashga
xizmat qiladi.
O‘zbek tilidagi “aka”, “opa”, “xola”, “amaki” va turk tilidagi “abi”, “abla”, “teyze”, “amca”
kabi murojaat shakllari o‘zaro katta o‘xshashlikka ega bo‘lib, turkiy xalqlarning umumiy
ildizlari va madaniy mushtarakligini yana bir bor tasdiqlaydi. Bu atamalar muloqot davomida
ijtimoiy rol, yosh farqi, maqom va yaqinlik darajasini inobatga olgan holda qo‘llanadi va shu
orqali tilning pragmatik kuchini namoyon etadi.
Shu bilan birga, turk va o‘zbek jamiyatida qarindoshlik atamalarining keng qo‘llanilishi
insonlar o‘rtasidagi masofani qisqartiradi, ijtimoiy jipslikni kuchaytiradi va madaniy
merosning uzviyligini ta’minlaydi. Ushbu hodisaning tahlili shuni ko‘rsatadiki, til faqat aloqa
vositasi emas, balki ijtimoiy-madaniy munosabatlarni shakllantiruvchi kuchli omildir.
Maqola natijalariga ko‘ra, kelajakda turkiy tillarda qarindoshlik atamalarining semantik
va pragmatik tahlilini chuqurlashtirish, ularni sotsiolingvistik kontekstda o‘rganish muhim
vazifa bo‘lib qoladi. Shuningdek, bu atamalar orqali xalqlararo madaniy yaqinlik va
tushunishni mustahkamlash imkoniyati mavjudligi aniqlanmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedova, D. (2019).
O‘zbek tilida qarindoshlik atamalarining semantik-struktur
xususiyatlari
. Toshkent: Fan.
2.
Bozorov, M. (2005).
Til va madaniyat: tilshunoslikka kirish
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
3.
Tarlanov, Z. (2012).
Turkiy tillarda qarindoshlik munosabatlari leksikasining qiyosiy
tahlili
. Toshkent: O‘zR FA Til va adabiyot instituti.
4.
Yıldırım, A. (2001).
Türk Kültüründe Akrabalık ve Hitap Terimleri
. İstanbul: Türk Dil
Kurumu Yayınları.
5.
Hamidov, X., & Rasulova, K. (2024). “OLTIN VODIYDAN SHABADALAR” ROMANIDAGI
SOVETIZMLARNING TURKCHA TARJIMADA BERILISHI MASALASI.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
4
(27), 203-208.
6.
Doğan, M. (2016). "Akrabalık Terimlerinin Sosyo-Pragmatik İşlevi: Türkçede Kullanım
Örnekleri."
Dil ve Toplum Dergisi
, 14(3), 45–59.
7.
Rahmonov, M. (2020). "O‘zbek tilida qarindoshlik atamalarining pragmatik
xususiyatlari."
Filologiya masalalari
, 2(88), 112–118.
8.
Crystal, D. (2010).
The Cambridge Encyclopedia of Language
(3rd ed.). Cambridge:
Cambridge University Press.
21
9.
Hamidov, Hayrullah. "Türkçede insan ilişkileriyle ilgili deyimler."
Türk Dili Dergisi
610
(2002): 58-60.
10.
Hamidov, X. (2022). TURKCHA MAROSIM NOMLARI VA ULARNING TARJIMASIGA
DOIR.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
2
(Special Issue
28), 230-237.
11.
Aripova, O. T. (2024). SINONIMLAR VA KO ‘P MA’NOLILIK TARJIMASI (O ‘ZBEK VA TURK
TILLARI MISOLIDA).
PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI
,
6
(2), 412-415.
12.
Tashaliyeva, S. (2025). PEYAMI SAFO ASARLARINING O‘ZIGA XOS JIHATLARI.
Научный
информационный бюллетень
,
7
(1), 82-86.
