ЎЗБЕКИСТОНДА ХОТИН-ҚИЗЛАР БАНДЛИГИ: ЗАМОНАВИЙ ҲОЛАТИ ВА МУАММОЛАРИ

76

ЎЗБЕКИСТОНДА ХОТИН-ҚИЗЛАР БАНДЛИГИ: ЗАМОНАВИЙ ҲОЛАТИ ВА

МУАММОЛАРИ

WOMEN’S EMPLOYMENT IN UZBEKISTAN: CURRENT SITUATION,

CHALLENGES, AND DEVELOPMENT PROSPECTS.

ЗАНЯТОСТЬ ЖЕНЩИН В УЗБЕКИСТАНЕ: СОВРЕМЕННОЕ СОСТОЯНИЕ,

ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ

Усмонова Рохила Мардонкуловна

Оила ва гендер илмий тадқиқот институти таянч тадқиқотчиси

Усмонова Рохила Мардонкуловна

Научный исследователь

Института научных исследований по вопросам семьи и гендера

Usmonova Rohila Mardonkulovna

Researcher at the Institute of Family and Gender Scientific Research

https://doi.org/10.5281/zenodo.15518708

Аннотация.

Мақолада хотин-қизлар бандлигининг ижтимоий-иқтисодий

аҳамияти, замонавий ҳолати ва ривожланиш тенденциялари таҳлил қилинган.
Ўзбекистонда хотин-қизларнинг меҳнат бозоридаги иштироки, гендер тенглик
масалалари ва ижтимоий ҳимоя тизимига оид муаммолар кўриб чиқилган. Шунингдек,
норасмий сектордаги меҳнат, касбий тайёргарлик ва давлат сиёсатидаги қўллаб-
қувватлаш чоралари таҳлил қилинган. Мақола хотин-қизлар бандлигини ошириш ва
ижтимоий барқарорликни таъминлашдаги истиқболлар ва тавсияларни тақдим этади.

Аннотация.

В статье проанализированы социально-экономическое значение,

современное состояние и тенденции развития занятости женщин в Узбекистане.
Рассмотрены вопросы участия женщин на рынке труда, гендерного равенства и системы
социальной защиты. Особое внимание уделено неформальному сектору занятости,
профессиональной подготовке и мерам государственной поддержки. Статья предлагает
перспективы и рекомендации по повышению занятости женщин и обеспечению
социальной стабильности.

Abstract.

The article analyzes the socio-economic significance, current state, and

development trends of women’s employment in Uzbekistan. It addresses issues of women’s
participation in the labor market, gender equality, and social protection systems. Special focus
is given to informal employment, professional training, and government support measures. The
article presents prospects and recommendations for enhancing women’s employment and
ensuring social stability.

Кириш.

Хотин-қизлар бандлиги масаласи Ўзбекистон жамиятида муҳим

ижтимоий-иқтисодий муаммо сифатида кўриб чиқилмоқда. Айниқса, норасмий
сектордаги меҳнат фаоллиги уларнинг ижтимоий ҳимоясизлиги ва ҳуқуқий
кафолатлардан маҳрум бўлишига олиб келмоқда². Шу боис, хотин-қизларнинг меҳнат
бозоридаги иштироки ва уларга оид гендер тенглик масалаларига алоҳида эътибор
қаратиш зарур.

77

Методология.

Ушбу мақолада хотин-қизлар бандлигининг ижтимоий-иқтисодий

ҳолати таҳлил қилинди. Маълумотлар статистик манбалардан, давлат дастурлари ва
халқаро ташкилотлар ҳисоботларидан олинди³. Шунингдек, гендер масалалари бўйича
илмий адабиётлар таҳлили ва тадқиқотлар ўтказилди.

Асосий қисм.

Ўзбекистонда хотин-қизлар меҳнат бозоридаги иштироки 2024

йилда умумий меҳнат бозоридаги 35,44% ни ташкил этмоқда

2

. Бироқ, хотин-қизлар

орасида ишсизлик даражаси 6,6% атрофида бўлиб, бу кўрсаткич эркаклар ва аёллар
ўртасидаги тенгсизликни кўрсатади

1

. Хотин-қизлар кўпинча норасмий секторда

ишламоқда, бу уларнинг ижтимоий ҳимоя ва ҳуқуқий кафолатлардан маҳрум бўлишига
олиб келади

4

. Мамлакатда хотин-қизларнинг меҳнат бозоридаги иштироки ва гендер

тенгликни таъминлашга қаратилган давлат дастурлари амалга оширилмоқда. Шу билан
бирга, хотин-қизлар ўртасида ишсизлик даражаси юқори бўлиб, айниқса ёшлар орасида
бу муаммо жиддий ҳисобланади

6

. Гендер тенглигини таъминлаш ва хотин-қизларнинг

иқтисодий фаоллигини ошириш учун қатор ислоҳотлар ва қонунчилик ўзгаришлари
амалга оширилмоқда

7

. Ижтимоий ва иқтисодий муаммоларни бартараф этиш учун

давлат ва халқаро ташкилотлар ҳамкорликда иш олиб бормоқда.

