115
XAYRIDDIN SULTONOV ASARLARIDA KONTSEKTUAL SINONIM VA
METAFORIK BIRLIKLARNING SEMANTIK TAHLILI
Abdullayeva Yulduz
Navoiy davlat universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15519205
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Xayriddin Sultonov asarlaridagi kontekstual sinonim va
metaforik birliklarning leksik-semantik natijalar tahlili. Muallifning uslub uslubi, ayniqsa, so'z
dizayndagi aniqlik, qatlamlarning kontekst asosidagi ma'no tafovutlarini ifodalash, metaforalar
orqali semantik boylikdagi mahorati yoritiladi.
Kalit so'zlar:
kontekstual sinonim, metafora, semantika, stilistika, badiiy til, leksik birlik.
Badiiy matnning obrazliligi, chuqur semantik mazmun kasbi, ko'pincha uning tarkibidagi
uslubistik mahsulot orqali ro'yobga chiqadi. Xayriddin Sultonov o'ziga xos badiiy uslubga ega
bo'lgan yozuvchilardan bo'lib, uning asarlarida tilning boy, tasvir kontekstual sinonim va
metaforik birliklar orqali mazmuniy qatlamlar olinadi. Uch maqolada aynan shu tahlil natijalari.
O‘zining jozibali hikoyalari bilan mashhur bo‘lgan sermahsul adib Xayriddin Sultonov tabiati
go‘zal, madaniyat boyligi qo‘ynidagi mo‘jazgina qishloqda tug‘ilgan. Uning tarbiyasi uning
adabiy uslubi va mavzu tanlashiga katta ta'sir ko'rsatdi. Sultonov asarlarida inson tuyg'ulari,
ijtimoiy muammolar, an'ana va zamonaviylik o'zaro bog'liqlik murakkabliklari chuqur
o'rganilgan. yozuv yozuvlari avlod-avlod o'quvchilarda aks-sado materiallardan tasvirlar va
chuqur chuqurliklardan iborat gobelendir. Kontekstli sinonimlar bu ma'lum bir kontekstda bir-
birini yoki yoki bog'laydigan, ammo nozik ma'no mumkin konnotatsiyani o'z ichiga olishi
bo'lgan so'zlar iboralar. Sultonov ijodida bu sinonimlar uning hikoyasining teranligi va
nozikligini boyitadi. Sulton matnlarini sinchkovlik bilan o'rganib chiqsak, uo'zo'quvchilarida
ma'no qatlamlarini yozish va turli tuyg'ularni uyg'otish uchun kontekstli sinonimlardan
mohirona nazoratini tuzatishimiz mumkin. Bu sinonimlar uning adabiy hunarmandchiligining
qurilish bloklari bo'lib xizmat qiladi.
Sultonov asarlaridagi metaforalar jumboq bo‘laklariga o‘xshab, qo‘shilganda chuqur
ma’nolarni ochib beradi. Bu metaforalarni ajratib ko‘rsatish orqali biz Sultonov o‘z yozuviga
ustalik bilan to‘qigan timsol va obrazlilikning murakkab qatlamlarini ochishimiz
mumkin. Sultonovning metaforalari uning hikoyalari qalbiga deraza bo'lib xizmat qiladi,
o'quvchilarni uning so'zlarini shaxsiy darajada talqin qilish va bog'lashga chorlaydi. Bu
metaforalar orqali u jonli suratlar chizadi va sahifalar varaqlangandan keyin ancha vaqt o‘tib
aks-sado beradigan tuyg‘ularni uyg‘otadi. Kontekst sinonimlari Sultonovning o‘ziga xos yozuv
uslubini shakllantirishda hal qiluvchi o‘rin tutadi, uning nasriga teranlik va jilo qo‘shadi. Bu
sinonimlar badiiy mo‘yqalam vazifasini bajarib, uning tilining boyligini oshirib, o‘quvchilarni u
yaratgan dunyoga singdiradi. Sinonimlar asosan bir-biriga yaqin yoki teng ma'noli so'zlardir.
Ammo matnda ular har doim ham to'g'ridan-to'g'ri almashtirilmaydi. Sultonov matnlarida
sinonimlar kontekstga qarab o'ziga xos ma'no nozikliklari bilan namoyon bo'ladi. Misol:
“Ko'nglim g'ira-shira, qalbim mungli, ruhim ezg'in...” Bu jumlada “g'ira-shira”, “mungli”, “ezg'in”
so'zlari turlicha ko'rinishdagi ichki iztirobni ifodalab, hissiy holatni turli nuqtalarda aks ettiradi.