Ўзбекистон хотин-қизлар бандлигини қўллаб-қувватлашда касб-ҳунарга ўқитиш,

тадбиркорлик ва қонунчилик ислоҳотлари орқали сезиларли ютуқларга эришди. 2024
йилда 251,400 нафар хотин-қиз доимий иш жойига эга бўлди, тахминан 177,100 нафар
касбий тайёргарликдан ўтди, бу эса хотин-қизлар тадбиркорлигини ривожлантиришга
мўлжалланган молиявий субсидиялар ва имтиёзли кредитлар билан қўллаб-
қувватланди

5

. Ушбу чора-тадбирлар гендер тенглигини мустаҳкамлаш ва хотин-

қизларни иқтисодий жиҳатдан қўллаб-қувватлашга қаратилган кенг кўламли давлат
стратегиясининг бир қисми ҳисобланади.

Бироқ, муаммолар ҳам сезиларли даражада қолмоқда. Жинсий нормалар ва

ижтимоий кутувлар кўпинча хотин-қизларни тўловсиз парвариш ва уй ишларига
маҳдудлайди, бу уларнинг меҳнат бозоридаги иштирокига салбий таъсир кўрсатади ва
маош тенгсизлигига сабаб бўлади - хотин-қизлар эркакларга нисбатан ўртача 20-34%
кам маош олади

4

,

7

. Ёш аёллар орасида ишсизлик даражаси жуда юқори бўлиб, кўплаб

ёшлар ҳам ишсиз, ҳам таълим ёки касбий тайёргарликда эмас. Шунингдек, бюрократик
тўсиқлар ва рақамли хизматларга чекланган кириш хотин-қизларнинг норасмий
сектордан расмий секторга ўтишига тўсиқ бўлмоқда

6

,

7

.

Ушбу тўсиқларни енгиш мақсадида Ўзбекистон қонунчиликда маош тенглигини

таъминлаш, хавфли соҳаларда хотин-қизлар иштирокини чекловларни бекор қилиш ва
раҳбарлик лавозимларида хотин-қизлар улушини оширишга қаратилган кенг кўламли
ислоҳотларни амалга оширмоқда

7

. Халқаро ташкилотлар, жумладан МОТ ва БМТ хотин-

қизлар ҳуқуқларини мустаҳкамлаш ва ижтимоий ҳимояни кенгайтириш бўйича
Ўзбекистоннинг ютуқларини эътироф этмоқда, шу билан бирга ижтимоий нормаларни
ўзгартириш ва ижтимоий ҳимояни кенгайтириш зарурлигини таъкидламоқда

4

,

6

.

78

Расм -1. муаллиф ишланмаси

Хотин-қизлар бандлигининг асосий муаммолари қуйидагилардан иборат:



Норасмий секторда ишлаётган хотин-қизларнинг ижтимоий ҳимоясизлиги ва

ҳуқуқий кафолатларининг чекланганлиги⁴;



Кам маош ва ишсизлик даражасининг юқори бўлиши⁵;



Гендер дискриминацияси ва меҳнат бозоридаги сегрегация⁶;



Касбий малака ва таълимнинг етишмаслиги, айниқса қишлоқ жойларда⁷;



Бюрократик тўсиқлар ва рақамли хизматлардан чекланган фойдаланиш⁸.
Шуни алоҳида қайд этиш жоизки, хотин-қизлар бандлиги Янги Ўзбекистоннинг

ижтимоий-иқтисодий ривожланишида муҳим аҳамият касб этади. Мамлакатда хотин-
қизларнинг меҳнат бозоридаги иштироки ва уларнинг ижтимоий ҳимоясига қаратилган
давлат сиёсатлари сўнгги йилларда сезиларли даражада такомиллаштирилди

1

. Хусусан,

79

«Хотин-қизларга қўшимча имтиёзлар тўғрисида»ги қонун ва «Аёллар йили» муносабати
билан қабул қилинган чора-тадбирлар хотин-қизларнинг оилада, жамиятда ва давлат
қурилишидаги ролини мустаҳкамлашга қаратилган

14

. Шу билан бирга, ижтимоий

ҳимояга муҳтож, ишсиз хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш мақсадида «Аёллар
дафтари» тизими яратилган бўлиб, унда бандлиги таъминланмаган ва тадбиркорлик
қилиш истагида бўлган эҳтиёжманд хотин-қизлар рўйхатга олинади

237

. Бу тизим

уларнинг муаммоларини аниқлаш, ижтимоий ва иқтисодий қўллаб-қувватлашни
таъминлашда муҳим аҳамиятга эга.

2022 йилги маълумотларга кўра, Ўзбекистонда хотин-қизлар меҳнат бозорида

фаол иштирок этмоқда. Айниқса, STEM (фан, технология, муҳандислик, математика)
соҳаларида хотин-қизларни жалб этишга алоҳида эътибор қаратилаётгани қайд
этилмоқда

5

. Масалан, 2021 йилда муҳандислик соҳасидаги битирувчиларнинг 28%

аёллар бўлган бўлса, 2022 йилда ушбу кўрсаткич ўсган ва бу тенденция давом
этмоқда

5

. Давлат томонидан STEM соҳасида хотин-қизларни қўллаб-қувватлашга

қаратилган дастурлар, жумладан «Бир миллион дастурчи» ва Technovation Girls
Uzbekistan каби лойиҳалар амалга оширилмоқда

5

. Хотин-қизларнинг давлат

бошқарувидаги иштироки ҳам ортиб бормоқда. Сиёсий партияларда, маҳаллий
бошқарув органларида хотин-қизлар улуши сезиларли даражада ошган

14

. Бу эса

жамиятда гендер тенгликни мустаҳкамлашга хизмат қилмоқда.

Муаммолар ва тўсиқлар

. Хотин-қизлар бандлигидаги асосий муаммолар

қуйидагилардан иборат:



Норасмий секторда ишлаш: Кўп хотин-қизлар расмийлаштирилмаган секторда

меҳнат қилади, бу уларнинг ижтимоий ҳимоя ва ҳуқуқий кафолатлардан маҳрум
бўлишига олиб келади

24

.



Ижтимоий ҳимоянинг етишмаслиги: Ижтимоий ҳимояга муҳтож хотин-қизлар,

айниқса, кичик корхоналарда ёки уй меҳнатида банд бўлганлар учун қўшимча
чоралар талаб этилади

23

.



Касбий малака ва таълимдаги чекловлар: Қишлоқ жойларда ва айрим соҳаларда

хотин-қизларнинг касбий тайёргарлиги етарли эмас, бу уларнинг меҳнат
бозоридаги рақобатбардошлигини пасайтиради

57

.



Гендер дискриминацияси ва стереотиплар: Меҳнат бозорида гендерга асосланган

тўсиқлар ва стереотиплар хотин-қизларнинг имкониятларини чеклайди

5

.



Бюрократик тўсиқлар ва рақамли хизматлардан чекланган фойдаланиш: Хотин-

қизларнинг расмий бандликка ўтишида бюрократик тўсиқлар ва рақамли
хизматлардан кам фойдаланиши муаммо бўлиб қолмоқда

28

.

Давлат сиёсати ва қўллаб-қувватлаш чоралари. Ўзбекистон ҳукумати хотин-

қизларнинг меҳнат бозоридаги иштирокини ошириш ва ижтимоий ҳимояни
кучайтириш учун қатор чора-тадбирларни амалга оширмоқда. «Аёллар дафтари»
тизими орқали эҳтиёжманд хотин-қизлар аниқланиб, уларга манзилли ёрдам
кўрсатилади

37

. Шунингдек, тадбиркорлик қилиш истагида бўлган хотин-қизларга

кредитлар ва бизнесни ривожлантиришда кўмаклашиш чоралари кўрилмоқда

4

. STEM

соҳасида хотин-қизларни жалб этиш ва уларни юқори технологияли касбларга
тайёрлаш мақсадида махсус дастурлар амалга оширилмоқда

5

. Бу соҳадаги гендер

тафовутларни бартараф этиш учун таълим тизими ва касбий тайёргарликда янги

80

ёндашувлар жорий этилмоқда. Давлат дастурлари Ўзбекистонда хотин-қизлар
бандлигини қўллаб-қувватлашда сезиларли натижаларга эришмоқда. Хусусан, касб-
ҳунарга ўқитиш, тадбиркорликни ривожлантириш ва ижтимоий ҳимояни
кучайтиришга қаратилган чора-тадбирлар самарали амалга оширилмоқда

12

. Масалан,

“Ҳар бир оила тадбиркор” ва “Обод қишлоқ” каби дастурлар орқали минглаб хотин-
қизларга имтиёзли кредитлар ажратилиб, уларнинг хусусий тадбиркорликка
киришиши рағбатлантирилмоқда

5

. Шунингдек, 2020-2024 йилларда 620 мингдан

ортиқ хотин-қиз иш билан таъминланди ва 106 минг нафарга яқин хотин-қизларга
тадбиркорликни йўлга қўйишда кўмаклашилди

5

.