Metaforik birliklar - chuqurroq haqiqatlarni etkazish yoki hissiy tajribalarni uyg'otish
uchun tom ma'nodan yuqori bo'lgan majoziy iboralar. Sultonovning metaforalarni mohirlik
116
bilan qo‘llashi uning hikoyachiligiga jo‘shqinlik, she’riy aks sado beradi. Shamolning mayin
shivirlashidan tortib, javobsiz ishqning olovli ishtiyoqigacha, Sultonovning metaforalari
o‘quvchilarni xayol va ichki mushohadalar olamiga olib boradi. Uning metaforalari nasrining
gobelenlarida kashf etilishini kutayotgan yashirin xazinalar kabi. Sultonov matnlariga qat'iy
semantik tahlil tizimini qo'llash orqali biz uning sinonimlardan foydalanishi doirasidagi
murakkab ma'nolar tarmog'ini ochishimiz mumkin. Ushbu metodologiya uning hikoyasini
boyitgan nozik nuanslarni yoritadi. Semantik tahlil orqali biz Sultonovning sinonimlarni
tanlashi uning asarlarida xarakter rivojlanishi, hikoya keskinligi va tematik rezonansni qanday
nozik shakllantirganini ochib beramiz. Har bir sinonim uning adabiy gobelenining matosini
birlashtirgan ip vazifasini bajaradi. Metaforalar badiiy adabiyotda tasviriy tasvirlardan biri
hisoblanadi. Sultonov metaforalardan aqliy poetik maqsadda, balki semantik chuqurlikka
qarab. Misol: “So'zlarim qumga yozib izdek yo'qoldi. “Bu yerda “qumga olingan iz” metaforasi
— oson emaslik, yo'qolish, befoydalik ma'nosini anglatadi.
Sultonov asarlaridagi kontekstual sinonim va majoziy birliklarni tahlil qilar ekanmiz, biz
uning yozgan badiiyligi va murakkabligiga yanada chuqurroq baho beramiz. Semantik tahlil
orqali biz Sultonovning adabiy merosi haqidagi tushunchamizni boyitadigan, uning til va hikoya
ustasi sifatidagi o‘rnini mustahkamlaydigan ma’no va tushuncha qatlamlarini ochamiz.
Xulosa qilib aytganda, Xayriddin Sultonov asarlaridagi kontekstli sinonimlar va metaforik
birliklarning semantik tahlili milliy uning yozilish uslubini, balki uni ishlab chiqarish asarini
ham ishlatadi. daho. Uning matnlari ichiga singib ketgan ma'no qatlamlarini ochish orqali biz
Sultonov merosini belgilovchi badiiy mahorat va ramziylikni chuqurroq anglaymiz. Uning
asarlarida til va tasavvurning murakkab o'zaro ta'siri haqida fikr yuritar ekanmiz, adabiyotning
chegaralaridan oshib, insoniy kechinmalarning qa'riga so'zlashda davom etuvchi qudratini
yodga olamiz. Xayriddin Sultonov badiiy tilining o'ziga xosligi, avvalo, uning so'z tanlash va
stilistikadan mahorat bilan yuklashda namoyon bo'ladi. Kontekstual sinonimlar orqali u ma'no
nozikliklarini ifodalab, obrazlarni yuklaydi. Metaforik birliklar esa adib uslubining poetik va
semantik chuqurligini ta'minlash. Ushbu ikkining uyg'unligi orqali Sultonov matnlari
o'quvchiga ta'sirchan, mazmunga boy va texnik vositalar mukammal ko'rinishda yetib boradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sultonov X.
Tanlangan asarlar
. Toshkent: G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy
uyi, 2012.
2.
G'ulomov, N.
Leksikologiya asoslari
. Toshkent: Fan, 2018.
3.
Zokirov, M.
Adabiy til va uslub
. Samarqand, 2020 yil.
4.
Sa'dulla, N.
Badiiy tafakkur va stilistika
. Toshkent: Ma’naviyat, 2015.
5.
Levin, Yu.D.
Til va obrazli ifoda
. Moskva: Nauka, 2009 yil.