Сўнгги тўрт йил ичида ушбу дастурлар ва уларга боғлиқ чора-тадбирлар орқали

620 мингдан ортиқ хотин-қиз иш билан таъминланди. Жумладан, қийин аҳволдаги 32
минг хотин-қизга мақсадли ижтимоий ёрдам механизмлари орқали иш ўринлари
яратилди. Тижорат банклари хотин-қиз тадбиркорлари учун махсус кредит
линияларини очди ва уларга 7,4 триллион сўмга яқин имтиёзли кредитлар ажратилди.
Фақат “Ҳар бир оила – тадбиркор” дастури доирасида 2020 йилда 126 минг киши
имтиёзли кредит олди, қарийб 215 минг оилага 6 триллион сўмдан зиёд маблағ
ажратилди. Ҳар хил ҳудудларда ташкил этилган хотин-қизлар тадбиркорлиги
марказлари 2020 йилда 61,500 дан ортиқ хотин-қизга қисқа муддатли касбий курслар
ўтказди. Бу тизимли ўқувлар пандемияга қарамай хотин-қизлар тадбиркорлиги сонини
172,700 гача оширишга хизмат қилди. “Хотин-қизлар дафтари” каби механизмлар
орқали эҳтиёжманд хотин-қизлар аниқланиб, уларга мўлжалланган ёрдам ва ижтимоий
хизматлар кўрсатилмоқда. Яқинда уч ой ичида 80 мингдан зиёд хотин-қиз муаммолари
ҳал қилинди, 32 минг хотин-қизга иш билан таъминлаш бўйича ёрдам берилди.
Дастурлар кам таъминланган оилалардан чиққан қизларни олий таълимга давлат
грантлари орқали қўллаб-қувватлашга ҳам эътибор қаратади, шунингдек, қийин
аҳволдаги хотин-қизларга уй-жой масалаларида ёрдам кўрсатилади. Халқ банки хотин-
қизларга тадбиркорликни ўргатиш, стандарт бизнес режалар тайёрлаш ва кредит
олишда амалий ёрдам бериш тизимини жорий этди, бу уларнинг иқтисодий фаоллигини
оширишга хизмат қилмоқда.

Хулоса қилиб айтганда, ушбу дастурлар хотин-қизлар учун иш ўринлари яратиш,

молиявий имкониятларни кенгайтириш ва тадбиркорлик кўникмаларини ошириш
орқали уларнинг иқтисодий мустақиллигини мустаҳкамлашга катта ҳисса қўшмоқда.
Ушбу натижалар “Ҳар бир оила – тадбиркор” ва “Обод қишлоқ” дастурлари орқали
хотин-қизлар бандлигини оширишда молиявий ёрдам, ўқувлар ва ижтимоий
хизматларни бирлаштирган комплекс ёндашувнинг самарадорлигини кўрсатади.

Бироқ, гендер тенгсизлиги, ижтимоий ва маданий стереотиплар, ишсизлик

даражасининг юқорилиги каби муаммолар ҳали ҳам сақланмоқда. Ўзбекистон хотин-
қизлар бандлиги ва гендер тенглиги соҳасида сезиларли ютуқларга эришган бўлса-да,
хотин-қизларнинг иқтисодий салоҳиятини тўлиқ рўёбга чиқариш ва барқарор миллий
ривожланишга ҳисса қўшиш учун таълим, ижтимоий ҳимоя, қонунчилик ва маданий
ўзгаришларга доимий эътибор қаратиш зарур

78

.Хотин-қизларнинг кўпчилиги

норасмий секторда фаолият юритади, бу эса уларнинг ижтимоий ҳимоя ва ҳуқуқий
кафолатлардан маҳрум бўлишига олиб келади

16

. Шунингдек, ёш аёллар орасида

ишсизлик даражаси юқори бўлиб, уларни касбий тайёргарлик ва рақамли кўникмаларга

81

эга қилишга қаратилган дастурлар зарур

68

.

Хулоса қилиб айтиш мумкинки, давлат дастурлари хотин-қизларнинг меҳнат

бозоридаги иштироки ва иқтисодий мустақиллигини оширишда муҳим роль ўйнамоқда,
бироқ уларнинг самарадорлигини янада ошириш учун ижтимоий стереотиплар ва
гендер асосидаги тўсиқларни бартараф этиш, шунингдек, таълим ва касбий
тайёргарликни кенгайтириш зарур

136

. Халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда

амалга оширилаётган чора-тадбирлар бу йўналишдаги ислоҳотларнинг муваффақиятли
бўлишига хизмат қилмоқда

4

. “Ҳар бир оила – тадбиркор” ва “Обод қишлоқ” дастурлари

Ўзбекистонда хотин-қизлар бандлигига сезиларли ижобий таъсир кўрсатди. Ушбу
дастурлар оилавий тадбиркорликни ривожлантириш, ижтимоий фаровонликни
яхшилаш ва хотин-қизларни иқтисодий жиҳатдан қўллаб-қувватлашга қаратилган
давлат стратегиясининг муҳим қисми ҳисобланади. Ушбу йўналишда муаммоларни
бартараф этиш учун қуйидаги чоралар тавсия этилади:



Норасмий сектордаги хотин-қизларни расмийлаштириш ва ижтимоий ҳимояни

кенгайтириш;



Қишлоқ жойларда ва кам таъминланган ҳудудларда касбий таълим ва малака

ошириш имкониятларини кенгайтириш;



Гендер стереотипларига қарши курашиш ва меҳнат бозорида тенг имкониятлар

яратиш;



Рақамли хизматлардан фойдаланишни осонлаштириш ва бюрократик тўсиқларни

камайтириш;



Хотин-қизларни тадбиркорликка жалб этиш ва молиявий қўллаб-қувватлашни

кучайтириш.

Хулоса филиб айтганда Янги Ўзбекистонда хотин-қизлар бандлигини

ривожлантириш ижтимоий-иқтисодий тараққиёти учун муҳим қисмига айланган ва
давлат сиёсати даражасида эътибор қаратилмоқда. Давлат дастурлари ва ижтимоий
сиёсатлар хотин-қизларнинг меҳнат бозоридаги иштирокини оширишга, ижтимоий
ҳимояни кучайтиришга ва гендер тенгликни таъминлашга қаратилгани билан ҳам
муҳимдир.

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Ўзбекистон Хотин-қизлар қўмитаси фаолияти тўғрисидаги қонунлар ва дастурлар,

LEX.UZ
2.

«Аёллар дафтари» ва ижтимоий ҳимояга муҳтож хотин-қизлар, GOV.UZ

3.

«Аёллар дафтари» ахборот тизими ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш чоралари,

GOV.UZ
4.

Хотин-қизлар бандлигини таъминлаш ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш,

Senat.uz
5.

STEM-таълим ва хотин-қизлар бандлиги, UNDP ҳисоботи, 2023

6.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг гендер сиёсати тўғрисидаги

фармонлари
7.

Ижтимоий дафтарлар ва аҳолини қўллаб-қувватлаш тизими, Anhor.uz

82

8.

Меҳнат вазирлиги ва рақамли хизматлар, Xorazm. mehnat.u

9.

World Bank, Unemployment, Female (% of female labor force), 2024.2

10.

World Bank, Labor Force, Female (% of total labor force), 2024.3

11.

World Bank Gender Data Portal, Uzbekistan, 2024.4 ILO, Women and the World of Work

in Uzbekistan, 2021
12.

http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---dgreports/-stat/documents Занятость

в неформальной экономике. / publication/wcms_501609.pdf. –C. 103-110.
13.

Мирзакаримова М., Олимжонова Ш. Норасмий бандлик ва уни легаллаштириш

масалалари / Иқтисод ва молия. 2014 й. № 12. – 52-б. 3.
14.

Abdurahmonov Q.X., Shoyusupova N.T., Bakiеva I.A. Mеhnat iqtisodiyoti: Darslik. – T.:

TDIU, 2011 y.
15.

Олейник А. Институциональная экономика: Учебное пособие. М: ИНФРА-М. 2000.

16.

https://cyberleninka.ru/article/n/yoshlar-rtasida-ishsizlikning-kelib-chi-ish-sabablari-

va-izhtimoiy-i-tisodiy-o-ibatlari.
17.

http://uzscite.uz/wp-content/uploads/2022/03/31-37.pdf.

18.

https://iqtisodiyot.tsue.uz/sites/default/files/maqolalar/25_M_Mirzakarimova.pdf.

19.

https://ebook.tsue.uz/public/ebooks.

20.

https://sirdaryo.kasaba.uz/uzbekiston-respublikasining-mehnat-kodeksi.

21.

https://www.lex.uz.